वासिङ्टन । अमेरिकी राष्ट्रपति Donald Trump ले इरानसँग हुन लागेको सम्भावित सम्झौतामा थप संशोधन गर्न निर्देशन दिएपछि अमेरिका–इरान वार्ता फेरि लम्बिने संकेत देखिएको छ। ह्वाइट हाउसका अधिकारीहरूका अनुसार शुक्रबार सुरक्षा तथा कूटनीतिक सल्लाहकारहरूसँगको बैठकपछि ट्रम्पले प्रस्तावित सम्झौताको मस्यौदा पुनः संशोधनका लागि फर्काएका हुन्।

अधिकारीहरूका अनुसार ट्रम्पले विशेषगरी इरानको आणविक कार्यक्रमसम्बन्धी प्रतिबद्धता र Strait of Hormuz पुनः पूर्ण रूपमा खोल्ने विषयमा अझ कडा र स्पष्ट भाषा समावेश गर्न माग गरेका छन्। यद्यपि उनले माग गरेका ठ्याक्कै संशोधनहरू सार्वजनिक गरिएको छैन।

आर्थिक सहायताप्रति ट्रम्पको आशंका

वार्तामा सबैभन्दा संवेदनशील विषयमध्ये एक इरानलाई उपलब्ध गराइने आर्थिक राहत पनि बनेको छ। ट्रम्पले पूर्व राष्ट्रपति Barack Obama को कार्यकालमा भएको आणविक सम्झौतामा इरानलाई दिइएको आर्थिक सहायताको आलोचना गर्दै आएका छन्।

उनले फेरि त्यस्तै अवस्था दोहोरिन नदिनुपर्ने भन्दै इरानलाई कस्तो आर्थिक छुट वा राहत दिने भन्ने विषयमा गम्भीर चासो व्यक्त गरेको बताइएको छ। ट्रम्पले विगतमा उक्त सम्झौताअन्तर्गत इरानलाई “नगद पैसाका प्यालेटहरू” पठाइएको आरोप लगाउँदै त्यसलाई कमजोर सम्झौता भनेका थिए।

‘सम्झौता लगभग टुंगिएको’ भनाइपछि फेरि नयाँ मोड

एक साताअघि ट्रम्पले सम्झौता “लगभग अन्तिम चरणमा पुगेको” दाबी गरेका थिए। त्यसबेला उनले युद्ध अन्त्य नजिक पुगेको संकेत दिएका थिए।

त्यसयता दुवै पक्षले युद्धविरामलाई स्थायी बनाउने, होर्मुज जलडमरूमध्य पुनः सञ्चालन गर्ने तथा इरानको आणविक कार्यक्रमबारे विस्तृत वार्ता अघि बढाउने विषयमा प्रगति भएको संकेत दिएका थिए।

तर शुक्रबार दुई घण्टा लामो उच्चस्तरीय बैठकपछि पनि अन्तिम निर्णय हुन सकेन। ट्रम्पले सामाजिक सञ्जालमार्फत सम्झौताका केही सर्त सार्वजनिक गरे पनि अन्तिम सहमति अझै टाढा देखिएको छ।

युरेनियम र आर्थिक राहतमा गम्भीर मतभेद

ट्रम्पले अमेरिका इरानको उच्चस्तरमा समृद्ध बनाइएको युरेनियम भण्डार आफ्नो नियन्त्रणमा लिएर नष्ट गर्ने दाबी गरेका छन्।

तर इरानले हालको वार्तामा आफ्नो आणविक कार्यक्रमका प्राविधिक विवरणबारे कुनै छलफल नभइरहेको बताउँदै आएको छ। यसले दुवै पक्षबीचको दूरी अझै कायम रहेको देखाउँछ।

त्यसैगरी ट्रम्पले सम्झौतामा आर्थिक लेनदेनबारे कुनै छलफल नभएको बताएका छन्। तर तेहरानले भने कुनै पनि सम्झौतामा आर्थिक राहत अनिवार्य सर्त हुने स्पष्ट पारेको छ।

इरानको संसद्को चेतावनी

इरानी संसद्का सभामुख Mohammad Bagher Ghalibaf ले तेहरानका अधिकार र हित सुनिश्चित नभएसम्म अमेरिकासँग कुनै सम्झौता अनुमोदन नहुने बताएका छन्।

उनले भने, “हाम्रा कूटनीतिक प्रतिनिधिहरू शत्रुको वचन र आश्वासनमा विश्वास गर्दैनन्। हामीलाई वास्तविक उपलब्धि चाहिन्छ। त्यसको बदलामा मात्र हामी आफ्ना प्रतिबद्धता पूरा गर्नेछौं।”

