जेनेभा । विश्व मौसम संगठन (WMO) ले प्रशान्त महासागरमा विकसित भइरहेको El Niño असाधारण रूपमा शक्तिशाली बन्दै गएको र यसको प्रभाव सन् २०२७ सम्म विश्वका विभिन्न भागमा बाढी, खडेरी, अत्यधिक गर्मी, डढेलो, आँधी–तुफान तथा खाद्य र पानी संकटका रूपमा देखिन सक्ने चेतावनी दिएको छ।

संयुक्त राष्ट्रसंघका महासचिव एन्टोनियो गुटेरेसले पछिल्लो अवस्थालाई विश्वका लागि गम्भीर चेतावनीको संकेत भन्दै पृथ्वी “चरम मौसमको खतरा क्षेत्र” मा प्रवेश गरिरहेको बताएका छन्। उनका अनुसार समुद्रको तापक्रम निरन्तर बढिरहेको छ, वायुमण्डलीय तापक्रम पनि उच्च हुँदै गएको छ र प्राकृतिक El Niño माथि मानव गतिविधिबाट सिर्जित दीर्घकालीन विश्व तापमान वृद्धिको प्रभाव थपिँदा जोखिम झन् बढिरहेको छ।

WMO ले बिहीबार, ३ सेप्टेम्बर २०२६, सार्वजनिक गरेको पछिल्लो विवरणअनुसार El Niño अहिले पूर्ण रूपमा स्थापित भइसकेको छ र आगामी महिनाहरूमा अझ शक्तिशाली हुँदै वर्षको अन्त्यतिर उच्च बिन्दुमा पुग्ने अनुमान गरिएको छ। WMO का विश्वव्यापी पूर्वानुमान केन्द्रहरूले El Niño फेब्रुअरी २०२७ सम्म कायम रहने सम्भावना झण्डै १०० प्रतिशत देखाएका छन्। संस्थाले आफ्नो El Niño/La Niña पूर्वानुमानको इतिहासमा यति उच्च स्तरको निश्चितता पहिलोपटक व्यक्त गरेको जनाएको छ।

अमेरिकी राष्ट्रिय समुद्री तथा वायुमण्डलीय प्रशासन (NOAA) को Climate Prediction Center ले पनि El Niño तीव्र गतिमा बलियो भइरहेको पुष्टि गरेको छ। NOAA का अनुसार जुलाईमा Niño-3.4 क्षेत्रमा समुद्री सतहको तापक्रम औसतभन्दा करिब १.४ डिग्री सेल्सियस बढी, Niño-3 क्षेत्रमा १.७ डिग्री र पूर्वी प्रशान्तको Niño-1+2 क्षेत्रमा २.९ डिग्री सेल्सियस बढी मापन गरिएको थियो। समुद्रको सतहमुनिका केही भागमा तापक्रमको असामान्यता १० डिग्री सेल्सियससम्म पुगेको तथ्यले प्रशान्त महासागरभित्र ठूलो मात्रामा अतिरिक्त ऊर्जा सञ्चित भइरहेको देखाउँछ।

त्यसभन्दा गम्भीर पक्ष, NOAA ले अक्टोबरदेखि डिसेम्बर २०२६ को अवधिमा यो El Niño सन् १९५० यताका पुराना शक्तिशाली घटनाहरूलाई समेत उछिन्ने स्तरमा पुग्ने ६९ प्रतिशत सम्भावना देखाएको छ। Northern Hemisphere को शरद र जाडोयाममा “very strong El Niño” बन्ने सम्भावना ९० प्रतिशतभन्दा बढी रहेको NOAA को निष्कर्ष छ। तर वैज्ञानिकहरूले शक्तिशाली El Niño हुनुको अर्थ संसारका प्रत्येक ठाउँमा समान रूपमा विनाशकारी घटना हुन्छ भन्ने नभएको स्पष्ट गरेका छन्।

