मस्को । साढे चार वर्षभन्दा लामो समयदेखि जारी रूस–युक्रेन युद्ध अन्त्य गर्ने अमेरिकी प्रयास फेरि निर्णायक कूटनीतिक चरणमा प्रवेश गरेको छ। अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पका प्रमुख वार्ताकार स्टिभ विटकफ र उनका ज्वाइँ तथा वरिष्ठ अनौपचारिक कूटनीतिक सहयोगी जेरेड कुशनरले शनिबार, सेप्टेम्बर ५, २०२६ मा मस्को पुगेर रूसी राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिनसँग तीन घण्टाभन्दा लामो बन्दद्वार वार्ता गरेका छन्।

क्रेमलिनमा भएको भेटमा अमेरिकी टोलीले राष्ट्रपति ट्रम्पको तर्फबाट युक्रेन युद्ध अन्त्य गर्न तयार गरिएको नयाँ प्रस्ताव र सम्भावित राजनीतिक समझदारीका विषयमा छलफल गरेको बताइएको छ। यद्यपि प्रस्तावको विस्तृत विवरण सार्वजनिक गरिएको छैन र वार्तापछि तत्काल कुनै ठूलो सफलता वा औपचारिक सम्झौता घोषणा भएको छैन। क्रेमलिनका वरिष्ठ सहयोगी युरी उशाकोभले वार्तालाई “अत्यन्त उपयोगी, रचनात्मक र खुला” भने पनि युद्ध अन्त्यतर्फ निर्णायक突破 भएको संकेत दिएका छैनन्।

भेटको सुरुवातमा पुटिनले वर्तमान परिस्थिति “त्यति सजिलो नभएको” स्वीकार गर्दै अमेरिका र रूसबीच भइरहेका प्रत्यक्ष सम्पर्क आफैँमा उपयोगी भएको बताए। उनले शान्ति प्रयासका लागि राष्ट्रपति ट्रम्पलाई धन्यवाद दिँदै विटकफ र कुशनरसँग काम गर्न आफू सहज रहेको र अमेरिकी टोलीसँग संवादमा उच्च स्तरको विश्वास बनेको बताएका छन्। अमेरिकी पक्षबाट विटकफले ट्रम्पको शुभकामना पुटिनलाई सुनाउँदै प्रतिनिधिमण्डलको यात्राका क्रममा सुरक्षा सुनिश्चित गर्न सहयोग गरेकोमा रूसी राष्ट्रपतिलाई धन्यवाद दिएका थिए।

सबैभन्दा उल्लेखनीय घटनाक्रम भनेको वार्ताकारहरूको यात्रासँग जोडिएको सीमित हवाई आक्रमण रोक्ने समझदारी हो। रूसले अमेरिकी प्रतिनिधिमण्डलको सुरक्षालाई ध्यानमा राख्दै कीभमाथि केही दिन आक्रमण नगर्ने जनाएको छ भने युक्रेनले पनि मस्कोमाथि आक्रमण नगर्ने प्रतिबद्धता जनाएको छ। युक्रेनी राष्ट्रपति भोलोदिमिर जेलेन्स्कीले अमेरिकी टोलीको यात्राका लागि आवश्यक अवधिभर युक्रेनले रूसी हवाई क्षेत्रमा आक्रमण नगर्ने र रूसबाट पनि त्यही व्यवहार अपेक्षा गरिएको बताएका छन्।

तर यसलाई रूस–युक्रेनबीच व्यापक युद्धविरामका रूपमा बुझ्न नमिल्ने अधिकारीहरूले स्पष्ट पारेका छन्। पुटिनले कीभबाहेक युक्रेनका अन्य क्षेत्रमा पूर्ण युद्धविराम स्वीकार गरेको घोषणा गरेका छैनन्। अर्थात् राजधानीहरूलाई अस्थायी रूपमा सुरक्षित राख्ने प्रयास भइरहे पनि युद्धमोर्चा र अन्य क्षेत्रमा सैन्य गतिविधि पूर्ण रूपमा रोकिएको छैन।

मस्को वार्तापछि विटकफ र कुशनर आइतबार, सेप्टेम्बर ६ मा कीभ पुगेर राष्ट्रपति जेलेन्स्की र युक्रेनी नेतृत्वसँग वार्ता गर्ने कार्यक्रम छ। जेलेन्स्कीले अमेरिकी प्रतिनिधिमण्डलसँगको वार्ताका लागि आफ्नो कूटनीतिक टोली तयार रहेको बताएका छन्। अमेरिकी मध्यस्थताको यस चरणमा मस्को र कीभ दुवैको धारणा प्रत्यक्ष रूपमा सुनेपछि सम्भावित साझा प्रस्ताव तयार गर्न सकिन्छ कि सकिँदैन भन्ने विषय महत्वपूर्ण हुनेछ।

