मिल्ने खाने, भाग नमिल्दा कुकुर बिरालाझैं झगडा पनि गर्ने, फुट्न र जुट्न कुनै आइतबार नचाहिने, जे पनि बोल्ने, गर्ने, लाज सरम केही नलाग्ने, अब फेरि स्वर्ग गए पनि, नर्क गए पनि संगै जाने सहमति भएछ। ल बधाई छ। ताली मार्न र पछि लाग्न जमात छँदैछन् क्यारे के भो र ! गोरुहरु नाङ्गो देख्दा लजाउनु पर्दैन ।

ओली–प्रचण्ड सम्बन्ध : सहकार्य, संघर्ष र एमालेको भविष्यबारे उठिरहेका प्रश्नहरू

नेपालको कम्युनिष्ट राजनीतिमा सबैभन्दा धेरै उतारचढाव आएको सम्बन्धमध्ये एउटा हो—केपी शर्मा ओली र पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’ बीचको सम्बन्ध। कहिले एउटै मञ्चमा उभिएर ‘कम्युनिष्ट एकता’को नारा दिने, कहिले एकअर्काविरुद्ध कठोर आरोप–प्रत्यारोप गर्ने, कहिले सरकार बनाउन हातेमालो गर्ने त कहिले सरकार ढाल्न एकअर्काको विपक्षमा उभिने—यी दुई नेताबीचको सम्बन्धले पछिल्ला दुई दशकमा नेपालको राजनीतिक दिशालाई बारम्बार प्रभावित गरेको छ।

आज फेरि उनीहरूबीच सहकार्यको नयाँ अध्याय सुरु हुने चर्चा चलिरहेको छ। तर यसले एउटा पुरानो प्रश्नलाई पुनः जीवित बनाएको छ—के यस्तो सहकार्यले एमालेलाई बलियो बनाउँछ कि कमजोर?

सहकार्यभन्दा बढी टकरावको इतिहास

ओली र प्रचण्डबीचको सम्बन्ध हेर्दा सहकार्यभन्दा टकरावका घटनाहरू बढी देखिन्छन्।

२०६४ सालको संविधानसभा निर्वाचनपछि दुई दलबीच प्रतिस्पर्धा तीव्र रह्यो। पछि राजनीतिक समीकरणका आधारमा उनीहरू पटक–पटक एउटै सरकारमा पुगे। तर कुनै पनि सहकार्य लामो समय टिक्न सकेन।

२०७४ सालको प्रतिनिधिसभा निर्वाचनपछि एमाले र माओवादी केन्द्रबीच चुनावी गठबन्धन बन्यो। त्यसपछि दुई पार्टी एकीकरण भएर नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (नेकपा) गठन भयो। त्यतिबेला धेरैले यसलाई नेपालको कम्युनिष्ट आन्दोलनको ऐतिहासिक उपलब्धि माने।

तर त्यो उत्साह धेरै समय टिकेन।

नेकपा विभाजन : विश्वासको संकट

नेकपा गठन भएको केही वर्षमै अध्यक्षद्वय ओली र प्रचण्डबीच शक्ति बाँडफाँड, सरकार सञ्चालन, पार्टी नेतृत्व र निर्णय प्रक्रियालाई लिएर गम्भीर विवाद सुरु भयो।

सार्वजनिक रूपमा दुवैले एकअर्कामाथि कठोर टिप्पणी गरे।

प्रचण्डले ओलीमाथि एकलौटी निर्णय गर्ने, पार्टीलाई बेवास्ता गर्ने र सहमति उल्लंघन गरेको आरोप लगाए।

ओलीले प्रचण्डमाथि सरकार अस्थिर बनाउन खोजेको, सत्ता केन्द्रित राजनीति गरेको तथा पार्टीभित्र निरन्तर अवरोध सिर्जना गरेको आरोप लगाए।

यी विवाद अन्ततः प्रतिनिधिसभा विघटन, सर्वोच्च अदालतको हस्तक्षेप र नेकपा विभाजनसम्म पुग्यो।

सार्वजनिक आरोप–प्रत्यारोप

विगत केही वर्षमा दुवै नेताले सार्वजनिक सभामै एकअर्कामाथि निकै कडा शब्द प्रयोग गरेका थिए।

कहिले “विश्वास गर्न नसकिने नेता”, कहिले “षड्यन्त्रकारी राजनीति”, कहिले “धोका दिएको”, कहिले “सत्ताका लागि जे पनि गर्ने” जस्ता आरोपहरू सार्वजनिक रूपमा आदानप्रदान भए।

राजनीतिक भाषणहरूमा दुवैले एकअर्काको नेतृत्व क्षमता, निर्णय शैली र राजनीतिक नैतिकतामाथि प्रश्न उठाएका उदाहरणहरू प्रशस्तै छन्।

त्यसैले अहिले फेरि सहकार्यको चर्चा हुँदा धेरै कार्यकर्ता र आम नागरिकले प्रश्न उठाउनु स्वाभाविक मानिन्छ—के विगतका सबै आरोपहरू केवल राजनीतिक भाषण मात्र थिए? यदि होइनन् भने अहिलेको सहकार्यको आधार के हो?

