गृह प्रशासनले संवेदनशील सूचनाको चुहावट र पदीय आचरणविपरीत क्रियाकलापमा संलग्न रहेको निष्कर्षसहित सशस्त्र प्रहरी बलका एआईजी वंशीराज दाहाललाई सेवाबाट हटाएको छ। गृह मन्त्रालयले बिहीबार जारी गरेको निर्णयअनुसार उनलाई तत्काल प्रभावदेखि लागू हुने गरी बर्खास्त गरिएको हो। मन्त्रालयका प्रवक्ता आनन्द काफ्लेले विभागीय कारबाहीमार्फत दाहालमाथि यस्तो निर्णय गरिएको जानकारी दिएका छन्।

दाहाललाई यसअघि असोज १९ गते नै निलम्बन गरिएको थियो। त्यतिबेला उनीमाथि सुरक्षासँग सम्बन्धित संवेदनशील र गोप्य सूचना चुहावट गरेको आरोप लागेको थियो। प्रारम्भिक अनुसन्धानपछि सशस्त्र प्रहरीले उनीविरुद्ध थप कारबाहीका लागि गृह मन्त्रालयमा सिफारिस गरेको थियो। मन्त्रालयले जाँचबुझ अधिकृत तोकेर प्रतिवेदन मागेको र सोही आधारमा विभागीय निर्णयमा पुगेको बुझिएको छ।

गृह मन्त्रालयले आफ्नो मातहतका सुरक्षाकर्मी तथा कर्मचारीबाट हुन सक्ने गोप्य सूचना चुहावट, पदीय दुरुपयोग, आचरणविपरीत गतिविधि तथा शान्ति–सुरक्षामा असर पार्ने कुनै पनि कार्यप्रति कडा निगरानी र विश्लेषण भइरहेको जनाएको छ। पछिल्लो निर्णयले राज्यका संवेदनशील निकायभित्र अनुशासन, गोपनीयता र जिम्मेवारीका विषयमा सरकार अहिले थप कठोर बन्न खोजिरहेको संकेत गरेको छ।

यता, सुरक्षासँग सम्बन्धित प्रशासनिक कडाइ बढिरहेका बेला काठमाडौं उपत्यकामा सुन तस्करीको ठूलो जालोसमेत पर्दाफास भएको छ। काठमाडौं, ललितपुर र भक्तपुरका गम्भीर अपराधको अनुसन्धान गर्ने मुख्य जिम्मेवारी बोकेको काठमाडौं उपत्यका अपराध अनुसन्धान कार्यालयले बुढानीलकण्ठ क्षेत्रमा चिनियाँ नागरिकहरूले अवैध रूपमा सुन प्रशोधन तथा कारोबार गरिरहेको सूचनाको आधारमा विशेष अपरेसन चलाएको थियो।

प्रहरीले आन्तरिक रूपमा “ब्राभो गोल्फ” नाम दिएको उक्त अपरेसनअन्तर्गत बुढानीलकण्ठ नगरपालिका–२, माथिल्लो भंगालस्थित एक घरमा छापा मार्दा २१ किलो ७५०.६८ ग्राम सुन बरामद भएको छ। प्रारम्भिक सूचना केवल ४ किलो सुनको कारोबार भइरहेको भन्ने भए पनि छापा मार्ने क्रममा अनुमानभन्दा निकै ठूलो परिमाणमा सुन फेला परेको प्रहरीले जनाएको छ। बजार मूल्यका आधारमा बरामद सुनको मूल्य ५४ करोड ६० लाख ७ हजार ३२० रुपैयाँभन्दा बढी रहेको आकलन गरिएको छ।

प्रहरीले घरबाट विभिन्न अवस्थामा रहेको सुन बरामद गरेको छ। कतै टुक्राको रूपमा, कतै बिस्कुट आकारमा, कतै गलाउने प्रक्रियामा रहेको लेसिलो स्वरूपमा, त कतै धातुका मिश्रित टुक्राका रूपमा सुन भेटिएको छ। यसले त्यहाँ कच्चा स्वरूपमा ल्याइएको सुनलाई प्रशोधन, सुकाउने, गलाउने, ढाल्ने र बजारमा पठाउने उद्देश्यले व्यवस्थित रूपमा कारखाना सञ्चालन गरिएको संकेत गर्छ।

कारखानासँग सम्बन्धित आरोपमा प्रहरीले तीन चिनियाँ नागरिकलाई पक्राउ गरेको छ। उनीहरू चीनको जियाङ्सु–ग्वाङडोङ क्षेत्रका २७ वर्षीय हान फिई, ४७ वर्षीय चोउ लङसिन र ३७ वर्षीय वाङ जियान्जेन रहेको प्रहरीले जनाएको छ। उनीहरू पर्यटक भिसामा नेपाल आएको खुलेको छ। प्रारम्भिक अनुसन्धानअनुसार उनीहरू सुन प्रशोधन, आकार बनाउने र बजार पठाउने काममा प्रत्यक्ष संलग्न थिए।

