अहिले दशैँको माहोल छ। मठ मन्दिर देखि घर सम्म भएका पशुपंक्षी हत्याका फोटो, भिडियोहरु हेर्दा लाग्छ – हामी मानिसहरु किन यति निष्ठुर भयौं होला ? भगवानले पनि यस्तो अर्काको रगत, बली माग्छन र ? जस्तो लाग्छ।

हुन त अरु धर्म मा पनि पशुपंक्षी हत्या नभएका होइनन छन् तर हामी हिन्दुहरुले अब धर्म भित्रका बिकृति विसंगतिहरु लाइ चिर्दै सुधार तर्फ लाग्नु पर्छ भन्ने मलाइ लाग्दछ। होइन भने हाम्रा सन्ततिले भोलि धर्मका नाम मा गलत संस्कार अन्माउन बाध्य हुने छन्।

हामी जहाँ रहे पनि, जहाँ भए पनि हिन्दु थियौं, छौं र रहिरहने छौं तर हाम्रो परिवारले अब देखि कुनै पनि चाडवाडमा, मन्दिरमा वा पुजा आजाका नाममा, धर्मका नाममा, देबी देवता वा पितृ खुशी पार्ने नाममा, पशु पंक्षीको बली दिइने छैन, बरु मन्दिरमा वा पुजामा वा कुल पुजामा परेवा उडाएर, फलफुल, पुष्प र शाहाकारी प्रसाद सहित पुजा गर्ने, प्रसाद ग्रहण, वितरण गर्ने निर्णय गरेका छौं । हिन्दु धर्ममा, देबी देउता वा भगवानले कहीं कतै कसैको रगत वा बली माग्नुहुन्छ भन्ने हामीलाई बिश्वास छैन। धर्मका नाममा अहिले जसरी निर्दोष पशु माथि ज्यादती भइरहेको देखिएको छ यो स्वीकार्य छैन । गर्बका साथ भनौं हामी हिन्दु हौँ। पशुपंक्षी प्रति पनि दयालु बनौं। माछा, मासु नखाँदा झन् राम्रो खानु हुन्छ भने पनि यसको प्रदर्शन नगर्नुस त्यो जरुरी छैन। पशुपंक्षी हत्याका फोटो, भिडियो पोष्ट गर्न बन्द गरौँ । यसले हिन्दु धर्म माथि नै नराम्रो असर पर्न सक्छ। श्री पशुपतिनाथ सहित हामीले मान्ने सबै देबी देवताहरुले हामी लाइ सदबुद्धि दिउन, सबैको सुभ होस् भलो होस।
– रामप्रसाद खनाल
* गर्वका साथ भनौँ, हामी हिन्दू हौँ। हिन्दू हुनुमा हामीलाई गर्व छ। तर हाम्रो धार्मिक आस्थाको सम्मान गर्न कुनै निर्दोष प्राणीले आफ्नो जीवन गुमाउनुपर्दैन भन्ने विश्वास पनि हामी दिलाउन सकौं।
* हामीले सानैदेखि सुन्दै आएको एउटा प्रसिद्ध संस्कृत वचन छ, ‘अहिंसा परमो धर्मः’ अर्थात् अहिंसा परम धर्म हो। महाभारतमा अहिंसाको महिमा उल्लेख गरिएको छ। यस वचनको गहिरो अर्थ छ। अरूलाई अनावश्यक पीडा नदिनु, प्राणीमात्रप्रति दयालु बन्नु र जीवनको सम्मान गर्नु धर्मको महत्त्वपूर्ण पक्ष हो।
*श्रीमद्भगवद्गीताको नवौँ अध्यायको २६औँ श्लोकमा भगवान् श्रीकृष्ण भन्नुहुन्छ :
‘पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति।
तदहं भक्त्युपहृतमश्नामि प्रयतात्मनः॥’
यसको अर्थ हो, जसले शुद्ध मन र भक्तिपूर्वक मलाई पात, फूल, फल वा जल अर्पण गर्छ, उसको त्यो भक्तिपूर्ण अर्पण म स्वीकार गर्छु। यो श्लोकले भक्तिमा बाहिरी प्रदर्शनभन्दा श्रद्धा र पवित्र भावनाको महत्त्वलाई स्पष्ट पार्छ।
भगवानले साँच्चै पशुपन्छीको रगत र बलि माग्नुहुन्छ र ? धर्मको अर्थ हत्या होइन, दया, करुणा, प्रेम, सद्भाव र मानवता हुनुपर्छ। परम्पराका नाममा चलिरहेका विकृतिलाई सच्याउँदै भावी पुस्तालाई हिंसारहित, सभ्य र करुणामय हिन्दू संस्कार हस्तान्तरण गरौँ।
अहिले बडादशैँको माहोल छ। हिन्दू धर्मावलम्बीहरूको महान् चाड, असत्यमाथि सत्यको, अन्यायमाथि न्यायको र आसुरी प्रवृत्तिमाथि दैवी शक्तिको विजयको प्रतीक मानिने दशैँ आफैँमा एउटा महान् सांस्कृतिक, धार्मिक र पारिवारिक उत्सव हो। घरघरमा देवीदेवताको आराधना भइरहेको छ। मठमन्दिरमा दर्शनार्थीहरूको भीड छ। देशविदेशमा रहेका नेपालीहरू आफ्ना संस्कार, संस्कृति र परम्परालाई सम्झिरहेका छन्। मान्यजनबाट टीका, जमरा र आशीर्वाद ग्रहण गर्ने, परिवारमा प्रेम र सद्भाव बाँड्ने यो पर्वको आफ्नै विशिष्ट महत्त्व छ।

