काठमाडौं, कात्तिक २५, २०८३ (नोभेम्बर ११, २०२६), बुधबार। नेपालीहरूको दोस्रो ठूलो चाड तिहार अर्थात् यमपञ्चकको अन्तिम दिन आज देशविदेशमा दिदीबहिनीले दाजुभाइको दीर्घायु, सुस्वास्थ्य, सुख, शान्ति र समृद्धिको कामना गर्दै भाइटीका पर्व हर्षोल्लासका साथ मनाउँदै छन्।

हरेक वर्ष कात्तिक शुक्ल द्वितीयाका दिन मनाइने यो पर्व नेपाली समाजमा दिदीबहिनी र दाजुभाइबीचको आत्मीयता, निःस्वार्थ प्रेम, विश्वास, सम्मान र पारिवारिक एकताको अनुपम प्रतीक मानिन्छ। हिन्दु धार्मिक परम्परामा यस दिनलाई ‘यमद्वितीया’ पनि भनिन्छ।

भाइटीकाका अवसरमा दिदीबहिनीले दाजुभाइलाई विधिपूर्वक पूजा गरी पञ्चरङ्गी वा सप्तरङ्गी टीका, मखमली, सयपत्री तथा गोदावरी फूलका माला लगाइदिने, मीठा परिकार खुवाउने र दीर्घजीवनको आशीर्वाद दिने परम्परा छ। दाजुभाइले पनि दिदीबहिनीलाई टीका लगाइदिने, सम्मान गर्ने तथा आफ्नो क्षमताअनुसार उपहार र दक्षिणा दिने चलन छ।

यो पर्व धार्मिक अनुष्ठानमा मात्र सीमित छैन। वर्षभरि टाढा रहेका परिवारका सदस्यहरूलाई एकै ठाउँमा भेला गराउने, पुराना सम्झना ताजा बनाउने र सम्बन्धलाई अझ आत्मीय बनाउने विशेष अवसरसमेत हो।

बिहान ११:०७ बजे उत्तम साइत, दिनभर टीका लगाउन सकिने

नेपाल पञ्चाङ्ग निर्णायक विकास समितिले यस वर्ष भाइटीकाको उत्तम साइत बिहान ११ बजेर ७ मिनेटमा निर्धारण गरेको छ।

समितिका अध्यक्ष सहप्राध्यापक डा. पुरुषोत्तम भट्टराईका अनुसार शुभ साइत खोज्नेहरूले निर्धारित समयमा टीका लगाउन सक्नेछन्। तर सर्वसाधारणका लागि दिनभर टीका लगाउन कुनै बाधा नरहेको समितिले स्पष्ट पारेको छ।

समितिले यस वर्ष टीका लगाइदिने दिदीबहिनी पूर्वतर्फ र टीका ग्रहण गर्ने दाजुभाइ पश्चिमतर्फ फर्कनुपर्ने जनाएको छ। यो दिशा निर्धारण चन्द्रमाको अवस्थासँग सम्बन्धित परम्परागत ज्योतिषीय मान्यताका आधारमा गरिएको हो।

राज्यका उच्च पदाधिकारीले भने निर्धारित शुभ साइतमै टीका लगाउनु उपयुक्त हुने समितिको भनाइ छ।

भाइटीकाको धार्मिक कथा : यमराज र यमुनाको अमर स्नेह

भाइटीकासँग जोडिएको सबैभन्दा प्रचलित धार्मिक कथाअनुसार मृत्युका देवता यमराज आफ्नी बहिनी यमुनाको निमन्त्रणामा उनको घर पुगेका थिए। यमुनाले दाजु यमराजलाई विशेष आदरसत्कार गरी पूजा गरिन्, निधारमा टीका लगाइदिइन्, माला पहिर्‍याइन् र मीठा परिकार खुवाइन्।

बहिनीको प्रेम, श्रद्धा र सत्कारबाट प्रसन्न भएका यमराजले वरदान माग्न आग्रह गरे। यमुनाले हरेक वर्ष यसै दिन दिदीबहिनीको हातबाट टीका ग्रहण गर्ने दाजुभाइको कल्याण र दीर्घायु होस् भन्ने वरदान मागेको धार्मिक जनविश्वास छ।

