काठमाडौं । नेपालको कला, संस्कृति, संगीत र सांस्कृतिक संरक्षणको क्षेत्रमा पछिल्लो समय सांस्कृतिक संस्थानको गतिविधि र उपलब्धिका विषयमा व्यापक चर्चा हुन थालेको छ । विशेषगरी महाप्रबन्धक किरण बाबु पुनको नेतृत्वमा संस्थानले हासिल गरेका उपलब्धिहरूलाई कला, संगीत तथा सांस्कृतिक क्षेत्रसँग सम्बन्धित व्यक्तिहरूले सकारात्मक रूपमा लिएका छन् ।
कला तथा संस्कृतिको क्षेत्रमा लामो समयदेखि सक्रिय, अध्ययनशील र अनुभवी व्यक्तित्वका रूपमा परिचित किरण बाबु पुन सांस्कृतिक संस्थानको नेतृत्वमा पुगेपछि संस्थानले नयाँ गति लिएको कलाकारहरू बताउँछन् । धेरैको भनाइमा उनको नियुक्ति “सही व्यक्तिलाई सही जिम्मेवारी” दिइएको उदाहरणका रूपमा स्थापित भएको छ ।
संस्थानको नेतृत्व सम्हालेपछि उनले सुशासन, पारदर्शिता, संस्थागत सुधार, डिजिटल प्रविधिको प्रयोग, सांस्कृतिक सम्पत्तिको संरक्षण तथा आम्दानी वृद्धि जस्ता विषयलाई प्राथमिकतामा राखेका छन् । परिणामस्वरूप वर्षौंसम्म घाटामा रहेको सांस्कृतिक संस्थान इतिहासमै पहिलोपटक नाफामा जान सफल भएको छ । यो उपलब्धिलाई सांस्कृतिक क्षेत्रले एउटा महत्वपूर्ण मोडका रूपमा लिएको छ ।
लोकगायक, संगीतकर्मी, नृत्यकर्मी, रंगकर्मी, साहित्यकार तथा सांस्कृतिक अभियन्ताहरूले समेत सांस्कृतिक संस्थानभित्र देखिएको परिवर्तनलाई सकारात्मक रूपमा हेरेका छन् । उनीहरूका अनुसार संस्थान केवल औपचारिक कार्यक्रम गर्ने निकायको रूपमा सीमित नरही सांस्कृतिक उत्पादन, प्रशिक्षण, अनुसन्धान, अभिलेखीकरण र डिजिटल प्रवर्द्धनको केन्द्रका रूपमा विकसित हुन थालेको छ ।
विशेषगरी रेकर्डिङ स्टुडियो निर्माण, अभ्यास कक्षको व्यवस्थापन, सांस्कृतिक कार्यक्रमहरूको विस्तार, राष्ट्रिय दोहोरी गीत प्रतियोगिताको अवधारणा, डिजिटल प्रकाशन प्रणालीको सुरुआत, कलाकारमैत्री वातावरण निर्माण तथा सांस्कृतिक पर्यटनसँग सम्बन्धित कार्यक्रमहरूले संस्थानप्रति नयाँ आशा जगाएको कला क्षेत्रका व्यक्तिहरूको भनाइ छ ।
कला क्षेत्रका धेरै व्यक्तिहरूको धारणा छ— कुनै पनि संस्थाको नेतृत्व त्यही क्षेत्रको ज्ञान, अनुभव र दूरदृष्टि भएको व्यक्तिको हातमा पुगेमा परिणाम स्वतः देखिन थाल्छ । सांस्कृतिक संस्थानमा किरण बाबु पुनको नेतृत्वले यही कुरालाई पुष्टि गरेको उनीहरू बताउँछन् ।
पछिल्ला वर्षहरूमा अस्तित्व संकट र आर्थिक समस्याबाट गुज्रिएको संस्थान आज फेरि सांस्कृतिक गतिविधिको केन्द्र बन्दै गएको छ । कलाकारहरू भन्छन्, “संस्थानमा परिवर्तन सम्भव छ भन्ने कुरा किरण बाबु पुनको नेतृत्वले प्रमाणित गरेको छ ।”
