अमेरिकाको न्युजर्सीमा यस वर्षको दीपावली मनाउने क्रममा केही व्यक्तिले सार्वजनिक सडकमै अत्यधिक आतसबाजी गर्ने, पटाका पड्काउने र त्यसबाट निस्किएको फोहोर जथाभावी छाड्ने गरेको दृश्य अहिले सञ्चारमाध्यमहरू, सामाजिक सञ्जालमा भाइरल भइरहेको छ। दीपावलीको उत्सव सकिएपछि सडकभरि छरिएका पटाकाका खोल, कागज, कार्टुन, खरानी र अन्य फोहोर सफा गर्न अग्निनियन्त्रकहरू नै परिचालित भएको दृश्यले धेरैलाई आश्चर्यचकित र चिन्तित बनाएको छ।

न्युजर्सीको जर्सी सिटीस्थित इन्डिया स्क्वायर आसपासका दृश्य भन्दै सार्वजनिक भएका भिडियोहरूमा सडकभरि फोहोर फैलिएको, धुवाँ उडेको, प्रहरीले निगरानी गरेको र अग्निनियन्त्रकहरूले पानीको तीव्र फोहोरा प्रयोग गरेर सडक सफा गरिरहेको देखिन्छ। नोभेम्बर १० मा भारतीय सञ्चारमाध्यमहरूले समेत यस घटनालाई प्रमुखताका साथ प्रकाशित गर्दै विदेशमा बस्ने भारतीयहरूको नागरिक जिम्मेवारीबारे प्रश्न उठाएका छन्।

यो एउटा सामान्य पटाका पड्काएको घटना मात्र होइन। यसले एउटा गम्भीर प्रश्न उठाएको छ। हामी आफ्नो धर्म, संस्कृति र परम्परा जोगाउने नाममा अरूको शान्ति, सुरक्षा, स्वास्थ्य र सार्वजनिक सम्पत्तिमाथि असर पुर्‍याउन कत्तिको स्वतन्त्र छौँ?

हामीले बुझ्नुपर्ने कुरा के हो भने अमेरिका, क्यानडा र बेलायतजस्ता मुलुकमा धार्मिक स्वतन्त्रता छ, सांस्कृतिक विविधताको सम्मान गरिन्छ। तर धार्मिक स्वतन्त्रताको अर्थ सार्वजनिक सडक अवरुद्ध गर्ने, रातभर विस्फोट गराउने, छिमेकीलाई सुत्न नदिने वा फोहोर गरेर हिँड्ने अधिकार होइन।

न्युजर्सी मात्र होइन, क्यानडा र बेलायतमा पनि उस्तै समस्या

न्युजर्सीको घटनाले चर्चा पाइरहेका बेला क्यानडाको ब्राम्पटनबाट पनि त्यस्तै चिन्ताजनक समाचार आएको छ। ब्राम्पटनमा व्यक्तिगत रूपमा पटाका पड्काउन प्रतिबन्ध रहे पनि नोभेम्बर ८ को दीपावलीमा सार्वजनिक सडक र आवासीय क्षेत्रमा आतसबाजी गरिएको स्थानीय समाचारमा उल्लेख छ।

ब्राम्पटन नगरपालिकाको प्रतिवेदनअनुसार सन् २०२५ को दीपावली आसपासको छ दिनमा पटाका र अत्यधिक आवाजसम्बन्धी १ हजार ७१३ उजुरी परेका थिए। अधिकारीहरूले ९६ वटा जरिबानासम्बन्धी कारबाही गरेका थिए, जसको कुल रकम ४८ हजार क्यानेडियन डलर थियो। यी तथ्याङ्क अघिल्लो वर्षका भए पनि समस्या कति गम्भीर छ भन्ने बुझ्न पर्याप्त छन्।

