अमेरिकी नाकाबन्दी र निरन्तर सैन्य तनावबीच इरानको शक्ति प्रदर्शन, बमबारीका बाबजुद मिसाइल तथा ड्रोन उत्पादन जारी राख्ने दाबी, भूमिगत सैन्य संरचनाले अमेरिका र इजरायलको रणनीतिमाथि नयाँ प्रश्न

तेहरान, इरान । नोभेम्बर ११, २०२६। अमेरिका र इजरायलसँगको सैन्य टकराव, अमेरिकी आर्थिक प्रतिबन्ध तथा नौसैनिक नाकाबन्दीका बीच इरानले आफ्नो भूमिगत सैन्य संरचना ‘मिसाइल सिटी’ सार्वजनिक गर्दै अन्तर्राष्ट्रिय समुदायको ध्यान आकर्षित गरेको छ। इरानको शक्तिशाली इस्लामिक रिभोल्युसनरी गार्ड कर्प्स (आईआरजीसी)ले जमिनमुनि निर्माण गरिएको विशाल सैन्य परिसरमा ब्यालिस्टिक तथा क्रुज मिसाइल, तिनका प्रक्षेपण प्रणाली र अन्य सैन्य उपकरण राखिएको भिडियो सार्वजनिक गरेको हो।

आईआरजीसीसँग सम्बन्धित तस्नीम समाचार संस्थाले मंगलबार सार्वजनिक गरेको भिडियोमा लामालामा भूमिगत सुरुङ, सैन्य उपकरण तथा प्रक्षेपणका लागि तयार पारिएका मिसाइल देखिन्छन्। इरानी सेनाका उच्च अधिकारीहरूले ती संरचनाको निरीक्षण गरिरहेको दृश्यसमेत सार्वजनिक भएको छ।

इरानले यो संरचनालाई सैन्य उपलब्धिका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ। तर यसको वास्तविक स्थान, निर्माण सम्पन्न भएको मिति, भण्डारण क्षमता र त्यहाँ रहेका हतियारको वास्तविक संख्याबारे कुनै विवरण दिएको छैन। त्यसैले यो संरचना कति नयाँ हो र पूर्ण रूपमा कति सञ्चालनमा छ भन्ने स्वतन्त्र पुष्टि हुन सकेको छैन।

उच्च सैन्य नेतृत्वकै उपस्थितिमा शक्ति प्रदर्शन

भूमिगत मिसाइल सिटी सार्वजनिक गर्ने कार्यक्रममा इरानी सशस्त्र सेनाका चिफ अफ स्टाफ मेजर जनरल अली अब्दुल्लाही तथा आईआरजीसी एरोस्पेस फोर्सका कमान्डर ब्रिगेडियर जनरल माजिद मौसवी सहभागी भएका थिए।

सार्वजनिक भिडियोमा उनीहरूले सुरुङभित्र राखिएका मिसाइल, सैन्य सवारीसाधन तथा अन्य प्रक्षेपण उपकरणको निरीक्षण गरेको देखिन्छ।

अन्तर्राष्ट्रिय रक्षा विश्लेषकहरूका अनुसार भिडियोमा फत्ताह–१ जस्ता मिसाइलसँग मिल्दाजुल्दा हतियार तथा सम्भावित नयाँ प्रकारका क्रुज मिसाइलसमेत देखिएका छन्। केही मिसाइलको बनावट र प्राविधिक विशेषताका आधारमा तिनलाई राडारबाट पत्ता लगाउन कठिन हुने गरी विकास गरिएको हुन सक्ने विश्लेषण गरिएको छ। यद्यपि ती हतियारका सम्पूर्ण प्राविधिक विवरण इरानले सार्वजनिक गरेको छैन।

आक्रमण भए मध्यपूर्वबाहिर पनि जवाफ दिने चेतावनी

मिसाइल सिटी सार्वजनिक गर्ने क्रममा इरानी सैन्य नेतृत्वले अमेरिका र इजरायललाई कडा चेतावनी दिएको छ।

आईआरजीसी एरोस्पेस फोर्सका कमान्डर माजिद मौसवीले आवश्यक परे आफ्ना विरोधीका सैन्य ठेगानालाई मध्यपूर्व क्षेत्रभित्र मात्र नभई त्यसभन्दा बाहिरसमेत निशाना बनाउन सकिने बताएका छन्।

त्यस्तै, मेजर जनरल अब्दुल्लाहीले इरानविरुद्ध पुनः आक्रमण गरिए त्यसको जवाफ मध्यपूर्वमा मात्र सीमित नहुने चेतावनी दिएका छन्। उनले भविष्यमा कुनै नयाँ युद्ध भए इरानसँग थप अप्रत्याशित सैन्य क्षमता रहेको सन्देशसमेत दिएका छन्।

यी अभिव्यक्तिले इरान आफ्नो सैन्य शक्ति कमजोर नभएको सन्देश दिन चाहन्छ भन्ने देखाउँछ। तर इरानले कुन दूरीसम्म र कस्तो क्षमताका हतियार प्रयोग गर्न सक्छ भन्ने विषयमा सैन्य विज्ञहरूका मूल्यांकन फरक छन्।

भूमिगत मिसाइल सिटी किन बनाउँदै छ इरान ?