एमालेभित्र उठ्ने चिन्ता

एमालेभित्र एउटा धारणा लामो समयदेखि सुनिँदै आएको छ कि पार्टीले आफ्नो वैचारिक पहिचानभन्दा सत्ता समीकरणलाई प्राथमिकता दिन थालेको छ।

विशेषगरी मदन भण्डारीले अघि सारेको “जनताको बहुदलीय जनवाद (जबज)” लाई एमालेको मूल मार्गदर्शक सिद्धान्त मान्ने कार्यकर्ताहरूबीच एउटा प्रश्न बारम्बार उठ्ने गरेको छ—

यदि पार्टीको वैचारिक दिशा स्पष्ट छ भने बारम्बार बदलिने राजनीतिक गठबन्धनहरूले त्यसलाई कति बलियो बनाइरहेका छन्?

कतिपय नेता र कार्यकर्ताको तर्क छ कि गठबन्धन राजनीतिले तत्काल सत्ता दिलाउन सक्छ, तर दीर्घकालमा संगठन कमजोर बनाउन सक्छ।

अर्कोतर्फ, ओली समर्थकहरू भने राष्ट्रिय राजनीतिक स्थिरता, कम्युनिष्ट शक्तिको सहकार्य र रणनीतिक आवश्यकताका आधारमा यस्ता निर्णय स्वाभाविक भएको तर्क गर्छन्।

प्रचण्डसँगको सहकार्य : अवसर कि जोखिम?

राजनीतिक विश्लेषकहरूका धारणा पनि विभाजित छन्।

एक पक्षका अनुसार कम्युनिष्ट शक्तिहरूबीच सहकार्य भए निर्वाचनमा लाभ हुन सक्छ।

अर्को पक्षका अनुसार विगतमा पटक–पटक भएको सहकार्य अन्ततः विभाजन, अविश्वास र संगठनात्मक क्षतिमा टुंगिएको इतिहास दोहोरिन सक्छ।

यही कारण अहिलेको सम्भावित सहकार्यलाई लिएर एमालेभित्र र बाहिर दुवैतर्फ बहस भइरहेको देखिन्छ।

कार्यकर्ताको मनोविज्ञान

कुनै पनि राजनीतिक दलको सबैभन्दा ठूलो शक्ति उसका कार्यकर्ता हुन्छन्।

यदि कार्यकर्ताले नेतृत्वको निर्णयलाई वैचारिकभन्दा बढी अवसरवादी ठान्न थाले भने त्यसले संगठनमा निराशा बढाउन सक्छ।

तर यदि नेतृत्वले स्पष्ट उद्देश्य, नीति र दीर्घकालीन योजना प्रस्तुत गर्न सफल भयो भने त्यही निर्णयलाई कार्यकर्ताले स्वीकार पनि गर्न सक्छन्।

यसैले अहिलेको मुख्य चुनौती केवल गठबन्धन बनाउनु होइन, त्यसको वैचारिक र राजनीतिक औचित्य आफ्ना कार्यकर्तालाई विश्वास दिलाउनु पनि हो।

निष्कर्ष

नेपालको राजनीति गठबन्धन, विभाजन र पुनः सहकार्यको चक्रमा लामो समयदेखि घुमिरहेको छ। ओली र प्रचण्डबीचको सम्बन्ध त्यसको सबैभन्दा चर्चित उदाहरण बनेको छ।

विगतले देखाएको छ कि उनीहरूबीच सहकार्य सम्भव छ, तर त्यति नै छिटो विवाद पनि सम्भव छ।

अबको सहकार्यले कम्युनिष्ट आन्दोलनलाई नयाँ दिशा दिन्छ कि विगतका विवादहरू फेरि दोहोरिन्छन् भन्ने कुरा समयले नै पुष्टि गर्नेछ।

तर एउटा कुरा स्पष्ट छ—कुनै पनि राजनीतिक दलको दीर्घकालीन शक्ति केवल सत्ता समीकरणले होइन, वैचारिक स्पष्टता, आन्तरिक लोकतन्त्र, संगठनात्मक एकता र कार्यकर्ताको विश्वासले निर्धारण गर्छ। यही आधार बलियो भए गठबन्धन सफल हुन सक्छ; अन्यथा इतिहास दोहोरिन पनि सक्छ।