तर यही पवित्र चाडको अवसरमा मठमन्दिरदेखि घरआँगनसम्म पशुपन्छीको बलि दिइएका, काटिएका, रगत बगाइएका र निरीह प्राणीहरूलाई मारिएका तस्बिर तथा भिडियोहरू सामाजिक सञ्जालमा देख्दा मन निकै दुख्छ। कतै राँगा, कतै बोका, कतै कुखुरा, हाँस र परेवाजस्ता निर्दोष प्राणीहरूलाई देवीदेवता खुसी पार्ने नाममा बलि चढाइएका दृश्यले मनमा एउटै प्रश्न उब्जाउँछ, हामी मानिसहरू किन यति निष्ठुर बन्दै गयौँ ? के भगवान्ले साँच्चै कसैको रगत र बलि माग्नुहुन्छ ?

आफ्नो जीवन बचाउन खोज्ने, पीडा अनुभव गर्ने, डराउने र बाँच्न चाहने पशुपन्छीहरूलाई धर्मका नाममा मारेर हामीले कस्तो पुण्य कमाउँछौँ ? कुनै निर्दोष प्राणीको घाँटी रेटेर बगाइएको रगतले ईश्वर प्रसन्न हुनुहुन्छ भन्ने विश्वासको आधार के हो ? यदि भगवान् सर्वशक्तिमान्, सर्वज्ञ, दयालु र सम्पूर्ण सृष्टिका रक्षक हुनुहुन्छ भने उहाँले आफ्नै सृष्टिको हत्या किन चाहनुहोला ?

यी प्रश्नहरू कसैको आस्था, धर्म वा परम्परामाथि आक्रमण गर्न उठाइएका होइनन्। बरु हामीले मान्दै आएको हिन्दू धर्म, हाम्रा संस्कार र हाम्रो गौरवशाली सभ्यतालाई अझ परिष्कृत, करुणामय र समयसापेक्ष बनाउने उद्देश्यले उठाइएका हुन्।

हिन्दू धर्म विश्वकै प्राचीन र गहन दार्शनिक परम्पराहरूमध्ये एक हो। यसभित्र वेद, उपनिषद्, भगवद्गीता, रामायण, महाभारत, पुराण र अनेकौँ आध्यात्मिक दर्शन छन्। सत्य, धर्म, कर्म, संयम, आत्मज्ञान, प्रकृतिप्रेम, जीवमात्रप्रतिको करुणा र लोककल्याण यसका महत्त्वपूर्ण आदर्श हुन्।

हामीले सानैदेखि सुन्दै आएको एउटा प्रसिद्ध संस्कृत वचन छ, ‘अहिंसा परमो धर्मः’ अर्थात् अहिंसा परम धर्म हो। महाभारतमा अहिंसाको महिमा उल्लेख गरिएको छ। यस वचनको गहिरो अर्थ छ। अरूलाई अनावश्यक पीडा नदिनु, प्राणीमात्रप्रति दयालु बन्नु र जीवनको सम्मान गर्नु धर्मको महत्त्वपूर्ण पक्ष हो।

