अमेरिका, इजरायल र इरानबीच महिनौँदेखि जारी युद्ध र प्रतिशोधको चक्रले मध्यपूर्वलाई मात्र होइन, सिंगो विश्वलाई अस्थिर बनाएको छ। युद्धभूमिमा बम, क्षेप्यास्त्र र ड्रोन खसिरहेका छन्, तर त्यसको मूल्य सीमामा उभिएका सैनिकले मात्र होइन घरभित्र बसेका बालबालिका, महिला, वृद्ध, श्रमिक, व्यापारी र सामान्य नागरिकले पनि चुकाइरहेका छन्। ऊर्जा बजारदेखि हवाई यातायात, समुद्री व्यापार, मुद्रास्फीति र विश्व अर्थतन्त्रसम्म यसको असर फैलिएको छ।

आज, सेप्टेम्बर २८, २०२६ सम्मको अवस्थालाई हेर्दा अमेरिका र इरानका अधिकारीहरू कतारीलगायत मध्यस्थकर्तामार्फत पुनः संवादमा प्रवेश गरेका छन्। Reuters र Associated Press का अनुसार इरानले सात दिनभित्र युद्ध रोक्ने, हर्मुज जलडमरूमध्य पुनः खोल्ने र त्यसपछि आणविक विषयसमेत समेटेर विस्तृत वार्ता गर्ने प्रस्ताव अघि सारेको छ। अमेरिकी पक्षले पनि मध्यस्थकर्तासँग सम्पर्क भइरहेको स्वीकार गरेको छ, यद्यपि प्रतिबन्ध, इरानी सम्पत्ति, बन्दरगाह नाकाबन्दी, आणविक कार्यक्रम र निरीक्षणका विषयमा दुवै पक्षबीच गम्भीर मतभेद कायम छन्।

यो संकट अचानक जन्मिएको होइन। इजरायल र इरानबीच दशकौँदेखि चलिरहेको अविश्वास, इरानको आणविक कार्यक्रममाथिको विवाद, इजरायलको सुरक्षा चिन्ता, इरान समर्थित सशस्त्र समूहहरूको क्षेत्रीय गतिविधि, अमेरिकी सैनिक उपस्थितिलगायत कारणले तनाव क्रमशः बढ्दै आएको थियो। सन् २०२५ को जुनमा इजरायल र इरानबीच १२ दिने प्रत्यक्ष युद्धसमेत भयो। त्यसपछि सन् २०२६ फेब्रुअरी २८ मा इजरायलले इरानमाथि ठूलो पूर्व–प्रतिरोधात्मक आक्रमण सुरु गरेको घोषणा गर्‍यो। अमेरिकी र इजरायली आक्रमणपछि इरानले पनि अमेरिकी तथा क्षेत्रीय लक्ष्यहरूमा जवाफी कारबाही गर्‍यो र युद्ध थप विस्तारित भयो।

यो द्वन्द्व इरान र इजरायलको सीमित सैन्य भिडन्तमा मात्र रोकिएन। लेबनानमा हिज्बुल्लाहसँगको संघर्ष पुनः चर्कियो, यमनमा युद्धले नयाँ गति लियो, खाडी क्षेत्रमा अमेरिकी सैनिक आधार र जहाजमाथि आक्रमणको जोखिम बढ्यो र क्षेत्रीय सुरक्षा संरचना नै दबाबमा पर्‍यो। संयुक्त राष्ट्रसंघले २०२६ मा लेबनानमा फेरि ठूलो विस्थापन, नागरिक हताहती, घर तथा पूर्वाधारको विनाश र आधारभूत सेवामा गम्भीर अवरोध उत्पन्न भएको जनाएको छ।