WMO को सेप्टेम्बर–नोभेम्बर २०२६ को बहु-मोडेल पूर्वानुमानले Niño-3.4 क्षेत्रमा तीन महिनाको औसत समुद्री सतह तापक्रमको असामान्यता करिब ३.६ डिग्री सेल्सियस पुग्न सक्ने देखाएको छ। यदि यस्तो अवस्था कायम भयो भने यो आधुनिक अभिलेखमा देखिएका सबैभन्दा असाधारण El Niño घटनामध्ये एक हुनेछ। El Niño को चरम अवस्था नोभेम्बर–डिसेम्बरतिर पुग्ने अनुमान छ।

El Niño कुनै मानव निर्मित मौसम घटना होइन। यो प्रशान्त महासागर र वायुमण्डलबीचको प्राकृतिक चक्र हो। सामान्य अवस्थामा व्यापारिक हावाले न्यानो सतही पानी पश्चिमी प्रशान्ततर्फ धकेल्ने गर्छ। El Niño विकसित हुँदा ती हावा कमजोर वा उल्टो प्रकृतिका बन्न सक्छन् र असामान्य रूपमा न्यानो पानी मध्य तथा पूर्वी प्रशान्ततर्फ फैलिन्छ। त्यसबाट ठूलो मात्रामा ताप वायुमण्डलमा मुक्त हुन्छ र विश्वभर हावा, वर्षा तथा तापक्रमको ढाँचा बदलिन सक्छ।

तर अहिलेको अवस्था केवल प्राकृतिक El Niño को कथा मात्र होइन। पृथ्वीको पृष्ठभूमि तापक्रम मानव गतिविधि, विशेषगरी कोइला, तेल र ग्यास जस्ता जीवाश्म इन्धनको प्रयोगबाट उत्सर्जित हरितगृह ग्यासका कारण पहिल्यै बढिरहेको छ। त्यसैले शक्तिशाली El Niño ले पहिल्यै तातिरहेको पृथ्वीमाथि थप ताप थप्दा कतिपय चरम मौसम घटनाको जोखिम र प्रभाव अझ ठूलो हुन सक्छ। El Niño स्वयं जलवायु परिवर्तनका कारण उत्पन्न भएको भन्न नमिल्ने भए पनि यसको प्रभाव मानवजन्य विश्व तापमान वृद्धिसँग मिसिँदा परिस्थिति गम्भीर बन्न सक्ने वैज्ञानिकहरूको चेतावनी छ।

विश्वभर यसको प्रभाव एउटै हुँदैन। कुनै क्षेत्रमा वर्षा घटेर लामो खडेरी, पानी अभाव, कृषि उत्पादनमा गिरावट र वन डढेलो बढ्न सक्छ भने अर्को क्षेत्रमा अत्यधिक वर्षा, बाढी र पहिरोको जोखिम बढ्न सक्छ। WMO ले सेप्टेम्बरदेखि नोभेम्बरसम्म विश्वका लगभग सबै भूभागमा सामान्यभन्दा उच्च तापक्रम हुने सम्भावना बढेको जनाएको छ। त्यही अवधिमा El Niño सँग सम्बन्धित वर्षाको विशिष्ट विश्वव्यापी ढाँचा पनि स्पष्ट हुने अनुमान गरिएको छ।

दक्षिणपूर्वी एसिया र इन्डोनेसियाका केही भागमा यसको प्रभाव अहिले नै देखिन थालेको छ। इन्डोनेसियामा सुख्खा र गर्मीले वन तथा पीटभूमिका आगलागी फैलन सहयोग गरिरहेको छ। Reuters का अनुसार जुलाई २०२६ मै झन्डै ९५ हजार हेक्टर क्षेत्र डढेलोबाट प्रभावित भएको थियो भने अगस्टमा नौ हजारभन्दा बढी “हटस्पट” अभिलेख गरिएको थियो। अधिकारीहरूले आगो र धुवाँ नियन्त्रण गर्न cloud-seeding तथा अग्निनियन्त्रण विमानसमेत परिचालन गरेका छन्। वैज्ञानिकहरूले El Niño ले आफैं आगो लगाउने नभए पनि यसले वातावरणलाई तातो र सुख्खा बनाएर आगो फैलन उपयुक्त अवस्था सिर्जना गर्ने बताएका छन्।