श्रीमद्भगवद्गीताको नवौँ अध्यायको २६औँ श्लोकमा भगवान् श्रीकृष्ण भन्नुहुन्छ :

‘पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति। तदहं भक्त्युपहृतमश्नामि प्रयतात्मनः॥’

यसको अर्थ हो, जसले शुद्ध मन र भक्तिपूर्वक मलाई पात, फूल, फल वा जल अर्पण गर्छ, उसको त्यो भक्तिपूर्ण अर्पण म स्वीकार गर्छु। यो श्लोकले भक्तिमा बाहिरी प्रदर्शनभन्दा श्रद्धा र पवित्र भावनाको महत्त्वलाई स्पष्ट पार्छ।

जब भगवान् श्रीकृष्णले नै पात, फूल, फल र जलको अर्पणलाई महत्त्व दिनुभएको छ भने हामीले देवीदेवता खुसी पार्ने नाममा निर्दोष प्राणीको रगत किन बगाउनुपर्‍यो ? के फूल चढाएर पूजा गर्न सकिँदैन ? के फलफूल, अक्षता, नैवेद्य, प्रसाद र दीप प्रज्वलन गरेर देवताको आराधना गर्न सकिँदैन ? के निरीह प्राणीको ज्यान बचाएर धर्मको वास्तविक मर्म पालना गर्न सकिँदैन ?
निश्चय पनि सकिन्छ।

यद्यपि हिन्दू धर्मभित्र सबै सम्प्रदाय, परम्परा र पूजा पद्धति एउटै छैनन्। केही शाक्त तथा तान्त्रिक परम्परामा पशुबलिको ऐतिहासिक अभ्यास रहेको छ। नेपालमा पनि विभिन्न शक्तिपीठ, मन्दिर, कुलपूजा र स्थानीय धार्मिक संस्कारमा यस्तो प्रथा प्रचलित छ। यसको धार्मिक अर्थ र औचित्यबारे परम्परागत व्याख्या पनि फरकफरक छन्। त्यसैले समग्र हिन्दू धर्ममा कहिल्यै पशुबलिको मान्यता थिएन भन्नु ऐतिहासिक रूपमा सही हुँदैन। तर कुनै प्रथा पुरानो छ भन्दैमा त्यसलाई सधैँ अपरिवर्तनीय मानिरहनुपर्छ भन्ने पनि छैन।

नेपालको दशैँ पर्वमा पशुबलिको परम्परा रहेको तथ्य नेपाल पर्यटन बोर्डले समेत उल्लेख गरेको छ। अर्कोतर्फ पशुबलिको विकल्पका रूपमा नरिवल, कुभिण्डो, फलफूललगायतका प्रतीकात्मक अर्पण गर्ने अभ्यास पनि देखिन्छ। यसबाट परम्पराको धार्मिक भावना जोगाउँदै पूजाको विधिमा परिवर्तन गर्न सकिने आधार स्पष्ट हुन्छ।

वास्तवमा धर्म र संस्कृतिको सुन्दर पक्ष भनेकै समय, परिस्थिति, चेतना र समाजको विकासअनुसार आफूभित्रका कमजोरी सच्याउँदै अगाडि बढ्न सक्नु हो। हाम्रा पुर्खाले अपनाएका सबै प्रथा गलत थिए भन्न मिल्दैन। तर पुर्खाले गरेका सबै काम सधैँका लागि ठीक हुन्छन् भन्ने पनि होइन। परम्पराको सम्मान गर्नु एउटा कुरा हो, परम्पराभित्र देखिएका विकृति र विसङ्गतिलाई सुधार्नु अर्को कुरा हो।
हामीले धर्मलाई अन्धविश्वाससँग होइन, विवेकसँग जोड्नुपर्छ। पूजालाई हिंसासँग होइन, करुणासँग जोड्नुपर्छ। भक्तिलाई रगतसँग होइन, श्रद्धासँग जोड्नुपर्छ।