मानवीय क्षतिको ठीक र पूर्ण तथ्याङ्क अझै उपलब्ध छैन। विभिन्न पक्षका तथ्याङ्क एकआपसमा फरक छन् र युद्ध चलिरहेकाले स्वतन्त्र पुष्टि कठिन छ। तर Reuters का अनुसार फेब्रुअरीबाट सुरु भएको युद्धमा हजारौँ मानिस मारिएका छन् र मृतकहरूको ठूलो हिस्सा इरान तथा लेबनानमा रहेको बताइएको छ। अमेरिकी पक्षले सेप्टेम्बरको सुरुसम्म १८ अमेरिकी सैनिकको मृत्यु र ७५० भन्दा बढी घाइते भएको जनाएको थियो। अगस्ट ३० देखि सेप्टेम्बर २ बीच मात्र अमेरिकी आक्रमणमा इरानमा कम्तीमा १८ नागरिक मारिएको र १४२ जना घाइते भएको इरानी स्वास्थ्य अधिकारीहरूले बताएका थिए।

सबैभन्दा पीडादायी घटनामध्ये विद्यालयमाथिको आक्रमण पनि परेको छ। संयुक्त राष्ट्रसंघको एक तथ्य–खोज मिसनले इरानको मिनाबस्थित विद्यालयमाथिको अमेरिकी आक्रमणमा १२० बालबालिकासहित १५० भन्दा बढी मानिस मारिएको भन्दै त्यहाँ अन्तर्राष्ट्रिय मानवीय कानुन उल्लंघन भएको विश्वास गर्ने आधार रहेको निष्कर्ष सार्वजनिक गरेको छ। त्यही प्रतिवेदनले इरानी अधिकारीमाथि पनि देशभित्रका प्रदर्शन दमनका क्रममा गम्भीर मानवअधिकार उल्लंघन र मानवताविरुद्धका अपराधसम्बन्धी आरोप लगाएको छ। यी विषय अन्तर्राष्ट्रिय अनुसन्धान र कानुनी परीक्षणको दायरामा छन्।

यस युद्धको अर्को ठूलो मोर्चा हर्मुज जलडमरूमध्य बनेको छ। विश्वको ऊर्जा व्यापारका लागि यो एउटा सानो भौगोलिक मार्ग भए पनि यसको आर्थिक महत्त्व असाधारण छ। अन्तर्राष्ट्रिय ऊर्जा एजेन्सीका अनुसार युद्धअघि प्रतिदिन झन्डै २० मिलियन ब्यारेल कच्चा तेल तथा पेट्रोलियम पदार्थ यो जलडमरूमध्य हुँदै जाने गर्थ्यो विश्वको समुद्री तेल व्यापारको करिब एक चौथाइ। कतार र संयुक्त अरब इमिरेट्सबाट जाने ठूलो परिमाणको LNG पनि यही मार्गमा निर्भर छ।

युद्धपछि यो आपूर्ति प्रणाली ऐतिहासिक रूपमा प्रभावित भएको छ। IEA ले वर्तमान मध्यपूर्वी संकटलाई विश्व तेल बजारको इतिहासकै सबैभन्दा ठूलो आपूर्ति अवरोध भनेको छ। सामान्य अवस्थामा दैनिक करिब १५ मिलियन ब्यारेल कच्चा तेल र पाँच मिलियन ब्यारेल पेट्रोलियम पदार्थ हर्मुज हुँदै जाने गरेकोमा ती प्रवाह एक समय अत्यन्त न्यून स्तरमा झरे। यसको परिणामस्वरूप कच्चा तेलको मूल्य प्रति ब्यारेल १०० डलरभन्दा माथि पुगेको र डिजेल, जेट इन्धन तथा LPG को मूल्यमा उल्लेखनीय दबाब परेको छ।

सेप्टेम्बर २२ को प्रारम्भिक जहाज आवागमन तथ्याङ्कमा हर्मुज हुँदै केवल दुई ठूला कमोडिटी जहाज पार भएको देखिएको थियो, जबकि युद्धअघि दैनिक औसत करिब १२५ ठूला व्यावसायिक जहाज त्यस मार्गबाट जाने गरेका थिए। यद्यपि ट्रान्सपोन्डर बन्द गरेर यात्रा गरिरहेका जहाजका कारण वास्तविक संख्या यसभन्दा केही फरक हुन सक्ने चेतावनीसमेत दिइएको छ।

