काठमाडौं। हिन्दू धर्मावलम्बीहरूको सर्वोच्च आस्थाको केन्द्र तथा नेपालको सांस्कृतिक पहिचान बोकेको ऐतिहासिक पशुपतिनाथ मन्दिरमा बागमती नदीको उद्गमस्थल बागद्वारबाट सिधै शुद्ध जल ल्याउने महत्वाकांक्षी योजना अघि बढाइएको छ। बागमती नदीको बढ्दो प्रदूषणका कारण भगवान् पशुपतिनाथलाई प्राकृतिक शुद्ध जलले अभिषेक गराउने परम्परा प्रभावित हुँदै गएपछि सरकार, पशुपति क्षेत्र विकास कोष र सम्बन्धित निकायहरूले संयुक्त रूपमा ‘डेडिकेटेड पाइपलाइन’ निर्माणको अवधारणा अघि सारेका हुन्।

प्रस्तावित योजनाअनुसार शिवपुरी राष्ट्रिय निकुञ्जभित्र रहेको बागद्वारबाट करिब १७ किलोमिटर लामो विशेष पाइपलाइनमार्फत शुद्ध पानी पशुपति क्षेत्रमा ल्याइनेछ। प्रारम्भिक अध्ययनअनुसार करिब ५ देखि ६ करोड रुपैयाँ लागत लाग्ने अनुमान गरिएको छ। परियोजना संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयन मन्त्रालय, पर्यटन विभाग, खानेपानी मन्त्रालय, पशुपति क्षेत्र विकास कोष तथा सम्बन्धित स्थानीय तहहरूको सहकार्यमा कार्यान्वयन गर्ने तयारी गरिएको छ।

पर्यटन विभागका महानिर्देशक रामकृष्ण लामिछानेका अनुसार बागमतीको शुद्ध जल पशुपतिनाथ मन्दिरमा भगवान् शिवको अभिषेक, धार्मिक स्नान, तीर्थयात्रीहरूको प्रयोग तथा आवश्यक प्रशोधनपछि पिउने प्रयोजनका लागि समेत उपयोग गर्न सकिनेछ। नदी किनारैकिनार पाइपलाइन विस्तार गर्न सकिने भएकाले परियोजना प्राविधिक रूपमा पनि सम्भाव्य रहेको उनको भनाइ छ।

हजारौं वर्ष पुरानो धार्मिक सम्पदा : पशुपतिनाथ

पशुपतिनाथ मन्दिर नेपालकै मात्र होइन, सम्पूर्ण हिन्दू जगतका लागि अत्यन्त पवित्र तीर्थस्थल मानिन्छ। भगवान् शिवको ‘पशुपति’ स्वरूपलाई समर्पित यो मन्दिरको इतिहास करिब डेढ हजार वर्षभन्दा बढी पुरानो मानिन्छ। पाँचौँ शताब्दीको लिच्छवि कालदेखि यहाँ नियमित पूजा हुँदै आएको ऐतिहासिक प्रमाणहरू भेटिन्छन् भने हालको मुख्य मन्दिर मल्लकालमा पुनःनिर्माण गरिएको मान्यता छ।

दुई तले सुनौलो छाना, चारवटा रजत ढोका र अद्वितीय नेपाली पगोडा शैलीमा निर्मित मुख्य मन्दिर वास्तुकलाको उत्कृष्ट नमूना मानिन्छ। यहाँ स्थापित चारमुखे शिवलिङ्ग विश्वभरका शिवभक्तका लागि विशेष श्रद्धाको केन्द्र हो।

पशुपतिनाथ मन्दिर परिसरलाई सन् १९७९ मा युनेस्कोले विश्व सम्पदा सूची (UNESCO World Heritage Site) मा सूचीकृत गरेको थियो। प्रत्येक वर्ष नेपाल, भारत तथा विश्वका विभिन्न देशबाट लाखौं भक्तजन यहाँ दर्शन गर्न आउने गर्छन्। विशेषगरी महाशिवरात्रि, श्रावण महिना, बालाचतुर्दशी, हरितालिका तीज लगायतका पर्वमा लाखौं श्रद्धालुको उपस्थिति रहने गर्दछ।

बागमती र पशुपतिनाथको अविच्छिन्न सम्बन्ध

पशुपतिनाथ मन्दिरको धार्मिक महत्व केवल मन्दिरभित्र सीमित छैन। मन्दिरसँगै बगेको बागमती नदी हिन्दू संस्कृतिमा मोक्षदायिनी नदीका रूपमा परिचित छ। अन्त्येष्टि संस्कारदेखि श्राद्ध, तर्पण, स्नान तथा विभिन्न धार्मिक अनुष्ठानहरू बागमतीकै किनारमा सम्पन्न हुने परम्परा रहिआएको छ।