हाम्रो नेपाली संस्कृतिमा काग, कुकुर, गाई र गोरुको पूजा गर्ने सुन्दर परम्परा छ। तिहारमा पशुपन्छीप्रतिको सम्मान देखाउने हामी नै हौँ। नागपञ्चमीमा नागको पूजा गर्छौँ। प्रकृति, जल, वृक्ष, सूर्य, चन्द्रमा र सम्पूर्ण चराचर जगतलाई सम्मान गर्ने संस्कार हाम्रो धर्मभित्रै छ। तर त्यही समाजमा कुनै अवसरमा प्राणीलाई पूजा गर्ने र अर्को अवसरमा देवताकै नाममा मार्ने विरोधाभासमाथि गम्भीर आत्मसमीक्षा आवश्यक छ।

त्रिभुवन विश्वविद्यालयका मानवशास्त्री विष्णुप्रसाद दाहालले सन् २०२० मा प्रकाशित अनुसन्धानमा समेत नेपाली हिन्दू चाडपर्वमा पशुपूजा र पशुबलिबीचको सांस्कृतिक विरोधाभासलाई अध्ययनको विषय बनाउनुभएको छ। यस्तो विषयमा वैज्ञानिक, सामाजिक र धार्मिक दृष्टिकोणबाट खुला बहस हुनु आवश्यक छ।

यो विषय हिन्दू धर्ममा मात्र सीमित छैन। अन्य धर्म, समुदाय र संस्कृतिमा पनि पशुबलि र धार्मिक अवसरमा पशुहत्या गर्ने परम्परा रहेका छन्। तर अरूले पनि गर्छन् भनेर हामीले आफ्ना संस्कारभित्र सुधारको आवश्यकता अस्वीकार गर्न मिल्दैन। अरूको कमजोरी देखाएर आफ्नो कमजोरी ढाक्नु समाधान होइन।
म आफूलाई हिन्दू हुँ भन्न पाउँदा गर्व गर्छु। हामी हिन्दू थियौँ, छौँ र रहिरहनेछौँ। नेपाल र नेपालीको धर्म, संस्कृति, सभ्यता, परम्परा, मठमन्दिर, देवीदेवता, धार्मिक चाडपर्व र आध्यात्मिक मूल्यप्रति हाम्रो गहिरो आस्था छ। त्यो आस्था आज पनि छ र भोलि पनि रहनेछ।

तर हिन्दू हुनुको अर्थ कुनै पनि पुरानो प्रथालाई प्रश्न गर्नै नपाइने भन्ने होइन। बरु आफ्नो धर्मलाई अझ राम्रो, सभ्य, सुसंस्कृत र करुणामय बनाउन सचेत हुनु पनि धार्मिक जिम्मेवारी हो।

हामीलाई भगवान् पशुपतिनाथ प्रिय हुनुहुन्छ। माता दुर्गा, भगवती, काली, लक्ष्मी, सरस्वती, भगवान् शिव, विष्णु, राम, कृष्ण, गणेशलगायत सम्पूर्ण देवीदेवताप्रति हाम्रो श्रद्धा छ। तर हामीलाई यी देवीदेवता कसैले पनि निर्दोष पशुपन्छीको रगत माग्नुहुन्छ भन्ने विश्वास छैन। यो हाम्रो व्यक्तिगत धार्मिक आस्था र नैतिक निष्कर्ष हो।

त्यसैले हाम्रो परिवारले एउटा महत्त्वपूर्ण निर्णय गरेको छ। अबदेखि हामी कुनै पनि चाडपर्व, मठमन्दिर, पूजाआजा, कुलपूजा, पितृकार्य वा देवीदेवतालाई प्रसन्न पार्ने नाममा कुनै पशुपन्छीको बलि दिनेछैनौँ।

त्यसको सट्टा हामी फूल, फलफूल, नरिवल, अक्षता, नैवेद्य, सात्त्विक तथा शाकाहारी प्रसाद अर्पण गर्नेछौँ। पूजाआजा गर्नेछौँ, प्रसाद ग्रहण तथा वितरण गर्नेछौँ। बलि चढाउनुपर्ने धार्मिक मान्यता भएका ठाउँमा पनि सम्भव भएसम्म हिंसारहित प्रतीकात्मक विधि अपनाउनेछौँ। परेवा वा अन्य पक्षीलाई बलिका लागि किनेर उडाउनुभन्दा तिनलाई समात्ने, ओसारपसार गर्ने वा अनावश्यक तनाव दिने काम नगरी स्वतन्त्र रूपमा बाँच्न दिनु अझ उचित हुन्छ। हामी जीवजन्तुको संरक्षण, दाना-पानीको व्यवस्था र परोपकारी कार्यलाई पनि धार्मिक सेवाको रूपमा लिन चाहन्छौँ।

