नयाँ दिल्ली । भारतको राजनीतिक तथा सामाजिक इतिहासमा कहिलेकाहीँ व्यंग्यकै रूपमा जन्मिएका अभियानहरू शक्तिशाली जनआन्दोलनमा परिणत भएका उदाहरणहरू भेटिन्छन् । सन् २०२६ मा चर्चाको केन्द्र बनेको ‘कक्रोच जनता पार्टी’ (सीजेपी) पनि त्यस्तै एउटा अभियान हो, जसले केही सातामै सामाजिक सञ्जालको मजाकबाट राष्ट्रिय बहसको विषय बन्न सफल भएको छ।

भारतका प्रधानन्यायाधीश सूर्यकान्तले बेरोजगार युवालाई संकेत गर्दै ‘कक्रोच’ र ‘परजीवी’ जस्ता शब्द प्रयोग गरेपछि त्यसको विरोधस्वरूप अमेरिकामा अध्ययनरत भारतीय विद्यार्थी अभिजित दीपकेले सामाजिक सञ्जाल ‘एक्स’ मार्फत एउटा व्यंग्यात्मक अभियान सुरु गरेका थिए। भारतीय जनता पार्टी (बीजेपी) को नामसँग मिल्ने गरी राखिएको ‘कक्रोच जनता पार्टी’ नामको यो अभियानले अपेक्षाभन्दा धेरै ठूलो प्रतिक्रिया प्राप्त गर्‍यो।

केवल केही दिनमै लाखौँ युवा अभियानसँग जोडिए। सामाजिक सञ्जालमा करोडौँ मानिसको समर्थन पाएपछि सीजेपी केवल अनलाइन आन्दोलनमा सीमित रहेन, बरु भारतको शिक्षा प्रणाली, बेरोजगारी, परीक्षा अनियमितता र राजनीतिक उत्तरदायित्वविरुद्धको प्रतीकात्मक आन्दोलनमा रूपान्तरण भयो।

‘नीट’ काण्डले थप चर्कियो आन्दोलन

भारतमा विगत केही वर्षदेखि विभिन्न सरकारी तथा प्रतिस्पर्धात्मक परीक्षामा प्रश्नपत्र चुहावट, व्यवस्थापन कमजोरी र भ्रष्टाचारका आरोप दोहोरिँदै आएका छन्। विशेषगरी चिकित्सा शिक्षाको प्रवेश परीक्षा ‘नीट’ सम्बन्धी विवादले लाखौँ विद्यार्थी र अभिभावकलाई निराश बनाएको छ।

सीजेपीले यही विषयलाई मुख्य एजेन्डा बनाउँदै केन्द्रीय शिक्षामन्त्री धर्मेन्द्र प्रधानको राजीनामा माग्यो। आन्दोलनका संयोजक अभिजित दीपके अमेरिका छाडेर भारत फर्किए र जुन ६ मा नयाँ दिल्लीको जन्तर–मन्तरमा विशाल प्रदर्शनको आह्वान गरे।

दिल्लीमा कडा सुरक्षा, तर प्रदर्शन शान्तिपूर्ण

प्रदर्शनअघि नै राजधानी दिल्ली उच्च सतर्कतामा राखिएको थियो। जन्तर–मन्तर क्षेत्र वरिपरि ठूलो संख्यामा सुरक्षाकर्मी परिचालन गरिएको थियो भने ब्यारिकेड र निगरानी व्यवस्था कडा बनाइएको थियो। दीपकेको महाराष्ट्रस्थित घर वरिपरि समेत प्रहरी निगरानी बढाइएको समाचार सार्वजनिक भएका थिए।

यद्यपि, आन्दोलनको दिन कुनै ठूलो झडप भएन। बिहानैदेखि विद्यार्थी, अभिभावक, युवा पेशाकर्मी तथा सामाजिक अभियन्ताहरू जन्तर–मन्तरमा भेला हुन थाले। धेरैले कक्रोचको प्रतीकात्मक मास्क लगाएका थिए भने हातमा शान्तिको प्रतीक गुलाबका फूल बोकेका थिए।

सोनाम वाङचुकदेखि ध्रुव राठीसम्मको समर्थन

आन्दोलनले देशव्यापी चर्चा पाएसँगै विभिन्न सार्वजनिक व्यक्तित्वहरूको समर्थन पनि प्राप्त गर्‍यो। लद्दाखका चर्चित शिक्षा तथा वातावरण अभियन्ता Sonam Wangchuk प्रदर्शनस्थलमा स्वयं उपस्थित भए।

त्यस्तै चर्चित युट्युबर Dhruv Rathee, अभिनेता Prakash Raj लगायतले पनि आन्दोलनप्रति ऐक्यबद्धता जनाए। विभिन्न विपक्षी राजनीतिक दलका नेताहरूले समेत युवाहरूको असन्तुष्टिलाई गम्भीर रूपमा लिन सरकारलाई आग्रह गरे।

आन्दोलनको केन्द्रमा केवल एक मन्त्री होइन

प्रदर्शनकारीहरूको भनाइमा शिक्षामन्त्रीको राजीनामा माग मात्र आन्दोलनको अन्तिम उद्देश्य होइन। उनीहरू भारतको सम्पूर्ण परीक्षा प्रणालीमा पारदर्शिता, निष्पक्षता र जवाफदेहिताको माग गरिरहेका छन्।

प्रदर्शनमा सहभागी विद्यार्थीहरूले सीयूईटी, नीट, एसएससी, जीडी, यूपीएसआई, सीबीएसई लगायतका परीक्षामा पटकपटक देखिएका त्रुटि, प्रश्नपत्र चुहावट र व्यवस्थापन कमजोरीका उदाहरण प्रस्तुत गरेका थिए।

त्रिपुरा, बिहार, हरियाणा, महाराष्ट्र लगायत भारतका विभिन्न राज्यबाट विद्यार्थीहरू आफ्नै खर्च वा चन्दा सङ्कलन गरेर आन्दोलनमा सहभागी भएका थिए। कतिपय अभिभावकले आफ्ना छोराछोरीको भविष्यप्रति चिन्ता व्यक्त गर्दै आन्दोलनलाई समर्थन गरे।

युवाहरूको नयाँ राजनीतिक सन्देश

विश्लेषकहरूका अनुसार सीजेपीको लोकप्रियताको पछाडि केवल परीक्षा विवाद मात्र छैन। यो भारतका युवामा बढ्दो बेरोजगारी, अवसरको अभाव, शिक्षा क्षेत्रमा निजीकरणको बढ्दो प्रभाव तथा राजनीतिक ध्रुवीकरणप्रतिको असन्तुष्टिको अभिव्यक्ति पनि हो।

आन्दोलनका क्रममा ‘हिन्दू–मुस्लिम राजनीति बन्द गर’, ‘हामीलाई भविष्य चाहिन्छ’, ‘शिक्षा बचाऊ’ जस्ता नाराहरू सुनिएका थिए। यसले धार्मिक तथा जातीय मुद्दाभन्दा रोजगारी, शिक्षा, अवसर र सुशासनका प्रश्नलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने युवापुस्ताको चाहना झल्काएको विश्लेषण गरिएको छ।

सामाजिक सञ्जालबाट सडकसम्म

सीजेपीको सबैभन्दा ठूलो विशेषता यसको डिजिटल शक्ति हो। केही सातामै करोडौँ मानिस सामाजिक सञ्जालमार्फत अभियानसँग जोडिएका छन्। तर आन्दोलनका अगुवाहरूका अनुसार सामाजिक सञ्जालको लोकप्रियता मात्र पर्याप्त हुँदैन, त्यसलाई वास्तविक परिवर्तनमा रूपान्तरण गर्न सडकस्तरको सहभागिता आवश्यक हुन्छ।

जन्तर–मन्तरमा भएको प्रदर्शनले कम्तीमा एउटा सन्देश स्पष्ट पारेको छ—भारतको नयाँ पुस्ता अब केवल सामाजिक सञ्जालमा असन्तुष्टि व्यक्त गरेर बस्न चाहँदैन, उनीहरू आफ्ना मुद्दा लिएर प्रत्यक्ष सडकमा उत्रिन पनि तयार छन्।

भारतको शिक्षा संकटको ठूलो चित्र

विभिन्न रिपोर्टहरू अनुसार पछिल्लो एक दशकमा भारतभर करिब ९४ हजार सरकारी विद्यालय बन्द भएका छन्। निजी विद्यालय र उच्च शिक्षाको लागत निरन्तर बढिरहेको छ। त्यसमाथि बारम्बार दोहोरिने प्रश्नपत्र चुहावटका घटनाले परीक्षा प्रणालीको विश्वसनीयतामाथि प्रश्न उठाएको छ।

यही पृष्ठभूमिमा जन्मिएको ‘कक्रोच जनता पार्टी’ अहिले केवल एउटा व्यंग्यात्मक नाम होइन, बरु लाखौँ भारतीय युवाको असन्तुष्टिको प्रतीक बन्दै गएको देखिन्छ। सरकारका लागि यो आन्दोलन तत्काल राजनीतिक चुनौती नबन्न सक्छ, तर यसले भारतको शिक्षा, रोजगार र शासन व्यवस्थासम्बन्धी गहिरो असन्तोषलाई भने उजागर गरेको छ।