बेलायतको लेस्टरमा समेत यस वर्षको दीपावलीपछि सडक, फुटपाथ र पार्कमा पटाकाका अवशेष छाडिएको भन्दै स्थानीय निकायमा उजुरी परेका छन्। राति अबेरसम्म पटाका पड्काउँदा निद्रा र शान्तिमा असर परेको गुनासो पनि सार्वजनिक भएको छ।

अमेरिकाको सिकागोलगायत भारतीय समुदायको बाक्लो बसोबास भएका अन्य क्षेत्रमा पनि यस्ता गतिविधिबारे सामाजिक सञ्जालमा टिप्पणीहरू भइरहेका छन्। यद्यपि सबै ठाउँका भाइरल दाबी स्वतन्त्र रूपमा पुष्टि भएका छैनन्। त्यसैले कुनै एउटा भिडियोको आधारमा सम्पूर्ण सहर वा समुदायलाई दोष लगाउनु उचित हुँदैन।

तर न्युजर्सी, ब्राम्पटन र लेस्टरका पुष्टि भएका घटनाहरूले एउटा साझा सन्देश दिएका छन्। त्यो हो, उत्सव मनाउने तरिका पनि सभ्य, कानुनसम्मत र अरूप्रति जिम्मेवार हुनुपर्छ।

भारतीय समुदायकै सचेत मानिसहरू भन्दै छन्, “हामी कहिले सुध्रिने?”

अझ विचारणीय पक्ष के छ भने यस्ता घटनाको आलोचना गर्नेहरू विदेशी मात्र छैनन्। भारतीय मूलकै सञ्चारमाध्यम, सामाजिक सञ्जाल प्रयोगकर्ता र सचेत नागरिकहरूले पनि आफ्नो समुदायभित्रको यस्तो प्रवृत्तिमाथि खुलेर प्रश्न उठाएका छन्।

उनीहरूको सन्देशको सार छ, हामी कहिले सुध्रिने? यो भारत होइन। हामी जुन देशमा बसेका छौँ, त्यहाँका नियम, कानुन, सामाजिक मर्यादा र छिमेकीको अधिकारको सम्मान गर्न सिक्नुपर्छ।

कतिपयले यस्तै गैरजिम्मेवार व्यवहारका कारण विदेशमा रहेका भारतीय र हिन्दू समुदायमाथि नकारात्मक धारणा बन्ने खतरा रहेको चिन्ता व्यक्त गरेका छन्।

यो चिन्ता जायज छ। तर केही व्यक्तिको गलत व्यवहारलाई आधार बनाएर सम्पूर्ण भारतीय, हिन्दू वा दक्षिण एसियाली समुदायलाई अपमान गर्नु पनि त्यत्तिकै गलत हो।

अमेरिकामा भारतीय मूलका मानिसहरू उच्च सरकारी पददेखि विश्वविद्यालय, अस्पताल, वैज्ञानिक अनुसन्धान, सूचना प्रविधि, उद्योग, व्यापार, वित्तीय क्षेत्र र सामाजिक सेवासम्म उल्लेखनीय स्थानमा पुगेका छन्। उनीहरूले आफ्नो मिहिनेत, ज्ञान, क्षमता र योगदानका कारण अमेरिकामा सम्मान कमाएका छन्।

त्यही समुदायका केही व्यक्तिले सार्वजनिक स्थानमा अनुशासनहीन व्यवहार गर्दा वर्षौँ लगाएर आर्जन गरेको सामूहिक सद्भाव र प्रतिष्ठामा अनावश्यक प्रश्न उठ्न सक्छ।

हामीले यहाँ स्पष्ट छुट्याउनैपर्छ। गलत काम गर्ने व्यक्ति दोषी हो, उसको सम्पूर्ण जाति, धर्म, राष्ट्रियता वा समुदाय होइन। तर सचेत समुदायले आफ्नोभित्रका गलत अभ्यासलाई सुधार्ने जिम्मेवारीबाट पनि पन्छिन मिल्दैन।

धर्मको नाममा अरूलाई दुःख दिनु धर्म होइन

हिन्दू धर्मले शान्ति, सहिष्णुता, सद्भाव, करुणा, संयम र अरूको कल्याणको शिक्षा दिन्छ। दीपावली अन्धकारमाथि प्रकाशको, अज्ञानमाथि ज्ञानको र असत्यमाथि सत्यको विजयको प्रतीक हो।

त्यसो भए यही पर्वको नाममा रातभर विस्फोट गराएर बालबालिका, वृद्धवृद्धा, बिरामी, कामबाट थाकेर फर्किएका मानिस र ससाना बालबच्चा भएका परिवारलाई दुःख दिनु कत्तिको उचित हो?