अनुसन्धानमा खुलेअनुसार यो घर मासिक ३ लाख ३० हजार रुपैयाँ भाडामा लिएर कारखाना सञ्चालन गरिएको थियो। चार महिनाको भाडा एकमुष्ट १३ लाख २० हजार रुपैयाँसमेत बुझाइएको थियो। घर भाडामा लिने मुख्य व्यक्ति भने मिस्टर छु क्यान नामका चिनियाँ नागरिक रहेको र उनी अहिले पक्राउ परेका छैनन्। अध्यागमन अभिलेखले उनी केही समयअघि चीन फर्किएको देखाएको छ। प्रहरीका अनुसार उनले घरको व्यवस्थापन गरेर चाबी चीनमा रहेका आफ्नै नेटवर्कका व्यक्तिलाई हस्तान्तरण गरेका थिए। त्यसपछि अर्को समूह काठमाडौं आएर कारखाना सञ्चालनमा जुटेको प्रारम्भिक निष्कर्ष छ।

अनुसन्धानबाट सुन ल्याउने, प्रशोधन गर्ने र बजारमा पठाउने सम्पूर्ण काम निकै योजनाबद्ध ढंगले भइरहेको देखिएको छ। प्रहरीका अनुसार सुनलाई लेसिलो स्वरूपमा नेपाल भित्र्याइन्थ्यो। त्यसपछि भाडामा लिएको घरभित्र राखिएको ड्रायर मेसिनमा सुकाइन्थ्यो, मेल्टिङ मेसिनमा हालेर गलाइन्थ्यो, अनि बिस्कुटलगायत विभिन्न स्वरूपमा ढालेर गन्तव्यतर्फ पठाइन्थ्यो। घरको ठूलो कम्पाउन्ड, उपकरण, संरचना र कार्यशैलीले यो सामान्य लुकिछिपीको कारोबार नभई पूर्ण रूपमा संगठित अवैध कारखाना सञ्चालन भएको संकेत गरेको छ।

छापामार कारबाहीका क्रममा प्रहरीले घरको कम्पाउन्डबाट एउटा भाडाको कारसमेत बरामद गरेको छ। उक्त कारबाट एक–एक किलोका दुई वटा सुनका बिस्कुट फेला परेका थिए। चालक सिटनजिकैको बक्समा कागजले बेरिएको अवस्थामा भेटिएका ती बिस्कुट बजार सप्लाइका लागि तयार अवस्थामा रहेको प्रहरीको अनुमान छ। यसले कारखानाबाट प्रशोधन गरिएको सुन ग्राहक वा अर्को गन्तव्यमा पुर्‍याउने तयारी भइरहेको संकेत दिएको छ। तर ती बिस्कुट कहाँ पुर्‍याइँदै थिए र वास्तविक गन्तव्य को थियो भन्ने तथ्य अझै खुल्न बाँकी छ।

प्रहरीको शंकाअनुसार यो सुन हवाई मार्गबाट काठमाडौं भित्र्याइएको हुन सक्छ। पक्राउ परेका चिनियाँ नागरिकहरू हङकङ हुँदै काठमाडौं आएको देखिएको छ। अध्यागमन र आवागमन गतिविधिका आधारमा उनीहरू काठमाडौं आएपछि पनि पटकपटक विमानस्थल वरपर आवतजावत गरिरहेका थिए। अनुसन्धान अधिकारीहरूका अनुसार लेसिलो स्वरूपमा सुन ल्याउँदा लुकाउन र ओसारपसार गर्न सजिलो हुने भएकाले हवाई रुट नै प्रयोग गरिएको हुन सक्ने बलियो आशंका गरिएको छ।

अनुसन्धानले अर्को रोचक पक्ष पनि देखाएको छ। प्रहरीको भनाइमा नेपालभित्रको सञ्चालन चीनबाट निर्देशित भइरहेको थियो। पक्राउ परेकाहरूको बयान र डिजिटल माध्यमको प्रारम्भिक अध्ययनले चीनको ग्वान्जाओमा रहेका जेन जिया ली नामका व्यक्तिले वी–च्याटमार्फत निर्देशन दिने गरेको देखाएको छ। कति सुन कहाँ पुर्‍याउने, कसलाई दिने, कसरी डेलिभरी गर्ने जस्ता विवरण चीनबाटै समन्वय भइरहेको प्रारम्भिक संकेत प्रहरीले पाएको छ।

प्रहरीको विश्लेषणमा नेपाली बजारलाई लक्षित गरेर यो तस्करी जालो सक्रिय बनाइएको हुन सक्छ। विशेषतः चाडपर्वको समयमा सुनको माग बढ्ने भएकाले सो अवसरलाई लक्षित गरी बजारमै खपत गराउने उद्देश्य राखिएको हुन सक्ने अनुमान गरिएको छ। यसका लागि पहिले काठमाडौंको बजार, ग्राहक र वितरण सञ्जालबारे अध्ययन गरिएको, त्यसपछि घर भाडामा लिएर उपकरणसहित कारखाना खडा गरिएको र अर्को समूह ल्याएर प्रशोधन सुरु गरिएको देखिन्छ।

यसरी एउटातर्फ गृह मन्त्रालयले सुरक्षाकर्मीभित्रको गोपनीयता उल्लंघनप्रति कडा कदम चाल्दै एआईजीलाई बर्खास्त गरेको छ भने अर्कोतर्फ राजधानीमै विदेशी समूहले चलाइरहेको बहुमूल्य धातुको संगठित अवैध कारोबारसमेत खुलासा भएको छ। यी दुवै घटनाले नेपालका सुरक्षा र प्रशासनिक संरचनासामु अनुशासन, आन्तरिक विश्वसनीयता, सीमा तथा भन्सार निगरानी, र अन्तरदेशीय आपराधिक सञ्जालविरुद्धको संघर्ष अझै चुनौतीपूर्ण रहेको स्पष्ट पारेका छन्।