संस्कृति, कला र संगीत क्षेत्रका जानकारहरूका अनुसार नेपालको मौलिक संस्कृति, लोककला, लोकसंगीत र सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण तथा प्रवर्द्धनका लागि संस्थागत नेतृत्व महत्वपूर्ण हुन्छ । उनीहरूका अनुसार किरण बाबु पुनले संस्थानलाई केवल प्रशासनिक रूपमा मात्र नभई सांस्कृतिक दृष्टिकोणबाट समेत अघि बढाउने प्रयास गरेका छन् ।
यही कारणले आज कला, संगीत र सांस्कृतिक क्षेत्रका धेरै व्यक्तिहरूले सांस्कृतिक संस्थानमा भइरहेको परिवर्तनको चर्चा गर्दै किरण बाबु पुनको कार्यशैली र नेतृत्वको प्रशंसा गरिरहेका छन् । उनीहरूले आगामी दिनमा पनि यस्तै परिणाममुखी, पारदर्शी र सांस्कृतिक विकास केन्द्रित नेतृत्व कायम रहनुपर्ने धारणा व्यक्त गरेका छन् ।
नेपालको सांस्कृतिक इतिहाससँग गाँसिएको सरकारी निकाय सांस्कृतिक संस्थानले आफ्नो स्थापना कालदेखि पहिलोपटक खुद नाफा कमाएर नयाँ इतिहास रचेको छ। लामो समयसम्म आर्थिक, प्रशासनिक र संरचनागत समस्याले थलिएको संस्थानले महाप्रबन्धक किरण बाबु पुनको नेतृत्वमा उल्लेखनीय सुधार गर्दै घाटाबाट नाफाको यात्रासम्म पुग्न सफल भएको हो।
नेपाल सरकारको मन्त्रिपरिषद्को २०८० माघ ३ गतेको निर्णयअनुसार महाप्रबन्धक नियुक्त भएका पुनले माघ ८ गते पदभार ग्रहण गरेका थिए। जिम्मेवारी सम्हालेको भोलिपल्टै उनले संस्थानभित्र वर्षौंदेखि चल्दै आएको हल, अभ्यास कक्ष र अन्य संरचनामा दिइने विभिन्न छुट तथा सहुलियतको परम्परा अन्त्य गर्दै सुशासनको सुरुआत गरेका थिए। संस्थानको इतिहासमा उक्त निर्णयलाई सुधार अभियानको पहिलो कदमका रूपमा हेरिएको छ।

पुनले जिम्मेवारी सम्हाल्दा संस्थान आर्थिक तथा प्रशासनिक रूपमा अत्यन्तै जटिल अवस्थामा थियो। कर्मचारीको तलब भुक्तानीमै समस्या थियो भने कर्मचारी सञ्चय कोष र नागरिक लगानी कोषमा वर्षौंदेखि जम्मा हुन नसकेको रकमका कारण करोडौँ रुपैयाँ दायित्व सिर्जना भएको थियो। अवकाशप्राप्त कर्मचारीलाई दिनुपर्ने उपदान बाँकी थियो। संस्थानको सम्पत्तिको उचित उपयोग हुन सकेको थिएन, राजनीतिक हस्तक्षेप व्यापक थियो र विभिन्न स्वार्थ समूहको प्रभावले संस्थान आफ्नो मूल उद्देश्यबाट विचलित भइसकेको थियो।
सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण र प्रवर्द्धनका लागि स्थापना भएको संस्थान अस्तित्व संकटसम्म पुगेको अवस्थामा सुधार र आम्दानी वृद्धि दुबै कामलाई एकसाथ अगाडि बढाउनु नेतृत्वका लागि ठूलो चुनौती बनेको थियो।
वि.सं. २०१६ सालमा ‘राष्ट्रिय नाचघर’ का रूपमा स्थापना भएको संस्था २०२९ सालमा पुनर्गठन भई ‘सांस्कृतिक संस्थान’ बनेको थियो। कलाकार कर्मचारीका रूपमा कार्यरत रहने विशिष्ट प्रकृतिको यो संस्था नेपालको सांस्कृतिक धरोहर संरक्षण र प्रवर्द्धनको महत्वपूर्ण केन्द्र मानिन्छ।