घरभित्र सुतेको बच्चा तर्सिन्छ। वृद्धवृद्धालाई असुविधा हुन्छ। घरपालुवा जनावरहरू आतंकित हुन्छन्। पटाकाको धुवाँले श्वासप्रश्वासमा समस्या भएका मानिसलाई असर गर्न सक्छ। सडकमा छाडिएको फोहोरले सार्वजनिक सरसफाइ र सुरक्षामा समस्या उत्पन्न गर्छ।

हाम्रो खुसी अरूको पीडाको कारण बन्नु हुँदैन।

दीपावली मनाऔँ। हजारौँ दियो बालौँ। घर सजाऔँ। पूजा गरौँ। भजनकीर्तन गरौँ। परिवार र साथीभाइसँग रमाऔँ। सांस्कृतिक कार्यक्रम गरौँ। आफ्नो परम्परा नयाँ पुस्तालाई सिकाऔँ।

तर त्यसका लागि छिमेकीको निद्रा खोस्न, सार्वजनिक सडक बिगार्न, ध्वनि र वायु प्रदूषण फैलाउन वा नगरपालिकाको सफाइ कर्मचारीलाई अनावश्यक काम थप्न आवश्यक छैन।

अमेरिकामा कानुन सबैका लागि समान छ

न्युजर्सीको कानुन हेर्ने हो भने निश्चित प्रकारका साना जमिनमै प्रयोग गरिने झिलिमिली उपकरणलाई अनुमति दिइए पनि आकाशमा उड्ने आतसबाजी, विस्फोटक पटाका र रकेटजस्ता सामग्रीको व्यक्तिगत प्रयोग सामान्यतः निषेध छ। ठूला सार्वजनिक आतसबाजी कार्यक्रमका लागि सम्बन्धित निकायको अनुमति र सुरक्षा व्यवस्था आवश्यक पर्छ।

त्यसैले आफू बसेको राज्य, काउन्टी वा नगरपालिकाको नियम थाहा पाउनु नागरिकको जिम्मेवारी हो।

अमेरिका होस्, क्यानडा होस् वा बेलायत, बसोबास गरेको देशको कानुन पालना गर्नु कुनै पनि आप्रवासीको न्यूनतम कर्तव्य हो।

धर्म, संस्कृति र परम्पराको सम्मान गर्नु एउटा कुरा हो। त्यसको आडमा कानुन उल्लङ्घन गर्नु बिल्कुल अर्को कुरा हो।

कुनै उत्सव मनाउन स्थानीय प्रशासनको अनुमति चाहिन्छ भने अनुमति लिनुपर्छ। सडक बन्द गर्नुपर्ने भए विधिपूर्वक व्यवस्था गर्नुपर्छ। फोहोर उत्पन्न हुन्छ भने आयोजक आफैँले सफाइको जिम्मेवारी लिनुपर्छ।

यो कुनै धर्मविशेषका लागि मात्र लागू हुने कुरा होइन। क्रिसमस, नयाँ वर्ष, जुलाई ४, खेलकुद विजय उत्सव वा जुनसुकै धार्मिक तथा सांस्कृतिक कार्यक्रममा पनि यही नागरिक मापदण्ड लागू हुनुपर्छ।

केही व्यक्तिका कारण राम्रा मानिसहरूले अपमान सहनु नपरोस्

यहाँ अर्को गम्भीर पक्ष पनि छ।

आज अमेरिकामा भारतीय मूलका लाखौँ मानिसहरूले आफ्नो परिश्रम, अध्ययन, प्रतिभा र अनुशासनबाट सम्मानजनक पहिचान निर्माण गरेका छन्। दक्षिण एसियाली समुदायले अमेरिकी अर्थतन्त्र, चिकित्सा, शिक्षा, प्रविधि, अनुसन्धान, व्यवसाय र समाजसेवामा महत्त्वपूर्ण योगदान गरिरहेको छ।

यस्तो अवस्थामा केही गैरजिम्मेवार व्यक्तिको व्यवहारका कारण सामाजिक सञ्जालमा सिङ्गो भारतीय समुदायमाथि कटाक्ष हुनु, हिन्दू धर्मलाई जोडेर अपमानजनक टिप्पणी आउनु र दक्षिण एसियालीहरूप्रति पूर्वाग्रह बढ्ने वातावरण बन्नु दुर्भाग्यपूर्ण हो।

गलत कामको आलोचना हुनुपर्छ। कानुन उल्लङ्घन गर्ने व्यक्तिमाथि कारबाही पनि हुनुपर्छ। तर त्यसको बहानामा जातीय घृणा, धार्मिक अपमान वा आप्रवासीविरोधी भावना फैलाउनु स्वीकार्य हुन सक्दैन।

त्यसैले समुदायका अगुवा, धार्मिक संस्था, मन्दिर व्यवस्थापन समिति, सामाजिक संघसंस्था र आयोजकहरू अझ जिम्मेवार बन्न आवश्यक छ।

हामी अरूलाई आफ्नो संस्कृतिको महानता सुनाउँछौँ। अब व्यवहारबाट पनि त्यो महानता प्रमाणित गर्नुपर्छ।

संस्कार भनेको केवल पूजा, पाठ, मन्त्र, आरती र धार्मिक अनुष्ठान होइन। संस्कार भनेको आफूले प्रयोग गरेको ठाउँ सफा छाड्नु पनि हो। छिमेकीको अधिकारको सम्मान गर्नु हो। सार्वजनिक सम्पत्तिको संरक्षण गर्नु हो। कानुन पालना गर्नु हो। अरूलाई दुःख नदिई आफू रमाउन जान्नु हो।

देशअनुसारको भेष, ठाउँअनुसारको व्यवहार

एउटा उखान छ, देशअनुसारको भेष।

यसको अर्थ आफ्नो भाषा, धर्म, संस्कृति र पहिचान छाड्नु होइन। बरु आफू बसिरहेको समाजको कानुन, मूल्य, मान्यता, शिष्टाचार र नागरिक अनुशासनको सम्मान गर्दै आफ्नो पहिचान जोगाउनु हो।

अमेरिकामा बसेर अमेरिकी कानुनको सम्मान नगर्ने, क्यानडामा बसेर त्यहाँको स्थानीय नियम नमान्ने, बेलायतमा बसेर छिमेकीको अधिकार बेवास्ता गर्ने अनि आफ्नो धर्म र संस्कृतिको महानता मात्र सुनाउने प्रवृत्तिले कसैको भलो गर्दैन।

जुन देशले हामीलाई बस्ने, काम गर्ने, अध्ययन गर्ने, व्यवसाय गर्ने, परिवार हुर्काउने र भविष्य निर्माण गर्ने अवसर दिएको छ, त्यस देशको सामाजिक अनुशासनप्रति हामी पनि जिम्मेवार हुनुपर्छ।

हामीले एउटा कुरा कहिल्यै बिर्सनु हुँदैन। अधिकारसँगै कर्तव्य आउँछ। स्वतन्त्रतासँगै जिम्मेवारी आउँछ। संस्कृतिसँगै सभ्यता आउनुपर्छ।