इरानले लामो समयदेखि पहाडी क्षेत्र तथा जमिनको गहिराइमा मिसाइल भण्डारण र प्रक्षेपणका लागि सुरुङ तथा सुरक्षित सैन्य परिसर निर्माण गर्दै आएको छ।

अमेरिका र इजरायलसँगको सैन्य टकरावले यी भूमिगत संरचनाको रणनीतिक महत्त्व अझ बढाएको छ।

सामान्य सैन्य अखडा, हवाई अड्डा र जमिनमाथिका मिसाइल केन्द्र हवाई आक्रमणबाट क्षतिग्रस्त हुन सक्ने भए पनि गहिरो भूमिगत संरचनालाई पूर्ण रूपमा नष्ट गर्नु कठिन हुन्छ।

कतिपय अवस्थामा सुरुङका प्रवेशद्वारमा बमबारी गरेर हतियार बाहिर निकाल्ने मार्ग अवरुद्ध गर्न सकिए पनि भूमिगत भण्डारमा रहेका मिसाइल पूर्ण रूपमा नष्ट नहुन सक्छन्।

गत मे महिनामा सार्वजनिक भूउपग्रह तस्बिरसम्बन्धी एक अनुसन्धानमा इरानले आक्रमणबाट अवरुद्ध भएका कम्तीमा ६९ सुरुङ प्रवेशद्वारमध्ये ५० वटा पुनः खोलिसकेको उल्लेख गरिएको थियो।

यसले भूमिगत सैन्य संरचनामाथि गरिएको हवाई आक्रमण र ती संरचनाको वास्तविक विनाशबीच ठूलो अन्तर हुन सक्ने देखाएको छ।

हतियार भण्डारण मात्र होइन, जमिनमुनि मिसाइल उत्पादनको तयारी

यसपटक इरानले सार्वजनिक गरेको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण दाबी भने भूमिगत संरचनामा हतियार भण्डारण मात्र नभई उत्पादनसमेत गर्ने व्यवस्था विस्तार गरिएको भन्ने हो।

आईआरजीसीका प्रवक्ता ब्रिगेडियर जनरल हुसेन मोहेबीले मिसाइल तथा ड्रोन उत्पादनका केही प्रणाली जमिनमाथिका कारखानाबाट भूमिगत संरचनामा सारिएको बताएका छन्।

उनका अनुसार इरानले अब सुरुङभित्र हतियार लुकाउने वा भण्डारण गर्ने काममा मात्र सीमित नरही आवश्यक परे भारी बमबारी भइरहेकै अवस्थामा पनि उत्पादन जारी राख्न सक्ने सैन्य पूर्वाधार विकास गरिरहेको छ।

इरानसँग आफ्नै प्राविधिक जनशक्ति, हतियार निर्माणसम्बन्धी ज्ञान र देशका विभिन्न भूभागमा छरिएका उत्पादन संरचना भएकाले आक्रमणपछि पनि सैन्य आपूर्ति निरन्तर राख्न सकिने मोहेबीको दाबी छ।

तर सार्वजनिक भिडियोले भूमिगत भण्डारण र प्रक्षेपण उपकरण देखाए पनि ती संरचनाभित्र ठूलो परिमाणमा मिसाइल तथा ड्रोन उत्पादन भइरहेको स्वतन्त्र प्रमाण उपलब्ध गराएको छैन।

इरानसँग अहिले कति मिसाइल बाँकी छन् ?

इरानले आफ्नो सैन्य क्षमताबारे ठूलो दाबी गरे पनि अमेरिका र इजरायलसँगको युद्धपछि कति मिसाइल सुरक्षित छन् भन्ने प्रश्न अझै अनुत्तरित छ।

सन् २०२२ मा तत्कालीन अमेरिकी सेन्ट्रल कमान्ड प्रमुख जनरल केनेथ म्याकेन्जीले इरानसँग तीन हजारभन्दा बढी ब्यालिस्टिक मिसाइल रहेको बताएका थिए। तर त्यो युद्धअघिको तथ्यांक हो।

सन् २०२५ र २०२६ का सैन्य संघर्ष, मिसाइल प्रक्षेपण, हवाई आक्रमण तथा हतियार उत्पादनका कारण अहिलेको संख्या निकै फरक हुन सक्छ।

अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यममा प्रकाशित अनुमानअनुसार युद्धअघि इरानसँग करिब दुई हजार पाँच सय ब्यालिस्टिक मिसाइल थिए भने त्यसपछि प्रयोगयोग्य अवस्थामा एक हजारदेखि एक हजार पाँच सयसम्म बाँकी रहेको आकलन गरिएको थियो।

यसैबीच, नोभेम्बर ११ मा सार्वजनिक अर्को पश्चिमी गुप्तचर मूल्यांकनमा इरानसँग अझै करिब एक हजार सात सय वा त्यसभन्दा बढी ब्यालिस्टिक मिसाइल हुन सक्ने र मासिक करिब ५० वटा नयाँ मिसाइल उत्पादन गर्न सक्ने क्षमता रहेको उल्लेख गरिएको छ।

यी तथ्यांक फरक समय र फरक मूल्यांकनमा आधारित भएकाले इरानसँग अहिले यति नै मिसाइल छन् भनेर निश्चित गर्न सकिँदैन।

करिब ९० प्रतिशत भूमिगत मिसाइल केन्द्र पुनः सञ्चालनमा आएको मूल्यांकन

अमेरिकी गुप्तचर मूल्यांकनलाई उद्धृत गर्दै गत मेमा सार्वजनिक विवरणमा इरानले देशभरका करिब ९० प्रतिशत भूमिगत मिसाइल भण्डारण तथा प्रक्षेपण केन्द्रमा पूर्ण वा आंशिक पहुँच पुनः प्राप्त गरेको उल्लेख गरिएको थियो।

विशेषगरी हर्मुज जलडमरूमध्य आसपासका ३३ मध्ये ३० मिसाइल केन्द्रमा इरानी सेनाको पुनः सञ्चालन पहुँच रहेको अमेरिकी मूल्यांकनले संकेत गरेको थियो।

यद्यपि, कुनै भूमिगत केन्द्रमा पुनः पहुँच प्राप्त हुनु र त्यहाँका सबै मिसाइल, प्रक्षेपण प्रणाली तथा उपकरण पूर्ण रूपमा युद्धका लागि तयार हुनु एउटै कुरा होइन।

यसकारण ९० प्रतिशत संरचना सञ्चालनमा रहेको अनुमानलाई इरानका ९० प्रतिशत मिसाइल सुरक्षित छन् भन्ने अर्थमा लिन मिल्दैन।

अमेरिकाको नौसैनिक नाकाबन्दी, कतारको मध्यस्थता र नयाँ सैन्य तनाव

इरानले नयाँ मिसाइल सिटी सार्वजनिक गरेको समय पनि महत्त्वपूर्ण छ।

अमेरिकाले इरानी बन्दरगाह तथा समुद्री गतिविधिलाई लक्षित गरी नौसैनिक नाकाबन्दी कायम राखेको छ। हर्मुज जलडमरूमध्यमा जहाजहरूको आवागमन, तेल ढुवानी र समुद्री सुरक्षा विषयलाई लिएर तनाव जारी छ।

नोभेम्बरको सुरुवातमा अमेरिकी सेनाले इरानको केसम टापुनजिक सैन्य कारबाही गरेको थियो। त्यसपछि नोभेम्बर ९ मा अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले क्षेत्रीय राष्ट्रहरूको आग्रहपछि तत्कालका लागि थप हवाई आक्रमण नगर्ने बताएका थिए। तर अमेरिकी नौसैनिक नाकाबन्दी भने कायम रहने स्पष्ट पारेका थिए।

यता कतारले अमेरिका र इरानबीच तनाव घटाउन कूटनीतिक मध्यस्थताको प्रयास गरिरहेको छ।

इरानले नाकाबन्दी र केही प्रतिबन्ध हटाउनुपर्ने तथा बमबारी अन्त्य हुनुपर्ने माग गरिरहेको छ। वासिङ्टनले भने तत्काल सहमतिको सम्भावना सीमित रहेको संकेत गरेको छ।

यस परिस्थितिमा तेहरानले भूमिगत मिसाइल सिटी सार्वजनिक गर्नुलाई सैन्य क्षमताको प्रदर्शनसँगै सम्भावित वार्ताका क्रममा आफ्नो रणनीतिक स्थिति बलियो देखाउने प्रयासका रूपमा पनि विश्लेषण गर्न सकिन्छ।

नयाँ मिसाइल सिटीले अमेरिका र इजरायलका लागि के अर्थ राख्छ ?