महाप्रबन्धक पुनले संस्थानलाई परम्परागत ढाँचाबाट बाहिर निकाल्दै डिजिटल युगअनुकूल रूपान्तरण गर्ने रणनीति अघि सारे। उनले “संस्कृति + प्रकृति + जनशक्ति = समृद्धि” भन्ने दीर्घकालीन अवधारणालाई संस्थागत योजनाको केन्द्रमा राखेका छन्। उहाँको दृष्टिमा नेपालको सांस्कृतिक सम्पदा, प्राकृतिक स्रोत र दक्ष मानवशक्तिलाई उत्पादन तथा पर्यटनसँग जोड्न सके मात्रै संस्कृतिमार्फत समृद्धि सम्भव हुन्छ।
अर्थ मन्त्रालयद्वारा प्रकाशित ‘सार्वजनिक संस्थानको वार्षिक स्थिति समीक्षा–२०८३’ अनुसार सांस्कृतिक संस्थानले इतिहासमै पहिलोपटक २९ लाख रुपैयाँ खुद नाफा कमाएको छ। यसअघि निरन्तर घाटामा रहेको संस्थानका लागि यो उपलब्धि ऐतिहासिक मानिएको छ।
त्यसअघि प्रकाशित ‘वार्षिक स्थिति समीक्षा–२०८२’ प्रतिवेदनमा संस्थानले सञ्चालन आयमा ६९.४७ प्रतिशत वृद्धि गरेको उल्लेख गरिएको थियो। सामाजिक क्षेत्रका सार्वजनिक संस्थानमध्ये उक्त वृद्धि सबैभन्दा उल्लेखनीय मानिएको थियो।
संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयन मन्त्रालयले २०८२ भदौ ५ गते जारी गरेको प्रेस विज्ञप्तिमा समेत संस्थानको नाफा र सुधारलाई विशेष उपलब्धिका रूपमा उल्लेख गरिएको थियो।
संस्थानले वर्षौंदेखि योजनामै सीमित रहेका अनेकौं पूर्वाधार निर्माण सम्पन्न गरेको जनाएको छ। तीमध्ये आधुनिक रेकर्डिङ स्टुडियो, सेमिनार हल, साउण्डप्रूफ अभ्यास तथा प्रशिक्षण कक्ष, ज्येष्ठ नागरिक र फरक क्षमता भएका व्यक्तिका लागि प्रवेशद्वारमा र्याम्प, पुस्तकालय तथा हल सामग्री व्यवस्थापन कक्ष प्रमुख छन्।
यस्ता संरचनाहरूले संस्थानको कार्यसम्पादन मात्र नभई सांस्कृतिक उत्पादन र प्रशिक्षणलाई समेत नयाँ स्तरमा पुर्याएको दाबी गरिएको छ।
पुनको नेतृत्वमा संस्थानले पहिलोपटक युट्युब मोनेटाइजेशन तथा मोबाइल एपमार्फत सामग्री प्रकाशनको व्यवस्था सुरु गरेको छ। साथै अनलाइन हल बुकिङ, अनलाइन कलाकार प्रमाणीकरण र अनलाइन टिकट बुकिङ प्रणाली लागू गरिएको छ।
संस्थानका कलाकारले सिर्जना गरेका सामग्री डिजिटल माध्यमबाट विश्वभर पुग्ने वातावरण निर्माण गरिएको बताइएको छ। यसले संस्थानलाई सांस्कृतिक उद्योगतर्फ उन्मुख गराएको विश्लेषण गरिएको छ।
महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको चर्चित कृति ‘मुनामदन’ मा आधारित ऐतिहासिक गीति नाटकको हराएको श्रव्य सामग्री पुनः खोजी गरी प्रदर्शनमा ल्याइएको छ। वर्षौंदेखि बन्दजस्तै अवस्थामा पुगेको उक्त प्रस्तुति पुनर्जीवित हुनु संस्थानको महत्वपूर्ण उपलब्धिमध्ये एक मानिएको छ।
त्यसैगरी ‘संस्कृति अध्ययन’ नामक अनुसन्धानमूलक जर्नल प्रकाशन सुरु गरिएको छ।