El Niño को प्रभाव वातावरणमा मात्र सीमित छैन; विश्व व्यापारमा समेत पर्न थालेको छ। पनामा नहर क्षेत्रमा अपेक्षाभन्दा कम वर्षा र जलाधारमा पानीको प्रवाह घटेपछि Panama Canal Authority ले जहाज आवागमन क्षमता घटाउने निर्णय गरेको छ। ३ सेप्टेम्बर २०२६ देखि Neopanamax Locks मा दैनिक नौ जहाज र Panamax Locks मा २५ जहाजका लागि स्लट राखिएको छ भने १५ सेप्टेम्बरदेखि Panamax को संख्या थप घटाउने व्यवस्था गरिएको छ। पानीको स्तर घट्दै गएमा जहाजको प्रतीक्षा समय, ढुवानी लागत र विश्व आपूर्ति शृंखलामा समेत प्रभाव पर्न सक्ने देखिएको छ।

दक्षिण एसियाका लागि पनि संकेत चिन्ताजनक छन्। WMO को South Asian Climate Outlook Forum ले २०२६ को जुन–सेप्टेम्बर मनसुनमा दक्षिण एसियाका ठूलो भागमा सामान्यभन्दा कम वर्षा हुने सम्भावना औंल्याएको थियो। भारतमा अगस्ट महिनाको वर्षा औसतभन्दा करिब १६ प्रतिशत कम भएको र सेप्टेम्बरमा पनि सामान्यभन्दा कम पानी पर्ने पूर्वानुमान गरिएको छ। यस्तो अवस्था लामो भए धान, मकै, दाल, तेलहनलगायत बाली, जलस्रोत तथा खाद्य मूल्यमा प्रभाव पर्न सक्छ।

नेपाल र समग्र हिन्दुकुश हिमालय क्षेत्रका लागि अवस्था अझ जटिल छ। ICIMOD ले २०२६ को मनसुन सुरु हुनुअघि नै नेपाल, भारत, भुटान र पाकिस्तानका केही भागमा समग्र मौसमी वर्षा सामान्यभन्दा कम हुन सक्ने, तर त्यसलाई “सुरक्षित मनसुन” भनेर बुझ्न नहुने चेतावनी दिएको थियो। लामो समय पानी नपरेपछि एकाएक अत्यन्त तीव्र वर्षा हुँदा बाढी, पहिरो र फ्ल्यास फ्लडको खतरा झन् बढ्न सक्छ। माथिल्लो हिमाली क्षेत्रमा उच्च तापक्रमले हिउँ र हिमनदी पग्लिने प्रक्रिया तीव्र बनाउँदा हिमताल, भिरालो भूभाग तथा हिमनदीबाट पोषित नदी प्रणालीमा थप जोखिम उत्पन्न हुन सक्छ।

त्यसैले नेपालका लागि El Niño को अर्थ केवल “वर्षा घट्छ” भन्ने होइन। कतिपय समयमा समग्र वर्षा औसतभन्दा कम भए पनि केही घण्टा वा केही दिनमा अत्यधिक पानी पर्न सक्छ। लामो सुख्खापछि आएको तीव्र वर्षाले कमजोर भूभागमा पहिरो, सडक अवरोध, बस्ती डुबान तथा नदीमा अचानक बाढी निम्त्याउन सक्छ। अर्कोतर्फ वर्षा अभावले कृषि, खानेपानी, सिँचाइ र जलविद्युत् उत्पादनमा दबाब बढाउन सक्छ। ICIMOD ले यही कारण “खडेरी” र “बाढी” लाई अलग-अलग विपद्का रूपमा मात्र हेर्ने पुरानो सोच बदल्नुपर्ने बताएको छ।