राष्ट्रपति ट्रम्पले शुक्रबार विटकफ र कुशनर रूस र युक्रेनतर्फ जाँदै गरेको पुष्टि गर्दै उनीहरूसँग युद्ध अन्त्य गर्ने “ठोस प्रस्ताव” रहेको बताएका थिए। तर उक्त प्रस्तावमा भूभाग, सुरक्षा ग्यारेन्टी, नाटो सदस्यता, प्रतिबन्ध हटाउने विषय, युद्धपछिको सुरक्षा व्यवस्था वा कब्जामा रहेका क्षेत्रको भविष्यबारे के प्रस्ताव गरिएको छ भन्ने कुरा सार्वजनिक गरिएको छैन।

वार्ताको सबैभन्दा कठिन पक्ष भूभागको प्रश्न नै रहने देखिएको छ। रूसले हाल युक्रेनको करिब पाँचौँ भाग भूभाग नियन्त्रणमा राखेको छ। मस्कोले लामो समयदेखि डोनेट्स्क, लुहान्स्क, खेरसन र जापोरिझ्झियासहित आफूले दाबी गरेका क्षेत्रबारे आफ्नो अडान राख्दै आएको छ। पछिल्लो कूटनीतिक संवादमा पनि रूसले युद्धभूमिको “वर्तमान वास्तविकता”लाई कुनै पनि सम्झौतामा स्वीकार गर्नुपर्ने धारणा राखिरहेको छ।

रूसी पक्षले युक्रेनको नाटो सदस्यता आकांक्षा पनि शान्ति सम्झौताको प्रमुख विवादका रूपमा उठाउँदै आएको छ। Reuters का अनुसार क्रेमलिनले युक्रेनले विवादित चार क्षेत्रमा आफ्नो दाबी त्याग्नुपर्ने र नाटो सदस्यताको बाटोबाट पछि हट्नुपर्ने सर्त राख्दै आएको छ। कीभले भने यस्तो व्यवस्था स्वीकार गर्नु आत्मसमर्पणसरह हुने भन्दै अस्वीकार गर्दै आएको छ।

क्रेमलिनका उशाकोभका अनुसार शनिबारको छलफल युक्रेन युद्धमा मात्र सीमित थिएन। अमेरिका–रूसबीच सम्भावित आर्थिक सहयोग तथा भविष्यमा सञ्चालन गर्न सकिने ठूला र पारस्परिक लाभका परियोजनाबारे समेत विस्तृत कुराकानी भएको थियो। यसले ट्रम्प प्रशासनले युद्ध अन्त्यलाई केवल सैन्य वा राजनीतिक सम्झौतामात्र नभई रूससँगको भविष्यको आर्थिक सम्बन्धसँग पनि जोडेर हेर्न खोजिरहेको संकेत गरेको छ।

तर कूटनीतिक संवाद भइरहेकै बेला युद्धभूमिमा तनाव घटेको छैन। पछिल्ला दिनमा रूसले कीभ र आसपासका क्षेत्रमा ड्रोन तथा मिसाइल आक्रमण तीव्र बनाएको छ। सेप्टेम्बर ४ मा रूसी ड्रोनले कीभस्थित युक्रेनको एसबीयू सुरक्षा सेवाको मुख्यालयलाई लक्षित गरेको युक्रेनी राष्ट्रपति जेलेन्स्कीले बताएका थिए। उक्त आक्रमणमा मानिसहरू घाइते भएका थिए।

Reuters का अनुसार कीभमा पछिल्ला दिनमा लगभग चौबीसै घण्टा चल्ने ड्रोन आक्रमणले जनजीवन गम्भीर रूपमा प्रभावित भएको छ। विद्यालयका बालबालिका भूमिगत आश्रयस्थलमा जान बाध्य भएका छन्, सार्वजनिक यातायात अवरुद्ध भइरहेको छ र ऊर्जा तथा अन्य पूर्वाधारमा क्षति पुगेको छ। संयुक्त राष्ट्रसंघले युद्ध सुरु भएयता युक्रेनमा १६ हजारभन्दा बढी नागरिकको मृत्यु पुष्टि गरिसकेको Reuters ले जनाएको छ।

अर्कोतर्फ युक्रेनले पनि रूसभित्रका तेल प्रशोधन केन्द्र, ऊर्जा पूर्वाधार तथा युद्धसँग सम्बन्धित आर्थिक लक्ष्यमा लामो दूरीका ड्रोन आक्रमण बढाएको छ। पुटिनले हालै युक्रेनी ड्रोन आक्रमणबाट रूसी तेल प्रशोधन संरचनामा वास्तविक क्षति पुगेको स्वीकार गरेका थिए, यद्यपि उनले युद्धभूमिमा रूस अघि बढिरहेको दाबी गरेका छन्।