अर्को कुरा, आफ्नै जन्मभूमि भारत, नेपाल वा अन्य कुनै देशमा पनि सार्वजनिक स्थान फोहोर गर्ने, सडक अवरुद्ध गर्ने वा अरूलाई दुःख दिने काम उचित होइन। विदेशमा मात्र होइन, स्वदेशमा पनि नागरिक अनुशासन उत्तिकै आवश्यक छ।

अब सुधारको सुरुवात आफ्नै घर र समुदायबाट गरौँ

न्युजर्सीको भाइरल दृश्यलाई केवल सामाजिक सञ्जालको मनोरञ्जन, हाँसो वा आलोचनाको विषय बनाएर बिर्सनु हुँदैन।

यसलाई आत्मसमीक्षाको अवसर बनाऔँ।

आफ्ना छोराछोरीलाई धर्मसँगै नागरिक जिम्मेवारी सिकाऔँ। उत्सव मनाउँदा छिमेकीलाई पनि सम्झौँ। सार्वजनिक स्थान प्रयोग गर्दा अनुमतिको व्यवस्था गरौँ। फोहोर आफैँ व्यवस्थापन गरौँ। कानुनले निषेध गरेका पटाका प्रयोग नगरौँ। अरूलाई बाधा नपुग्ने गरी आफ्नो चाडपर्व मनाऔँ।

धार्मिक र सामाजिक संस्थाहरूले पनि उत्सव सुरु गर्नुअघि सुरक्षा, ध्वनि नियन्त्रण, ट्राफिक व्यवस्थापन र सरसफाइको स्पष्ट योजना बनाउनुपर्छ।

आफूले फोहोर गर्ने अनि सफाइ कर्मचारी वा अग्निनियन्त्रकहरू आएर उठाइदिन्छन् भन्ने मानसिकता बदल्नैपर्छ।

अन्त्यमा, भारतीय समुदायका ती सचेत व्यक्तिहरूको आवाजसँग मेरो पनि सहमति छ, जसले आफ्नै समुदायलाई जिम्मेवार बन्न आग्रह गरिरहेका छन्।

म आफैँ पनि लामो समयदेखि अमेरिकामा बस्दै आएको, समाजशास्त्र र कानुनको विद्यार्थी तथा झन्डै चार दशकदेखि पत्रकारितामा संलग्न व्यक्ति भएकाले यस्ता घटनालाई केवल धार्मिक वा सांस्कृतिक विषयका रूपमा मात्र हेर्दिनँ। यो नागरिक चेतना, सामाजिक उत्तरदायित्व, कानुनी अनुशासन र समुदायको प्रतिष्ठासँग जोडिएको गम्भीर विषय हो।

हामीलाई आफ्नो धर्म प्यारो छ। संस्कृति प्यारो छ। परम्परा प्यारो छ। तर हामी बस्ने देशको कानुन, हाम्रो छरछिमेकको शान्ति, अरूको स्वास्थ्य र सार्वजनिक सम्पत्तिको सम्मान पनि उत्तिकै प्यारो हुनुपर्छ।

चाडपर्व मनाउँदा कसैलाई आतंकित नगरौँ। आफ्नो खुसीका लागि अरूको शान्ति नखोसौँ। आफ्नो व्यवहारका कारण निर्दोष समुदायलाई अपमानित हुने अवस्था नबनाऔँ।

यो भारत होइन, अमेरिका हो, क्यानडा हो, बेलायत हो भनेर मात्र होइन, संसारको जुनसुकै देशमा भए पनि सभ्य र जिम्मेवार नागरिक बन्न सिकौँ।

दीपावलीमा दियो बालौँ, मन उज्यालो बनाऔँ, समाज उज्यालो बनाऔँ। पटाकाको धमाकाले होइन, असल व्यवहार, अनुशासन र मानवताको उदाहरणले आफ्नो धर्म, संस्कृति र समुदायको प्रतिष्ठा बढाऔँ।

सुध्रौँ, सभ्य बनौँ र अरूलाई पनि सम्मान गरौँ। यही नै वास्तविक संस्कार हो, यही नै सभ्यता हो।