नेपालको जल तथा मौसम विज्ञान विभागले पनि २०२६ को मनसुनका लागि राष्ट्रिय मौसमी पूर्वानुमान जारी गर्दै आएको छ। तर मौसमविद्हरूले मौसमी पूर्वानुमान कुनै विशेष जिल्ला वा नदीमा कुन दिन ठूलो बाढी आउँछ भन्ने भविष्यवाणी नभएको स्पष्ट गर्दै आएका छन्। त्यसका लागि छोटो अवधिका मौसम पूर्वानुमान, नदीको वास्तविक समयको जलस्तर, राडार तथा उपग्रह निगरानी र स्थानीय पूर्वसूचना प्रणाली अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छन्।

यही कारण WMO ले अहिले विश्वभर राष्ट्रिय मौसम तथा जलविज्ञान निकायसँग अहिलेसम्मकै ठूलो स्तरको तयारी र पूर्वसूचना परिचालन थालेको जनाएको छ। कृषि, स्वास्थ्य, खानेपानी, ऊर्जा तथा विपद् व्यवस्थापन क्षेत्रलाई सम्भावित खतराको जानकारी पहिल्यै उपलब्ध गराएर मानवीय क्षति कम गर्ने प्रयास भइरहेको छ। WMO महासचिव सेलेस्ते साउलोका अनुसार अहिलेको El Niño ले “समुदाय र अर्थतन्त्रलाई ठूलो धक्का” दिन सक्ने भएकाले असाधारण पूर्वतयारी आवश्यक छ।

यस अवस्थामा सरकारहरूले केवल विपद् आएपछि उद्धार र राहत सञ्चालन गर्ने रणनीतिमा निर्भर भएर पुग्दैन। नदी तथा पहाडी क्षेत्रको real-time monitoring, मोबाइलमार्फत चेतावनी, जोखिमयुक्त बस्ती पहिचान, आकस्मिक स्थानान्तरण योजना, स्वास्थ्य सेवा र औषधिको पूर्वभण्डारण, खाद्यान्न तथा खानेपानी सुरक्षा, डढेलो नियन्त्रण, कृषि बिमा र जलवायु–अनुकूल खेतीजस्ता उपाय अहिले नै सुदृढ गर्नुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ।

विशेषज्ञहरूको मुख्य सन्देश भने आतंकित हुनु होइन, समयमै तयारी गर्नु हो। El Niño ले कुनै निश्चित स्थानमा निश्चित विपद् आउने ग्यारेन्टी गर्दैन र कुनै एउटै बाढी, पहिरो वा आँधीलाई केवल El Niño का कारण भएको भनेर वैज्ञानिक प्रमाणबिना निष्कर्ष निकाल्नु उचित हुँदैन। तर यति शक्तिशाली महासागरीय परिवर्तनले विश्वव्यापी मौसम प्रणालीलाई अस्थिर पार्ने सम्भावना उच्च भएकाले यसको चेतावनीलाई हल्का लिन पनि मिल्दैन।

सन् २०२६ को El Niño ले अबको केही महिनामा कति शक्ति हासिल गर्छ र त्यसले २०२७ को विश्व तापक्रममा कस्तो प्रभाव पार्छ भन्ने कुरा निरन्तर अवलोकनमै छ। तर उपलब्ध वैज्ञानिक तथ्यले एउटा कुरा स्पष्ट पारेको छ—विश्वले एकै समयमा प्राकृतिक El Niño र दीर्घकालीन मानवजन्य जलवायु परिवर्तनको संयुक्त दबाब सामना गरिरहेको छ। त्यसैले आगामी महिनाहरू केवल मौसम विज्ञानका लागि मात्र होइन, कृषि, स्वास्थ्य, विश्व व्यापार, खाद्य सुरक्षा, जलस्रोत र विपद् व्यवस्थापनका लागि समेत अत्यन्त महत्वपूर्ण हुनेछन्।