यो निर्णय कसैलाई आफ्नो विश्वास छोड्न बाध्य पार्ने उद्देश्यले गरिएको होइन। यो हाम्रो परिवारको धार्मिक आस्था, नैतिक चेतना र जीवमात्रप्रतिको करुणामा आधारित प्रतिबद्धता हो। हामी चाहन्छौँ, हाम्रा सन्ततिले धर्मको नाममा हिंसा होइन, करुणा सिकून्। पूजाको नाममा हत्या होइन, सेवा सिकून्। भगवान्को नाममा डर होइन, प्रेम सिकून्।

हिन्दू धर्मका ज्ञाता, पुरोहित, पण्डित, मठमन्दिरका व्यवस्थापक, धार्मिक गुरु, समाजसेवी र सचेत नागरिकहरूले पनि यस विषयमा सकारात्मक बहस अगाडि बढाउनुपर्छ। कुन पूजा वा संस्कारलाई कसरी हिंसारहित बनाउन सकिन्छ भन्नेबारे धार्मिक ग्रन्थ, परम्परा र व्यावहारिक पक्षहरूको अध्ययन गरेर सुधारको मार्ग खोज्न सकिन्छ।

हामीले मान्दै आएको धर्मको महानता निर्दोष प्राणीको रगत बगाउन सक्ने सामर्थ्यमा होइन, एउटा प्राणीको जीवन बचाउन सक्ने करुणामा देखिनुपर्छ।

आजको अर्को दुःखद पक्ष सामाजिक सञ्जालमा देखिएको छ। पशुबलि दिएका, काटिएका, रगत बगेका र मृत पशुपन्छीका तस्बिर तथा भिडियोहरू कतिपयले गर्वका साथ सार्वजनिक गरिरहेका हुन्छन्। कसैले धार्मिक अनुष्ठानको प्रदर्शनका लागि त कसैले रमाइलो वा प्रचारका लागि यस्ता दृश्य राख्ने गरेको देखिन्छ।

मेरो आग्रह छ, कृपया पशुपन्छी हत्याका विभत्स तस्बिर र भिडियोहरू सामाजिक सञ्जालमा प्रदर्शन गर्न बन्द गरौँ।

यस्ता दृश्यहरूले बालबालिका, संवेदनशील मानिस र पशुप्रेमीहरूलाई मानसिक रूपमा विचलित बनाउन सक्छन्। यसले हाम्रो धार्मिक संस्कृतिबारे गलत वा एकपक्षीय सन्देश पनि प्रवाह गर्न सक्छ। संसारभरका मानिसले सामाजिक सञ्जालमार्फत नेपाल र हिन्दू धर्मलाई हेरिरहेका हुन्छन्। हाम्रो धर्मको परिचय केवल रगत, बलि र पशुहत्याका दृश्यबाट हुनु हुँदैन।

हाम्रो धर्मको पहिचान वेद, उपनिषद्, गीता, योग, ध्यान, साधना, करुणा, सहिष्णुता, परोपकार र आध्यात्मिक ज्ञानबाट हुनुपर्छ। हाम्रो संस्कृतिको परिचय टीका, जमरा, आशीर्वाद, पारिवारिक प्रेम, सद्भाव, अतिथि सत्कार, सेवा र मानवताबाट हुनुपर्छ।

कसैले माछामासु नखाने निर्णय गर्छ भने त्यो स्वागतयोग्य व्यक्तिगत छनोट हो। कसैले खान्छ भने उसको खानपानको विषयमा अनावश्यक अपमान वा द्वेष फैलाउनु पनि उचित होइन। तर खानपान र धार्मिक बलिको प्रश्नलाई एउटै ठानेर छोड्न मिल्दैन। स्वाद र भोजनको विषय एकातिर छ भने देवीदेवतालाई प्रसन्न बनाउन रगत बगाउनैपर्छ भन्ने मान्यता अर्कोतिर छ। यी दुई विषयमा अलगअलग नैतिक र धार्मिक बहस आवश्यक छ।