धार्मिक विश्वासअनुसार बागमती नदीको उद्गम भगवान् शिवसँग जोडिएको मानिन्छ। शिवपुरी पर्वतको करिब २,७३० मिटर उचाइमा रहेको बागद्वारबाट बागमतीको यात्रा सुरु हुन्छ। त्यसपछि नदी काठमाडौं उपत्यका हुँदै तराई र भारत प्रवेश गरी अन्ततः गंगा नदीमा मिसिन्छ। विशेष महत्वको कुरा के हो भने गंगामा मिसिएपछि पनि यसको नाम ‘बागमती’ नै रहन्छ, जुन धार्मिक दृष्टिले यसको विशिष्ट पहिचान मानिन्छ।

बढ्दो प्रदूषणले चुनौती

पछिल्ला केही दशकमा तीव्र शहरीकरण, ढल मिसिनु, औद्योगिक फोहोर तथा अव्यवस्थित फोहोर व्यवस्थापनका कारण बागमती नदी गम्भीर रूपमा प्रदूषित बन्दै गएको छ। यसका कारण पशुपतिनाथमा प्रत्यक्ष रूपमा बागमतीको पानी प्रयोग गर्न कठिन भएको छ। हाल मन्दिर परिसरमा रहेको पुरानो कुवा (भकारी) तथा अन्य स्रोतको पानी प्रयोग गरेर दैनिक पूजा तथा अभिषेक गरिँदै आएको छ।

सुन्दरीजलस्थित बीपी संग्रहालयका संस्थापक अध्यक्ष तथा स्थानीय अभियन्ता परशुराम पोखरेलका अनुसार बागद्वारको शुद्ध पानीलाई आधुनिक प्रविधिमार्फत पशुपतिनाथसम्म ल्याउन सकिए धार्मिक गरिमा पुनर्स्थापित हुनुका साथै बागमती संरक्षण अभियानलाई समेत नयाँ ऊर्जा प्राप्त हुनेछ।

उनले सुन्दरीजलदेखि बागद्वारसम्म करिब पाँच किलोमिटर पदमार्गलाई व्यवस्थित गरी ढुंगा छाप्ने वा ढलान गर्ने, विश्रामस्थल तथा सूचना केन्द्र निर्माण गर्ने सुझाव दिएका छन्। यसबाट बागद्वार स्वयं धार्मिक तथा प्राकृतिक पर्यटनको नयाँ आकर्षण बन्न सक्ने उनको विश्वास छ।

धार्मिक पर्यटनमा नयाँ आयाम

सरकारले यो परियोजनालाई केवल धार्मिक दृष्टिकोणबाट मात्र नभई धार्मिक पर्यटन प्रवर्द्धनसँग पनि जोडेर हेरेको छ। परियोजना सम्पन्न भएपछि पशुपति आउने तीर्थयात्रीहरूलाई सानो बोतलमा ‘बागद्वारको पवित्र जल’ उपलब्ध गराउने व्यवस्था मिलाउन सकिने सम्भावनाबारे पनि अध्ययन भइरहेको छ। यसले पशुपति क्षेत्र विकास कोषलाई अतिरिक्त आम्दानीको स्रोत उपलब्ध गराउनुका साथै धार्मिक स्मृतिचिह्नका रूपमा समेत लोकप्रिय बन्न सक्ने विश्वास गरिएको छ।

विशेषगरी भारतबाट आउने श्रद्धालुहरूको बसाइ अवधि बढ्ने, काठमाडौं उपत्यकामा धार्मिक पर्यटन विस्तार हुने तथा पशुपतिनाथ–बागद्वार–सुन्दरीजललाई एउटै आध्यात्मिक पर्यटन परिपथका रूपमा विकास गर्न सकिने सरकारी अपेक्षा छ। यसले नेपाल र भारतबीचको प्राचीन धार्मिक तथा सांस्कृतिक सम्बन्धलाई समेत थप मजबुत बनाउने विश्वास व्यक्त गरिएको छ।

आगामी प्रक्रिया

परियोजनालाई राष्ट्रिय गौरवको धार्मिक तथा सांस्कृतिक पूर्वाधारका रूपमा अघि बढाउने तयारी भइरहेको छ। यसका लागि बूढानीलकण्ठ, गोकर्णेश्वर र कागेश्वरी मनोहरा नगरपालिकासँग समन्वय भइरहेको छ भने आगामी श्रावण महिनादेखि विस्तृत प्राविधिक प्रक्रिया र कार्यान्वयनका चरणहरू अगाडि बढाइने सरकारी तयारी रहेको छ।

यदि योजना सफलतापूर्वक सम्पन्न भयो भने यसले पशुपतिनाथ मन्दिरमा शुद्ध जलको दीर्घकालीन व्यवस्था गर्ने मात्र होइन, बागमती नदी संरक्षण, धार्मिक पर्यटन विस्तार, सांस्कृतिक सम्पदा संवर्द्धन तथा नेपालको आध्यात्मिक पहिचानलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा अझ सुदृढ बनाउन महत्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउने अपेक्षा गरिएको छ।