अमेरिकी सिनेटरको शंका

अमेरिकी सिनेटको विदेश सम्बन्ध समितिका सदस्य Chris Coons ले कागजमा सम्झौता राम्रो देखिए पनि व्यवहारमा कार्यान्वयन कठिन हुने बताएका छन्।

विशेषगरी इरानले युद्धका क्रममा देखाएको क्षमता उल्लेख गर्दै उनले भने, “हामीले इरानका कारखाना बमले ध्वस्त पार्न सक्छौं, तर होर्मुज जलडमरूमध्य बन्द गर्न प्रयोग गर्न सकिने बारुदी सुरुङ र ड्रोन क्षमतालाई पूर्ण रूपमा रोक्न सक्दैनौं।”

अमेरिकी नाकाबन्दी जारी

इरानमाथिको दबाब कायम राख्न ट्रम्प प्रशासनले अमेरिकी नौसेनालाई इरानी बन्दरगाहहरूमा नाकाबन्दी जारी राख्न निर्देशन दिएको छ।

अमेरिकी सेन्ट्रल कमाण्ड (United States Central Command) का अनुसार शुक्रबार गाम्बियाको झण्डा बोकेको एउटा व्यापारिक जहाज इरानतर्फ जाँदै गर्दा चेतावनी नमानेपछि अमेरिकी सेनाले त्यसको इन्जिन कक्षमा मिसाइल प्रहार गरेर निष्क्रिय बनाएको थियो।

सेन्ट्रल कमाण्डका अनुसार नाकाबन्दी सुरु भएयता इरानतर्फ गइरहेका पाँचवटा व्यापारिक जहाज निष्क्रिय पारिएका छन् भने १०० भन्दा बढी जहाजलाई बाटो परिवर्तन गर्न बाध्य पारिएको छ।

अझै टाढा देखिन्छ अन्तिम सहमति

युद्धविराम कायम रहे पनि इरानको आणविक कार्यक्रम, युरेनियम भण्डारण, आर्थिक राहत, होर्मुज जलडमरूमध्यको सुरक्षा तथा अमेरिकी नाकाबन्दी हटाउने विषयमा दुवै पक्षबीच गम्भीर मतभेद कायम छन्।

त्यसैले केही साताअघि अन्तिम चरणमा पुगेको भनिएको अमेरिका–इरान सम्झौता अहिले फेरि नयाँ राजनीतिक र कूटनीतिक रस्साकस्सीमा प्रवेश गरेको देखिएको छ।

***

अमेरिका र इजरायलले महिनौँसम्म लगातार आक्रमण गरेर इरानका भूमिगत क्षेप्यास्त्र अड्डाहरूलाई निष्क्रिय बनाउने प्रयास गरे पनि इरानले ती संरचनाहरूलाई पुनः सञ्चालनमा ल्याउन सफल भएको देखिएको छ। नयाँ उपग्रह तस्बिरहरूले इरानले साधारण बुलडोजर, डम्प ट्रक र निर्माण उपकरण प्रयोग गरेर ध्वस्त बनाइएका सुरुङ मार्गहरू पुनः खुला गरेको खुलासा गरेका छन्।

विशेषज्ञहरूका अनुसार अमेरिकी तथा इजरायली आक्रमणहरूले इरानको क्षेप्यास्त्र उत्पादन र सञ्चालन क्षमतामा अस्थायी असर पारे पनि त्यसले इरानको सम्पूर्ण क्षेप्यास्त्र शक्ति नष्ट गर्न सकेको छैन। बरु, भूमिगत भण्डारणमा रहेका हजारौँ क्षेप्यास्त्र अझै प्रयोगयोग्य अवस्थामा रहेको आकलन गरिएको छ।

६९ मध्ये ५० सुरुङ पुनः खुला

विश्लेषणअनुसार अमेरिका र इजरायलले इरानका १८ वटा भूमिगत क्षेप्यास्त्र केन्द्रमा रहेका ६९ वटा सुरुङ प्रवेशद्वारलाई निशाना बनाएका थिए। तर पछिल्लो अध्ययनले तीमध्ये ५० वटा प्रवेशद्वार पुनः सञ्चालनमा आइसकेको देखाएको छ।

इरानको देजफुल, केरमानशाह, इस्फाहान तथा खोमेयन क्षेत्रका क्षेप्यास्त्र अड्डाहरूमा बमबारीबाट क्षतिग्रस्त सडकहरू मर्मत गरिएको, खाल्डाखुल्डी पुर्ने काम सम्पन्न भएको र कतिपय स्थानमा पुनः कालोपत्रेसमेत गरिएको उपग्रह तस्बिरहरूले देखाएका छन्।

‘इरानसँग अझै पर्याप्त क्षेप्यास्त्र मौज्दात’

अमेरिकाको जेम्स मार्टिन सेन्टर फर ननप्रोलिफरेसन स्टडिजका अनुसन्धानकर्ता स्याम लेयरका अनुसार उत्पादन अस्थायी रूपमा रोकिए पनि इरानसँग भूमिगत भण्डारणमा रहेका ठूलो संख्याका क्षेप्यास्त्र अझै बाँकी छन्।

उनका अनुसार यदि भविष्यमा युद्ध पुनः सुरु भयो भने इरानले आवश्यक प्रक्षेपण प्रणाली र जनशक्ति उपलब्ध भएसम्म लामो दूरीका क्षेप्यास्त्र प्रहार जारी राख्न सक्नेछ।

ट्रम्पको प्रमुख युद्ध उद्देश्य अधुरो ?

अमेरिकी राष्ट्रपति Donald Trump ले इरानविरुद्धको सैन्य अभियानको प्रमुख उद्देश्यमध्ये एक इरानी क्षेप्यास्त्र क्षमता पूर्ण रूपमा ध्वस्त पार्नु रहेको बताएका थिए।

तर पछिल्ला तथ्यहरूले त्यो लक्ष्य पूर्ण रूपमा हासिल नभएको संकेत दिएका छन्। अमेरिकी आक्रमणले सुरुङका मुखहरू बन्द गर्न सफल भए पनि भूमिगत गहिराइमा भण्डारण गरिएका अधिकांश क्षेप्यास्त्र सुरक्षित रहेको अनुमान गरिएको छ।

२० वर्षदेखिको तयारी

विशेषज्ञहरूका अनुसार इरानले दुई दशकभन्दा लामो समयदेखि सम्भावित अमेरिकी वा इजरायली आक्रमणको सामना गर्न भूमिगत क्षेप्यास्त्र सञ्जाल निर्माण गर्दै आएको थियो। कतिपय अड्डाहरू सयौं मिटर गहिरो चट्टानमुनि निर्माण गरिएका छन्, जसलाई पूर्ण रूपमा नष्ट गर्नु अत्यन्त कठिन मानिन्छ।

जर्मनीको Institute for Peace Research and Security Policy का वरिष्ठ अनुसन्धानकर्ता तिमुर कादिसेभ भन्छन्, “इरानले यस्तै प्रकारको युद्धको तयारी २० वर्षदेखि गरिरहेको थियो। उनीहरू अत्यन्त तयारी अवस्थामा थिए।”

अमेरिकी गुप्तचरको चेतावनी

अमेरिकी गुप्तचर निकायहरूको पछिल्लो मूल्याङ्कनअनुसार इरानले क्षेप्यास्त्र प्रक्षेपण प्रणाली पुनः निर्माण गर्न थालेको छ। साथै ड्रोन उत्पादन पुनः सुरु भएको र क्षतिग्रस्त सैन्य पूर्वाधार पुनर्निर्माणको गति अपेक्षाभन्दा तीव्र रहेको बताइएको छ।

एक अमेरिकी अधिकारीलाई उद्धृत गर्दै प्रतिवेदनमा उल्लेख गरिएको छ कि इरानले आफ्नो सैन्य क्षमता पुनःस्थापना गर्ने विषयमा अमेरिकी गुप्तचर निकायले अनुमान गरेको समयसीमाभन्दा धेरै छिटो प्रगति गरिरहेको छ।

‘महँगा बमको क्षति, सस्तो उपकरणबाट मर्मत’

विश्लेषकहरूका अनुसार यो युद्धले आधुनिक सैन्य प्रविधि र परम्परागत पुनर्निर्माण क्षमताबीचको अन्तरलाई उजागर गरेको छ। अमेरिका र इजरायलले अरबौँ डलरका अत्याधुनिक बम तथा मिसाइल प्रयोग गरेर सुरुङहरू बन्द गरे भने इरानले तुलनात्मक रूपमा सस्तो निर्माण उपकरण प्रयोग गरेर ती संरचनाहरू पुनः सञ्चालनमा ल्याइरहेको छ।

यसले भविष्यमा इरानको क्षेप्यास्त्र खतरा अझै कायम रहने संकेत दिएको विश्लेषकहरूको निष्कर्ष छ। विशेषगरी अमेरिकी मिसाइल अवरोधक (इण्टरसेप्टर) को मौज्दात घट्दै गएको अवस्थामा इरानको पुनर्जीवित क्षेप्यास्त्र क्षमता मध्यपूर्वको सुरक्षा चुनौतीका रूपमा पुनः उभिन सक्ने चेतावनी दिइएको छ।