यही पौराणिक कथासँग भाइटीकाको परम्परा जोडिएको मानिन्छ। त्यसैले यस दिन दाजुभाइलाई अकाल मृत्यु र अनिष्टबाट जोगाउने कामना गर्दै यमराजको समेत पूजा गर्ने प्रचलन छ।

यो धार्मिक आस्थामा आधारित कथा हो। यसले मृत्युको भयभन्दा दाजुभाइ र दिदीबहिनीबीचको स्नेह, संरक्षण र आत्मीयताको भावलाई विशेष महत्व दिएको पाइन्छ।

सप्तरङ्गी टीका, मखमली माला र ओखरको विशेष महत्व

भाइटीकामा प्रयोग गरिने प्रत्येक सामग्रीको आफ्नै सांस्कृतिक र प्रतीकात्मक महत्व छ।

दिदीबहिनीले दाजुभाइलाई तेलको घेरा लगाउने, तेलको धाराले छेक्ने, अक्षता, फूल, फलफूल तथा अन्य पूजासामग्री चढाउने परम्परा छ। तेलको घेरालाई अनिष्टबाट सुरक्षाको प्रतीक मानिन्छ।

मखमली फूल लामो समयसम्म नओइलाउने भएकाले यसको मालालाई दीर्घायु र कहिल्यै नटुट्ने प्रेमको प्रतीक मानिन्छ। सयपत्री फूलले प्रसन्नता, सौन्दर्य र समृद्धिको भावना व्यक्त गर्छ।

भाइटीकामा ओखर फुटाउने चलन पनि विशेष छ। लोकमान्यताअनुसार ओखर फुटाउनु विघ्नबाधा र अनिष्ट हटाउने प्रतीकात्मक कार्य हो।

यस दिन दाजुभाइलाई सेलरोटी, फलफूल, मिठाई, ओखर, कटुस र मरमसलालगायतका परिकार दिने गरिन्छ।

नेपालमा सप्तरङ्गी टीका व्यापक भए पनि धर्मशास्त्रीय मान्यतामा रातो, सेतो, पहेँलो, हरियो र नीलो गरी पञ्चरङ्गी टीकाको व्यवस्था रहेको धर्मशास्त्रविद् प्राध्यापक डा. रामचन्द्र गौतमले बताएका छन्।

दिदीबहिनी र दाजुभाइ नहुनेहरूका लागि रानीपोखरीको मन्दिर खुला

वर्षमा एकपटक भाइटीकाकै दिन मात्र खुल्ने यस मन्दिरमा दिदीबहिनी वा दाजुभाइ नहुने व्यक्तिहरूले पूजा, दर्शन गरी टीका लगाउने परम्परा छ।

रानीपोखरीको यो परम्पराले भाइटीका रगतको नातामा मात्रै सीमित नभई सामाजिक सद्भाव, अपनत्व र मानवीय सम्बन्धसँग समेत जोडिएको देखाउँछ।

काठमाडौंकै जयवागेश्वरीस्थित खञ्जनेश्वर महादेव मन्दिरमा पनि दाजुभाइ तथा दिदीबहिनी नहुनेहरूले भाइटीका लगाउने प्रचलन रहेको छ।

नेवार समुदायमा किजापूजा, नेपाल संवत् ११४७ को उत्सव

भाइटीकालाई नेवार समुदायमा किजापूजाका रूपमा मनाइन्छ। यस अवसरमा दाजुभाइको पूजा, मण्डप निर्माण, टीका तथा विशेष परिकारको परम्परा रहिआएको छ।

यस वर्ष किजापूजा पनि कात्तिक २५ गते बुधबार परेको छ। त्यसअघि कात्तिक २४ गते म्हपूजासँगै नेपाल संवत् ११४७ को नयाँ वर्ष प्रारम्भ भएको छ।

म्हपूजामा आफ्नो आत्मा, शरीर र जीवनको सम्मान तथा शुद्धिको कामना गरिन्छ भने किजापूजामा पारिवारिक सम्बन्ध र दाजुभाइको कल्याणलाई विशेष महत्व दिइन्छ।