धर्म मानिसलाई सभ्य बनाउनका लागि हुनुपर्छ, निष्ठुर बनाउनका लागि होइन। धर्मले मानिसलाई जिम्मेवार, न्यायप्रिय, अनुशासित, सहयोगी र संवेदनशील बनाउनुपर्छ। हामी अरूको दुःखमा आँसु बगाउन सिक्छौँ भने पशुपन्छीको पीडालाई पनि बुझ्न सिक्नुपर्छ।

आज हामीले आफ्नो सोच, संस्कार र व्यवहार परिवर्तन गरेनौँ भने भोलिका पुस्ताले धर्मका नाममा चलिरहेका कतिपय अमानवीय प्रथालाई नै वास्तविक धर्म ठान्न सक्छन्। त्यसैले सुधारको सुरुवात अरूबाट होइन, हामी आफैँबाट हुनुपर्छ। आफ्नो घरबाट हुनुपर्छ। आफ्नै परिवारबाट हुनुपर्छ। आफूले मान्ने मठमन्दिर र समाजबाट हुनुपर्छ।

दशैँलाई बलि र रगतको पर्वभन्दा पनि सत्य, न्याय, विजय, सद्भाव र आशीर्वादको पर्वका रूपमा अझ उज्यालो बनाऔँ। माता दुर्गाले महिषासुरमाथि विजय प्राप्त गरेको धार्मिक कथाको सन्देशलाई हाम्रो मनभित्रका क्रोध, लोभ, मोह, अहङ्कार, घृणा र हिंसात्मक प्रवृत्तिमाथि विजय प्राप्त गर्ने प्रेरणाका रूपमा पनि बुझौँ।

यदि बलि दिनैपर्छ भन्ने लाग्छ भने पहिले आफ्नै अहङ्कारको बलि दिऔँ। आफ्नो लोभको बलि दिऔँ। आफ्नो क्रोध, ईर्ष्या, द्वेष, अन्याय र अमानवीय प्रवृत्तिको बलि दिऔँ। यही आत्मशुद्धि र नैतिक रूपान्तरणले हाम्रो जीवन र समाजलाई थप सुन्दर बनाउन सक्छ।

धर्म परिवर्तन गर्ने होइन, धर्मभित्रका गलत प्रवृत्ति परिवर्तन गर्ने हो। संस्कृति त्याग्ने होइन, संस्कृतिलाई परिष्कृत गर्ने हो। आस्था समाप्त गर्ने होइन, आस्थालाई विवेक, दया र करुणासँग जोड्ने हो।

हामी हाम्रो सनातन हिन्दू धर्म, नेपाली संस्कृति र सभ्यताप्रति गर्व गर्छौँ। यो गौरवलाई कायम राख्न धर्मका नाममा देखिएका विकृति, विसङ्गति, अन्धविश्वास र अनावश्यक हिंसाविरुद्ध सकारात्मक सुधारको अभियान चलाउनु आजको आवश्यकता हो।

अन्त्यमा, मेरा सम्पूर्ण हिन्दू दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीहरूमा विनम्र आग्रह छ, धर्मका नाममा कुनै निर्दोष पशुपन्छीको हत्या नगरौँ। पूजा, आराधना र भक्तिलाई दया, करुणा, प्रेम, सेवा र सद्भावसँग जोडौँ। भावी पुस्तालाई हिंसारहित र मानवीय संस्कार हस्तान्तरण गरौँ।

गर्वका साथ भनौँ, हामी हिन्दू हौँ। हिन्दू हुनुमा हामीलाई गर्व छ। तर हाम्रो धार्मिक आस्थाको सम्मान गर्न कुनै निर्दोष प्राणीले आफ्नो जीवन गुमाउनुपर्दैन भन्ने विश्वास पनि हामी राख्छौँ।

श्री पशुपतिनाथ, माता दुर्गा भवानीसहित हामीले आराधना गर्ने सम्पूर्ण देवीदेवताले हामी सबैलाई सद्बुद्धि, विवेक, करुणा र सत्कर्मको प्रेरणा प्रदान गरून्।

सबैको कल्याण होस्। सबैको शुभ होस्। सबैको भलो होस्। सम्पूर्ण प्राणी जगतको रक्षा होस्।

सर्वे भवन्तु सुखिनः, सर्वे सन्तु निरामयाः।

ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः।