काठमाडौं । मुस्ताङको उपल्लो क्षेत्र लोमन्थाङ आसपास केन्द्रबिन्दु भएर मंगलबार, सेप्टेम्बर ८, २०२६ राति नेपाल समयअनुसार करिब ९ बजेर ५३ मिनेटमा मध्यम शक्तिको भूकम्प गएको छ। राष्ट्रिय भूकम्प मापन तथा अनुसन्धान केन्द्रका प्रमुख लोकविजय अधिकारीका अनुसार भूकम्पको परिमाण ५.३ म्याग्निच्युड मापन गरिएको छ।

भूकम्पको धक्का मुस्ताङका लोमन्थाङ, लो–घेकर दामोदरकुण्ड, जोमसोम, मुक्तिनाथलगायत क्षेत्रमा स्पष्ट रूपमा महसुस गरिएको प्रारम्भिक विवरण छ। बागलुङ, म्याग्दी तथा धौलागिरि हिमशृंखला आसपासका क्षेत्रसँगै नेपालको पश्चिम तथा मध्य पहाडी भूभागका केही स्थानमा समेत कम्पन महसुस भएको बताइएको छ। सीमापार तिब्बतका विभिन्न क्षेत्रमा पनि भूकम्पको धक्का पुगेको अन्तर्राष्ट्रिय भूकम्प मापन संस्थाहरूले जनाएका छन्।

युरोपियन–मेडिटेरेनियन सिस्मोलोजिकल सेन्टर (EMSC) ले यस घटनालाई ५.३ म्याग्निच्युडको भूकम्पका रूपमा रेकर्ड गर्दै यसको गहिराइ जमिनको सतहबाट करिब ३५ किलोमिटर रहेको जनाएको छ। रोयटर्सले पनि EMSC लाई उद्धृत गर्दै तिब्बत क्षेत्रमा ५.३ म्याग्निच्युडको भूकम्प गएको र त्यसको गहिराइ करिब ३५ किलोमिटर रहेको उल्लेख गरेको छ।

तर अन्तर्राष्ट्रिय भूकम्प मापन केन्द्रका प्रारम्भिक विवरणहरू पूर्ण रूपमा समान भने छैनन्। जर्मनीको GFZ Helmholtz Centre for Geosciences ले यही समय आसपासको घटनालाई करिब ५.० म्याग्निच्युड र १० किलोमिटर गहिराइको भूकम्पका रूपमा सूचीकृत गरेको छ। भारतको National Center for Seismology को प्रारम्भिक स्वचालित रेकर्डमा २९.०८६५ डिग्री उत्तर अक्षांश र ८३.९८९३ डिग्री पूर्व देशान्तर आसपास केन्द्र रहेको घटना ५.६ म्याग्निच्युड र करिब १६७.६ किलोमिटर गहिराइमा भएको देखाइएको छ, यद्यपि उक्त तथ्यांक तत्कालका लागि “unscrutinized” अर्थात् पूर्ण रूपमा पुनरावलोकन नभएको प्रारम्भिक विवरण हो।

एउटै भूकम्पको परिमाण, केन्द्रबिन्दु र गहिराइ विभिन्न सिस्मिक नेटवर्कले प्रारम्भिक चरणमा फरक देखाउनु असामान्य होइन। कुन स्टेशनबाट कति टाढा घटना भएको हो, कस्ता तरंग प्रयोग गरेर गणना गरिएको हो, उपलब्ध सिस्मिक स्टेशनको संख्या र मापन प्रणाली फरक हुँदा प्रारम्भिक नतिजामा अन्तर आउन सक्छ। थप डेटा प्राप्त भएपछि ती मापन परिमार्जन हुन सक्छन्।

भूकम्प गएको केही समयसम्म मुस्ताङ तथा आसपासका जिल्लामा ठूलो मानवीय वा भौतिक क्षति भएको आधिकारिक विवरण सार्वजनिक भएको छैन। भूकम्पको केन्द्र उच्च हिमाली तथा तुलनात्मक रूपमा कम जनघनत्व भएको क्षेत्रमा परेको देखिए पनि पुराना ढुंगा–माटोका घर, गुम्बा, ऐतिहासिक संरचना, पहाडी सडक तथा कमजोर भिरालो भूभागमा सानो कम्पनले पनि स्थानीय असर पार्न सक्ने भएकाले स्थानीय प्रशासन र सुरक्षा निकायबाट स्थलगत विवरण आउन समय लाग्न सक्छ।

लोमन्थाङ नेपालको अत्यन्त संवेदनशील हिमाली भूभागमा पर्ने ऐतिहासिक बस्ती हो। तिब्बती पठारसँग जोडिएको मुस्ताङको उत्तरी भागमा जटिल पर्वतीय भूगर्भ, ठाडा भिर, कमजोर चट्टानी संरचना र हिमाली भूक्षयका कारण भूकम्पपछि पहिरो वा ढुंगा खस्ने जोखिमलाई पनि बेवास्ता गर्न सकिँदैन। विशेषगरी रातिको समयमा गएको भूकम्पपछि सडक, भीर तथा पुराना संरचनाको अवस्था नहेरी जोखिमयुक्त क्षेत्रमा प्रवेश नगर्न सावधानी अपनाउनु उपयुक्त हुन्छ।

नेपाल र समग्र हिमालय विश्वकै सक्रिय भूकम्पीय क्षेत्रमध्ये एक हो। अमेरिकी भूगर्भ सर्वेक्षण संस्था USGS का अनुसार भारतीय र युरेसियन भू–प्लेट एकअर्कातर्फ वार्षिक करिब ४० देखि ५० मिलिमिटरको सापेक्ष गतिमा अभिसरण गरिरहेका छन्। भारतीय प्लेट उत्तरतर्फ धकेलिँदै युरेसियन प्लेटमुनि पस्ने प्रक्रियाका कारण हिमालयमा निरन्तर भूगर्भीय दबाब सञ्चित हुन्छ र त्यसकै परिणामस्वरूप साना तथा ठूला भूकम्प दोहोरिरहन्छन्।

नेपाल सरकारको खानी तथा भूगर्भ विभागअन्तर्गत राष्ट्रिय भूकम्प मापन तथा अनुसन्धान केन्द्रले पनि नेपाल विश्वकै सक्रिय महादेशीय टक्कर क्षेत्रमा रहेको उल्लेख गरेको छ। नेपालको ऐतिहासिक अभिलेखमा सन् १९३४ को बिहार–नेपाल महाभूकम्प र सन् २०१५ को गोरखा भूकम्पजस्ता विनाशकारी घटना छन्। सन् २०१५ को गोरखा भूकम्पको परिमाण ७.८ थियो।

यसपटकको करिब ५.३ म्याग्निच्युडको घटनालाई सन् २०१५ जस्तो ठूलो भूकम्पसँग तुलना गर्न नमिल्ने भए पनि यसले हिमालयमा रहेको निरन्तर भूकम्पीय सक्रियता पुनः स्मरण गराएको छ। ५ आसपासको भूकम्प सामान्यतया ठूलो भूभागमा महसुस हुन सक्छ। क्षतिको स्तर भने परिमाण मात्र होइन, भूकम्पको वास्तविक गहिराइ, केन्द्रबिन्दुबाट बस्तीको दूरी, जमिनको बनावट र भवनको संरचनात्मक गुणस्तरमा निर्भर गर्छ।

भूकम्प गएको क्षेत्र पछिल्लो समय विभिन्न प्रकारका प्राकृतिक विपद्को दबाबमा पनि छ। हिमालय क्षेत्रमा पहिरो, हिमनदी र हिमतालसम्बन्धी जोखिम, अचानक आउने बाढी तथा चट्टानी भूभागको अस्थिरता एकै समयमा देखिन सक्छन्। तर यी सबै घटनालाई भूकम्पकै प्रत्यक्ष परिणाम मान्न वैज्ञानिक आधार हुँदैन। भूकम्प मुख्यतः टेक्टोनिक प्रक्रियासँग सम्बन्धित हुन्छ भने हिमताल विस्फोट, हिमनदी विघटन, भारी वर्षा र पहिरोमा तापक्रम वृद्धि, वर्षा, हिमनदीको अवस्था तथा भू–आकृतिसहित धेरै कारकको भूमिका हुन्छ।

यस सन्दर्भमा गत अगस्ट २६ मा नेपाल–तिब्बत सीमावर्ती क्षेत्रमा रेकर्ड गरिएको करिब ५.२ बराबरको शक्तिशाली सिस्मिक संकेतलाई सुरुमा भूकम्पको रूपमा हेरिएको थियो। तर विस्तृत विश्लेषणपछि USGS ले त्यसलाई भूकम्प नभई ठूलो हिम–चट्टान पतन तथा त्यसपछि उत्पन्न debris flow अर्थात् माटो, पानी र चट्टानको विशाल बहावका कारण पैदा भएको सिस्मिक संकेत भएको निष्कर्ष निकालेको थियो।

त्यसैले अहिले लोमन्थाङ आसपास गएको वास्तविक टेक्टोनिक भूकम्प र केही साताअघि हिमाली भूभागमा भएको हिम–चट्टान पतन तथा बाढीलाई एउटै घटनाक्रमको प्रत्यक्ष परिणामका रूपमा जोड्ने कुनै वैज्ञानिक प्रमाण हालसम्म सार्वजनिक भएको छैन। यद्यपि दुवै घटनाले नेपाल–तिब्बत हिमाली क्षेत्रको बहुप्रकोपीय जोखिम—भूकम्प, पहिरो, हिमनदीजन्य विपद् तथा बाढी—लाई वैज्ञानिक रूपमा निगरानी गर्नुपर्ने आवश्यकता अझ गम्भीर बनाएका छन्।

भूकम्पपछि परकम्प जान सक्ने सम्भावना रहने भएकाले मुस्ताङ तथा आसपासका बासिन्दालाई चर्किएका वा कमजोर भवनभित्र अनावश्यक रूपमा नबस्न, ग्यास तथा विद्युतीय लाइन जाँच गर्न, भिरालो सडक तथा चट्टान खस्न सक्ने क्षेत्रमा सावधानी अपनाउन र आधिकारिक निकायबाट जारी हुने सूचनालाई मात्र आधार बनाउन सुझाव दिइएको छ।

अहिलेसम्म ठूलो मानवीय क्षति वा व्यापक संरचनात्मक विनाशको आधिकारिक पुष्टि भएको छैन। स्थानीय प्रशासन, प्रहरी तथा राष्ट्रिय भूकम्प मापन तथा अनुसन्धान केन्द्रबाट थप तथ्यांक प्राप्त भएपछि भूकम्पको अन्तिम परिमाण, केन्द्रबिन्दु, गहिराइ तथा सम्भावित क्षतिको अवस्था थप स्पष्ट हुने अपेक्षा गरिएको छ।