काग, कुकुर, गाई, गोरुदेखि दाजुभाइसम्मको सम्मान गर्ने पर्व तिहार

तिहार नेपाली समाजको यस्तो सांस्कृतिक पर्व हो, जसमा मानिससँगै पशुपन्छी, प्रकृति, धनसम्पत्ति र पारिवारिक सम्बन्धको सम्मान गरिन्छ।

यस वर्ष कात्तिक २० गते धनत्रयोदशी र यमदीपदानसँगै सुरु भएको यमपञ्चकमा काग तिहार, कुकुर तिहार, लक्ष्मीपूजा, गाईपूजा, गोरुपूजा, गोवर्धन पूजा र म्हपूजालगायतका पर्व मनाइएका छन्।

तिहारमा घरघरमा दीप प्रज्वलन गर्ने, देउसीभैलो खेल्ने, सयपत्री र मखमली फूलका मालाले घर सजाउने, रङ्गोली बनाउने र लक्ष्मीको आराधना गर्ने परम्परा छ।

यी सबै उत्सवको अन्तिम तथा अत्यन्त आत्मीय पर्व भाइटीका हो। यसले तिहारलाई पारिवारिक पुनर्मिलन र आपसी आशीर्वादको उत्सवका रूपमा समापन गर्छ।

विदेशमा रहेका नेपालीबीच पनि भाइटीकाको विशेष महत्व

नेपालबाहिर अमेरिका, क्यानडा, बेलायत, अस्ट्रेलिया, युरोप, खाडी मुलुक तथा विश्वका विभिन्न देशमा बसोबास गर्ने नेपाली समुदायका लागि पनि भाइटीका आफ्नो भाषा, संस्कृति र पहिचानसँग जोडिने महत्वपूर्ण अवसर हो।

काम, अध्ययन र बसाइँसराइका कारण टाढिएका परिवारका सदस्यहरू सम्भव भएसम्म एकै ठाउँमा भेला भएर टीका लगाउँछन्। भेटघाट सम्भव नभए फोन तथा भिडियो संवादमार्फत शुभकामना र आशीर्वाद आदानप्रदान गर्ने चलन पनि बढेको छ।

विदेशमा हुर्किरहेका नयाँ पुस्तालाई नेपाली चाडपर्व, पारिवारिक संस्कार र सामाजिक मूल्यबारे चिनाउने दृष्टिले पनि भाइटीकाको विशेष महत्व छ।

उपहारभन्दा ठूलो आशीर्वाद र आत्मीयता

बदलिँदो समयसँगै भाइटीका मनाउने शैलीमा परिवर्तन आए पनि यसको मूल भावना भने दिदीबहिनी र दाजुभाइबीचको प्रेम, विश्वास र सम्मान नै हो।

भाइटीकामा महँगो उपहार वा ठूलो आर्थिक खर्चभन्दा मनदेखि दिइने आशीर्वाद, आपसी स्नेह, स्वास्थ्य र खुसीको कामनालाई प्राथमिकता दिने परम्परागत सन्देश छ।

दिदीबहिनीले दाजुभाइको सुखद भविष्यको कामना गर्नु र दाजुभाइले दिदीबहिनीप्रति सम्मान, माया र जिम्मेवारी व्यक्त गर्नु नै यस पर्वको सुन्दर सामाजिक पक्ष हो।

यसरी यमपञ्चकको अन्तिम दिन मनाइने भाइटीकाले नेपाली समाजलाई एउटा गहिरो सन्देश दिन्छ—सम्बन्धको वास्तविक शक्ति धनसम्पत्ति वा उपहारमा होइन, निःस्वार्थ प्रेम, विश्वास, सम्मान र दुःखसुखमा एकअर्काको साथ दिनुमा हुन्छ।

संसारभर रहेका सम्पूर्ण नेपाली दिदीबहिनी तथा दाजुभाइमा भाइटीका तथा तिहारको हार्दिक मंगलमय शुभकामना।