तराईमा जापानिज इन्सेफलाइटिसको भयावह प्रकोप

तराईका ३६ जिल्लामा फैलिएको जापानिज इन्सेफलाइटिस (JE) ले पछिल्ला महिनामा ११३ जनामा संक्रमण पुष्टि भएको छ भने कम्तीमा २३ जनाको ज्यान लिइसकेको छ। मृतकमध्ये अधिकांश ४० वर्षमाथिका छन् र धेरैले खोप लगाएका थिएनन्।

प्रकोपको भौगोलिक फैलावट

• सबैभन्दा प्रभावित प्रदेशहरू: लुम्बिनी, मधेश, कोशी, गण्डकी र बागमती।

• संक्रमित संख्या: लुम्बिनीमा ३७, बागमतीमा १८, कोशीमा १७, मधेशमा १४, गण्डकीमा १६, सुदूरपश्चिममा ९, कर्णालीमा २।

• जिल्लागत अवस्था: बर्दिया, कपिलवस्तु, चितवन, नवलपरासी, रुपन्देही, बाँके, दाङ, सिन्धुली, स्याङ्जा, झापा, मोरङ, तेहथुम, कैलाली आदि क्षेत्रमा मृतक र संक्रमित बढी।

मृत्युदर र जोखिम समूह

• हालसम्म २३ जनाको मृत्यु, जसमा १८ जना ४० वर्षमाथि।

• ३९ वर्ष मुनिका ५ जना संक्रमितको पनि मृत्यु।

• स्वास्थ्य विज्ञहरूका अनुसार, नेपालमा सामान्यतया बालबालिकामा बढी देखिने JE पछिल्ला वर्षमा मध्यम उमेरदेखि वृद्धसम्म बढी घातक देखिन थालेको छ।

रोगको स्वरूप र असर

• JE क्युलेक्स जातका लामखुट्टेबाट सर्ने भाइरस हो, जसले धानखेती हुने क्षेत्र, स्थिर पानी, सुँगुर र हाँसपालन हुने ठाउँमा छिट्टै फैलिन्छ।

• लक्षण: उच्च ज्वरो, टाउको दुखाइ, घाँटी कडिनु, मानसिक भ्रम, मांसपेशी कठोरता, अचेत हुनु।

• मृत्यु दर: संक्रमितमध्ये करिब ३०% सम्मको मृत्यु।

• दीर्घकालीन असर: बाँचेकामध्ये करिब ५०% मा नसासम्बन्धी समस्या — जस्तै पक्षघात, दृष्टि वा सुन्ने क्षमता गुम्नु, स्मृतिमा ह्रास, बोली बिग्रनु।

नेपालमा JE को इतिहास

• सन् १९७८ तिर रुपन्देहीमा लक्षण देखिए पनि प्राविधिक प्रमाण थिएन।

• २००३ मा मात्र आधिकारिक परीक्षण सुरु।

• सन् २००६ देखि जोखिम क्षेत्रका बालबालिकालाई खोप अभियान सुरु, २०१५ सम्म १५ वर्षमुनिका सबैलाई खोप दिइयो।

• नियमित खोप कार्यक्रमका कारण एक समय घटेको संक्रमण पछिल्ला वर्षमा फेरि बढ्दो क्रममा।

• पछिल्ला ५ वर्षमा मृत्युदर र दीर्घकालीन असर दुवै चर्किँदै।

विज्ञहरूको चेतावनी

• डा. अभियान गौतम: “४० वर्षमाथि मृत्यु बढी हुनुको कारण खोप नलगाएको र सम्भावित भाइरसको स्वरूप परिवर्तन हुनसक्ने।”

• डा. शेरबहादुर पुन: “डेंगु, मलेरिया, हात्तीपाइले, चिकनगुनिया र JE सबै लामखुट्टेबाट फैलिने भएकाले छुट्टाछुट्टै होइन एकीकृत लामखुट्टे नियन्त्रण रणनीति आवश्यक।”

• ७०% भन्दा बढी संक्रमित कृषिमा संलग्न समुदाय (धानखेती, पशुपालन) बाट।

नेपालमा लामखुट्टेजन्य रोगहरू जलवायु परिवर्तन, शहरीकरण र आवतजावतका कारण अझ फैलिँदै गएका छन्। JE विशेष गरी घातक रोग भएकाले निःशुल्क खोप विस्तार, सरसफाइ, कृषि क्षेत्रमा सचेतना र लामखुट्टे नियन्त्रण अभियान तत्कालै अपरिहार्य छ।
विज्ञहरूका अनुसार, यदि सरकारले दीर्घकालीन रणनीति नअपनाए भने JE, डेंगु र अन्य रोगहरू मिलेर सार्वजनिक स्वास्थ्य संकट निम्त्याउने खतरा गहिरिँदै जान्छ।