यही सैन्य दबाबबीच शनिबारको वार्तामा रूसी पक्षले आफ्ना सेनाले युद्ध क्षेत्रमा गरेको प्रगतिलाई विशेष रूपमा उठाएको थियो। क्रेमलिनले कुनै पनि शान्ति सम्झौताले युद्धको “मूल कारण” सम्बोधन गर्नुपर्ने बताउँदै आएको छ। युक्रेन र उसका पश्चिमी साझेदारहरूले भने रूसको २०२२ को पूर्णस्तरीय आक्रमण नै युद्धको मूल कारण भएको बताउँदै युक्रेनको सार्वभौमिकता र दीर्घकालीन सुरक्षा सुनिश्चित नभएसम्म अस्थायी सम्झौता पर्याप्त नहुने अडान राखेका छन्।

यसअघि पनि ट्रम्प प्रशासनको मध्यस्थतामा रूस र युक्रेनबीच समझदारी खोज्ने थुप्रै प्रयास भएका थिए। अमेरिका, युक्रेन र रूसका प्रतिनिधिहरूबीच विभिन्न चरणका वार्ता भए पनि भूभाग र सुरक्षा ग्यारेन्टीका विषयमा सहमति हुन नसक्दा ती प्रयास निष्कर्षमा पुग्न सकेका थिए। अगस्त अन्त्यमा युक्रेनी अधिकारीहरूले नयाँ “प्राविधिक वार्ता” हुने सम्भावना रहेको तर तत्काल ठूलो सम्झौता हुने अपेक्षा नगरेको बताएका थिए।

अमेरिकाले पछिल्लो समय प्रत्यक्ष सम्पर्कको दायरा पनि बढाएको देखिन्छ। अमेरिकी केन्द्रीय गुप्तचर एजेन्सी सीआईएका निर्देशक जोन र्‍याट्क्लिफले अगस्तको अन्तिम साता मस्को भ्रमण गरी रूसी गुप्तचर अधिकारीहरूसँग छलफल गरेका थिए। क्रेमलिनका अनुसार उनले पुटिनसँग प्रत्यक्ष भेट नगरे पनि रूसी राष्ट्रपतिलाई उक्त वार्ताबारे जानकारी गराइएको थियो। ट्रम्पले त्यसलाई “अर्ध–नियमित” भ्रमणको रूपमा वर्णन गरेका थिए।

रूस र युक्रेन दुवैले पछिल्ला महिनामा कूटनीतिक समाधानको ढोका पूर्ण रूपमा बन्द गरेका छैनन्। पुटिनले पनि केही दिनअघि शान्ति सम्झौताको सम्भावना रहेको बताएका थिए भने जेलेन्स्कीले अमेरिकाको मध्यस्थतामा कूटनीतिक समाधान खोज्न तयार रहेको बताएका छन्। तर युद्ध अन्त्यका आधारभूत सर्तबारे दुई पक्षबीचको दूरी अझै ठूलो छ।

अब सबैको ध्यान आइतबार हुने कीभ वार्तामा केन्द्रित भएको छ। विटकफ र कुशनरले पुटिनबाट प्राप्त सन्देश, रूसी सर्त तथा ट्रम्प प्रशासनको प्रस्ताव बोकेर जेलेन्स्कीको टोलीसँग छलफल गर्नेछन्। मस्को र कीभका अडानबीच कुनै साझा आधार तयार हुन्छ कि हुँदैन भन्ने कुराले ट्रम्पको पछिल्लो शान्ति प्रयासको भविष्य निर्धारण गर्न सक्छ।

चार वर्षभन्दा लामो युद्ध, लाखौँ सैनिक तथा नागरिक हताहत, लाखौँ विस्थापित, ध्वस्त पूर्वाधार र विश्व अर्थतन्त्रमा परेको दीर्घकालीन असरपछि मस्कोमा सुरु भएको यो नयाँ कूटनीतिक चरणले तत्काल युद्ध अन्त्य गर्ने ग्यारेन्टी दिएको छैन। तर महिनौँको गतिरोधपछि वाशिङ्टनका एउटै उच्चस्तरीय वार्ताकार टोलीले लगातार मस्को र कीभ पुगेर दुवै नेतृत्वसँग प्रत्यक्ष संवाद गर्नु शान्ति प्रयासले फेरि गति लिएको महत्वपूर्ण संकेत भने हो।