संस्थानले गाईजात्रा विशेष कार्यक्रम, हास्यव्यंग्य प्रस्तुति, सांस्कृतिक साँझ, राष्ट्रिय दोहोरी गीत प्रतियोगिता, लोकसंस्कृति सम्मेलन, खाद्य संस्कृति प्रदर्शनी, सातै प्रदेशका मौलिक संस्कृतिसँग सम्बन्धित कार्यक्रमलगायत थुप्रै गतिविधिलाई वार्षिक कार्यक्रममा समेटेको छ।
पहिलोपटक संस्थान आफैं आयोजक बनेर राष्ट्रिय दोहोरी गीत प्रतियोगिता सञ्चालन गर्ने नीति पनि अघि सारिएको छ।
वर्षौंदेखि रोकिएको कर्मचारी सञ्चय कोष तथा नागरिक लगानी कोषमा नियमित रकम जम्मा गर्ने व्यवस्था गरिएको छ। अवकाशप्राप्त कर्मचारीलाई वितरण गरिने उपदानका लागि आन्तरिक आम्दानी समेत प्रयोग गरी दायित्व घटाइएको छ। आगामी आर्थिक वर्षभित्र उपदान सम्बन्धी समस्या पूर्ण रूपमा समाधान गर्ने लक्ष्य राखिएको जनाइएको छ।
काठमाडौं महानगरपालिकासँगको सहकार्यमा ‘बुक फ्री फ्राइडे’ कार्यक्रमअन्तर्गत सामुदायिक विद्यालयमा संगीत, नृत्य र अभिनय प्रशिक्षण सञ्चालन गर्ने प्रणाली विकास गरिएको छ।
त्यसैगरी नेपाल पर्यटन बोर्ड तथा संयुक्त राष्ट्रसंघीय विकास कार्यक्रम (UNDP) सँगको सहकार्यमा दिगो पर्यटन परियोजनाअन्तर्गत सांस्कृतिक पर्यटन प्याकेज निर्माणमा संस्थान साझेदार संस्था बन्न सफल भएको छ।
संस्थानले राष्ट्रिय नाचघरदेखि हालसम्म उत्पादित श्रव्यदृश्य सामग्री तथा अन्य सांस्कृतिक सम्पत्तिको खोज, अभिलेखीकरण र प्रतिलिपि अधिकार संरक्षणका लागि विशेष समिति गठन गरेको छ।
अभौतिक सांस्कृतिक सम्पदा सूचीकरण अभियानमा पनि सक्रिय भूमिका निर्वाह गर्दै भूमे पर्व र नचारू स्याईं नाचलाई राष्ट्रिय सूचीमा समावेश गराउन संस्थानले महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको जनाएको छ।
प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाह नेतृत्वको सरकारले राजनीतिक नियुक्ति खारेज गर्ने निर्णय गर्दा पनि किरण बाबु पुनलाई निरन्तरता दिएको थियो। यसलाई उहाँको कार्यसम्पादनप्रतिको विश्वास र मूल्याङ्कनका रूपमा व्याख्या गरिएको छ।
महाप्रबन्धक पुनले आगामी दिनमा संस्थानको मेगा हल रहेको भवनमा थप एक तला निर्माण गरी आधुनिक डिजिटल छायांकन हल स्थापना गर्ने योजना अघि सारेका छन्। उनका अनुसार यसले सांस्कृतिक उत्पादन, डिजिटल सामग्री निर्माण र आम्दानी वृद्धिलाई थप गति दिनेछ।
संस्थानको दाबी अनुसार, सुशासन, डिजिटल रूपान्तरण, सांस्कृतिक उद्योगको विकास र आर्थिक आत्मनिर्भरताको दिशामा भएका यी प्रयासहरूले सांस्कृतिक संस्थानलाई केवल एउटा सरकारी निकायबाट आधुनिक सांस्कृतिक उत्पादन केन्द्रमा रूपान्तरण गर्ने आधार तयार गरेको छ।








प्रतिक्रिया