इरानका भूमिगत सैन्य संरचनाले अमेरिकी तथा इजरायली सैन्य रणनीतिसामु केही महत्त्वपूर्ण चुनौती प्रस्तुत गर्छन्।

पहिलो, भूमिगत भण्डारमा सुरक्षित हतियारमाथि हवाई आक्रमणको प्रभाव यकिन गर्न कठिन हुन्छ।

दोस्रो, एउटा मिसाइल केन्द्रको प्रवेशद्वार ध्वस्त भए पनि त्यसलाई पुनः खोलेर सैन्य गतिविधि सञ्चालन गर्न सकिने सम्भावना रहन्छ।

तेस्रो, मिसाइल उत्पादन विभिन्न सुरक्षित भूमिगत केन्द्रमा फैलाइएको भए एउटै आक्रमणले सम्पूर्ण उत्पादन प्रणाली निष्क्रिय पार्न कठिन हुन सक्छ।

तर भूमिगत संरचना हुनु मात्र सैन्य सुरक्षाको पूर्ण प्रत्याभूति होइन। यस्ता केन्द्रको बाहिरी पूर्वाधार, सम्पर्क प्रणाली, आपूर्ति व्यवस्था तथा प्रक्षेपण उपकरणमा क्षति पुगे सैन्य सञ्चालन प्रभावित हुन सक्छ।

रक्षा विश्लेषकहरूका अनुसार इरानको मिसाइल कार्यक्रमले क्षेत्रीय सुरक्षा सन्तुलन, इजरायलको हवाई प्रतिरक्षा तथा मध्यपूर्वमा रहेका अमेरिकी सैन्य अखडाको सुरक्षासम्बन्धी चिन्ता कायम राखेको छ।

सैन्य शक्ति प्रदर्शनसँगै इरानभित्र पनि प्रश्न

इरानी सैन्य नेतृत्वले नयाँ मिसाइल सिटीलाई आफ्नो राष्ट्रिय सुरक्षा र प्रतिरक्षा क्षमताको प्रमाणका रूपमा प्रस्तुत गरिरहेको छ।

तर इरानभित्रै बढ्दो आर्थिक कठिनाइ, गरिबी, ऊर्जा अभाव र सर्वसाधारणका लागि सुरक्षित आश्रयस्थलको कमीका बीच ठूलो सैन्य लगानीको प्राथमिकतामाथि प्रश्न उठ्न थालेको विवरण पनि सार्वजनिक भएका छन्।

केही इरानी नागरिकले भूमिगत सैन्य संरचनामा ठूलो लगानी भइरहँदा नागरिक सुरक्षाका लागि पर्याप्त व्यवस्था नभएको भन्दै असन्तुष्टि व्यक्त गरेको समाचारसमेत सार्वजनिक भएका छन्।

यसले इरान सरकारका सामु बाह्य सैन्य चुनौतीसँगै आन्तरिक आर्थिक तथा सामाजिक आवश्यकता सम्बोधन गर्ने दबाबसमेत रहेको देखाउँछ।

मध्यपूर्वमा शान्ति कि थप सैन्य प्रतिस्पर्धा ?

इरानको नयाँ भूमिगत मिसाइल सिटी सार्वजनिक हुनु केवल सैन्य संरचना प्रदर्शनको घटना होइन। यसले अमेरिका, इजरायल र इरानबीच जारी सैन्य तथा कूटनीतिक प्रतिस्पर्धाको गहिराइलाई पनि उजागर गरेको छ।

एकातिर अमेरिका र इजरायलले इरानको मिसाइल तथा सैन्य पूर्वाधार कमजोर पार्ने प्रयास गर्दै आएका छन् भने अर्कोतर्फ इरानले आक्रमणका बाबजुद आफ्नो हतियार उत्पादन, भण्डारण र प्रत्याक्रमण क्षमता कायम रहेको सन्देश दिइरहेको छ।

तर सार्वजनिक भिडियोले देखाएको सैन्य शक्ति र इरानको वास्तविक युद्धक्षमता कति मेल खान्छन् भन्ने अझै स्पष्ट छैन।

अहिलेको मुख्य प्रश्न इरानसँग कति मिसाइल बाँकी छन् भन्ने मात्र होइन, ती हतियार र भूमिगत संरचनाको प्रदर्शनले जारी द्वन्द्वलाई थप चर्काउँछ कि कूटनीतिक वार्ताका लागि दबाब सिर्जना गर्छ भन्ने पनि हो।

मध्यपूर्वमा युद्ध जारी रहँदा यस्तो शक्ति प्रदर्शनले क्षेत्रीय सुरक्षा, अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार, तेल आपूर्ति र विश्व अर्थतन्त्रमा थप अनिश्चितता उत्पन्न गर्न सक्ने चिन्ता कायमै छ।