आर्थिक असर अमेरिकादेखि एसियासम्म महसुस भएको छ। महँगो तेल र डिजेलले यातायात खर्च बढाउँछ, उत्पादन लागत बढाउँछ र अन्ततः खाद्यान्न, उपभोग्य वस्तु र सेवाको मूल्यमा दबाब सिर्जना गर्छ। सेप्टेम्बर २८ सम्म Brent कच्चा तेल करिब १०५ डलर प्रति ब्यारेल आसपास पुगेको थियो र युद्धसम्बन्धी अनिश्चितताले मुद्रास्फीतिको जोखिम थपेको थियो।

युद्धको अर्को महत्वपूर्ण पृष्ठभूमि गाजाको संकट पनि हो। अक्टोबर ७, २०२३ मा हमासको नेतृत्वमा भएको आक्रमणमा इजरायलमा करिब १,२०० मानिस मारिएका थिए र २५१ जना बन्धक बनाइएका थिए। त्यसपछि सुरु भएको गाजा युद्धमा सेप्टेम्बर २७, २०२६ सम्म गाजाको स्वास्थ्य मन्त्रालयका अनुसार ७४ हजारभन्दा बढी प्यालेस्टिनी मारिएका र १ लाख ७५ हजारभन्दा बढी घाइते भएका छन्। यी आँकडा अमेरिका–इरान युद्धको मृतक संख्या होइनन्, तर आजको व्यापक मध्यपूर्वीय तनावको महत्वपूर्ण पृष्ठभूमि हुन्।

यसबीच युद्ध रोक्ने प्रयासहरू पनि भए। अप्रिल र जुनमा भएका युद्धविरामहरू लामो समय टिक्न सकेनन्। पछिल्लो सातदिने प्रस्तावमा युद्ध रोक्ने, इरानी बन्दरगाहमाथिको अमेरिकी नाकाबन्दी अन्त्य गर्ने, रोक्का सम्पत्ति तथा प्रतिबन्धको विषय सम्बोधन गर्ने र आणविक विषयमा वार्ता अघि बढाउने सम्भावना समेटिएको बताइएको छ। त्यसको बदलामा इरानले हर्मुज खुला गर्ने विषय वार्तामा राखेको छ। तर कुन पक्षले पहिले कदम चाल्ने भन्ने प्रश्नमै अहिले ठूलो अविश्वास छ।

यही बिन्दुमा तीन देशका नेतृत्वसामु अत्यन्त गम्भीर छनोटहरू रहेका छन्।

अमेरिकी नेतृत्वले इरानको आणविक कार्यक्रम, क्षेत्रीय सशस्त्र समूह र समुद्री यातायात सुरक्षासम्बन्धी आफ्ना चिन्ता अगाडि सारेको छ। इजरायलले इरानको आणविक तथा क्षेप्यास्त्र क्षमतालाई आफ्नो राष्ट्रिय सुरक्षाका लागि दीर्घकालीन खतरा बताउँदै आएको छ। इरानले भने आफ्नो सार्वभौमिकता, आर्थिक नाकाबन्दी अन्त्य, प्रतिबन्ध फुकुवा र शान्तिपूर्ण आणविक अधिकारलाई मुख्य मुद्दा बनाएको छ। यी विवाद वास्तविक र जटिल छन्। कुनै एउटा बैठकले सबै समस्या समाधान गर्ने सम्भावना छैन।

तर युद्धको निरन्तरताले ती विवादहरू स्वतः समाधान भइरहेको पनि देखिँदैन। बरु प्रत्येक आक्रमणपछि अर्को प्रतिशोध, प्रत्येक प्रतिशोधपछि अर्को सैन्य कारबाही र प्रत्येक कारबाहीपछि नयाँ शत्रुता जन्मिरहेको छ।

नेताहरूका लागि युद्धमा विजयको परिभाषा हुन सक्छ, तर सामान्य नागरिकका लागि युद्धको अर्थ फरक हुन्छ—मृत्यु, अपाङ्गता, विस्थापन, डर, महँगी, रोजगारी गुम्नु र भविष्यप्रतिको अनिश्चितता।

अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले सेप्टेम्बर २८ मा अमेरिका यो युद्ध “छिट्टै” जित्ने विश्वास व्यक्त गर्दै मध्यस्थकर्तामार्फत संवाद भइरहेको बताएका छन्। अर्कोतर्फ इरानी राष्ट्रपति मसुद पेजेस्कियानले आफ्नो देश आत्मसमर्पण नगर्ने तर कूटनीतिक समाधानका लागि तयार रहेको बताएका छन्। यिनै वक्तव्यहरूले एउटा महत्वपूर्ण वास्तविकता देखाउँछन् सैन्य भाषा कठोर भए पनि वार्ताको ढोका पूर्ण रूपमा बन्द भएको छैन।

इतिहासले बारम्बार एउटा कुरा देखाएको छ : अधिकांश युद्ध अन्ततः कुनै न कुनै किसिमको राजनीतिक सम्झौतामै पुग्छन्। प्रश्न केवल यति हो त्यो सम्झौता कति मृत्यु, कति विनाश र कति आर्थिक क्षतिपछि हुन्छ?

आज अमेरिका, इजरायल र इरानका नेतृत्वसामु सैन्य विकल्प मात्र छैनन्। प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष संवाद, कतार वा अन्य विश्वसनीय मध्यस्थताको प्रयोग, चरणबद्ध युद्धविराम, नागरिक पूर्वाधारमाथिको आक्रमण रोक्ने प्रतिबद्धता, समुद्री मार्ग सुरक्षित गर्ने व्यवस्था, आणविक निरीक्षणका विषयमा अन्तर्राष्ट्रिय संयन्त्र र परस्पर सुरक्षा प्रत्याभूतिजस्ता कूटनीतिक उपायहरू पनि वार्ताको टेबलमा रहन सक्छन्।

कुन देशले कुन सर्त मान्ने र कुन सम्झौता उचित हुने भन्ने निर्णय अन्ततः सम्बन्धित सरकार र जनताले गर्ने विषय हो। तर उपलब्ध तथ्यले एउटा कुरा स्पष्ट गर्छ यो युद्धको मानवीय र आर्थिक मूल्य लगातार बढिरहेको छ, र त्यसको भार युद्धको निर्णय गर्ने कोठाभन्दा धेरै टाढा रहेका सर्वसाधारणले पनि बोकिरहेका छन्।

आज विश्वले वासिङ्टन, जेरुसेलम र तेहरानतर्फ हेरिरहेको छ।

युद्ध जारी राख्ने तर्क तीनै पक्षसँग छन्। आफ्ना सुरक्षा चिन्ता, ऐतिहासिक अनुभव र राष्ट्रिय हितका व्याख्या पनि छन्। तर ती सबैसँगसँगै वार्ताको अर्को बाटो अझै पूर्ण रूपमा बन्द भएको छैन।

बमले अर्को बम जन्माउन सक्छ। प्रतिशोधले अर्को प्रतिशोध निम्त्याउन सक्छ। तर स्थायी सुरक्षा अन्ततः राजनीतिक सहमति, विश्वसनीय प्रत्याभूति र स्वीकार्य अन्तर्राष्ट्रिय व्यवस्थाबाटै निर्माण हुन्छ कि हुँदैन भन्ने प्रश्न अब तीनै देशका नेतृत्वका सामु छ।

यो प्रश्न अमेरिका, इजरायल र इरानको मात्र होइन।

यो ती आमाबुबाको प्रश्न हो जसले आफ्ना छोराछोरी युद्धमा गुमाएका छन्।
यो घरविहीन भएका परिवारको प्रश्न हो।
यो तेल र खाद्यान्नको मूल्य बढ्दा जीवन धान्न कठिन भएका करोडौँ मानिसको प्रश्न हो।
र यो भविष्यको पुस्ताले आजका नेताहरूलाई इतिहासमा कसरी सम्झिनेछ भन्ने प्रश्न पनि हो।