न्युयोर्क/वासिङ्टन, डीसी । आधुनिक अमेरिकी इतिहासलाई मात्रै होइन, विश्व राजनीति, युद्ध, गुप्तचर संयन्त्र, विमान सुरक्षा र आतंकवादविरुद्धको रणनीतिलाई नै नयाँ दिशातर्फ मोडिदिएको सेप्टेम्बर ११, २००१ को आतंकवादी आक्रमणको आज २५ वर्ष पूरा भएको छ। अमेरिकाले न्युयोर्कको ग्राउन्ड जिरो, भर्जिनियास्थित पेन्टागन र पेन्सिलभेनियाको श्याङ्क्सभिलसहित देशभर विशेष स्मृति कार्यक्रम आयोजना गरेर त्यस दिन ज्यान गुमाएका २,९७७ जनालाई सम्झिँदैछ।

अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले सेप्टेम्बर ११, २०२६ लाई औपचारिक रूपमा “Patriot Day” घोषणा गर्दै संघीय सरकारी निकायहरूमा अमेरिकी झण्डा आधा झुकाउन निर्देशन दिएका छन्। ह्वाइट हाउसले २५ वर्षअघि मारिएका २,९७७ व्यक्तिको स्मृतिसँगै उद्धारकर्ता, सुरक्षाकर्मी, सैनिक तथा आक्रमणपछि स्वास्थ्य समस्या भोग्दै आएका हजारौँ व्यक्तिको योगदानलाई पनि सम्मान गरिने जनाएको छ।

सन् २००१ को सेप्टेम्बर ११ को बिहान अल–कायदासँग आबद्ध १९ आतंकवादीले चारवटा अमेरिकी यात्रुवाहक विमान अपहरण गरेका थिए। बिहान ८:४६ बजे American Airlines Flight 11 न्युयोर्कस्थित वर्ल्ड ट्रेड सेन्टरको नर्थ टावरमा ठोक्काइएको थियो। त्यसको १७ मिनेटपछि, ९:०३ बजे United Airlines Flight 175 साउथ टावरमा ठोक्कियो। केही बेरपछि ९:३७ बजे American Airlines Flight 77 भर्जिनियाको आर्लिङ्टनस्थित अमेरिकी रक्षा मन्त्रालयको मुख्यालय पेन्टागनमा ठोक्काइएको थियो।

आक्रमणको चौथो विमान United Airlines Flight 93 भने अपहरणकारीहरूको योजनाअनुसार सम्भावित वासिङ्टन लक्ष्यसम्म पुग्न सकेन। न्युयोर्क र पेन्टागनमा भएका आक्रमणबारे विमानभित्रै जानकारी पाएपछि यात्रु तथा चालक दलका सदस्यहरूले अपहरणकारीविरुद्ध प्रतिरोध गरेका थिए। विमान बिहान १०:०३ बजे पेन्सिलभेनियाको श्याङ्क्सभिल नजिकको खुला मैदानमा दुर्घटनाग्रस्त भयो। विमानमा रहेका ४० यात्रु तथा चालक दलका सदस्य सबैको मृत्यु भयो। उनीहरूको प्रतिरोधले अर्को सम्भावित ठूलो आक्रमण रोकेको मानिन्छ।

आक्रमणबाट न्युयोर्कमा २,७५३, पेन्टागनमा १८४ र Flight 93 मा ४० गरी कुल **२,९७७ जनाको मृत्यु भएको थियो। मृतकहरू करिब ९० देशसँग सम्बन्धित थिए। मूल समसामयिक विवरणले पनि सो दिन २,९७७ पीडितको ज्यान गएको र ९/११ ले त्यसपछिका दुई दशकको अमेरिकी विदेश, सुरक्षा तथा गुप्तचर नीतिलाई परिभाषित गरेको उल्लेख गर्छ।

आज न्युयोर्कको National September 11 Memorial & Museum परिसरमा मृतकका परिवारका सदस्यहरूले पीडितहरूको नाम वाचन गर्ने परम्परागत कार्यक्रम हुँदैछ। कार्यक्रममा ९/११ मा मारिएका २,९७७ जनासँगै सन् १९९३ को वर्ल्ड ट्रेड सेन्टर बम विस्फोटमा मारिएका ६ जनाको नामसमेत स्मरण गरिने भएकाले त्यहाँ पढिने नामको संख्या २,९८३ पुग्छ। ग्राउन्ड जिरोको मुख्य कार्यक्रम पीडित परिवारका लागि निजी रूपमा आयोजना हुँदैछ र सर्वसाधारणका लागि प्रत्यक्ष प्रसारणको व्यवस्था गरिएको छ।

यस वर्षको २५औँ वर्षगाँठमा एउटा महत्वपूर्ण नयाँ परम्परा पनि थपिएको छ। विगतमा आक्रमणका प्रमुख क्षण सम्झाउन छ पटक मौनधारण गरिन्थ्यो। यसपटक पहिलोपटक सातौँ मौनधारण थपिएको छ, जुन आक्रमणपछि वर्ल्ड ट्रेड सेन्टरको विषाक्त धुलो, धुवाँ र भग्नावशेषमा काम गर्दा क्यान्सर, श्वासप्रश्वासलगायतका रोग लागेर पछिल्ला वर्षमा मृत्यु भएका उद्धारकर्ता, कामदार, स्वयंसेवक तथा स्थानीय बासिन्दाप्रति समर्पित हुनेछ।

न्युयोर्कमा बिहान ८:४६ बजे नर्थ टावरमा पहिलो विमान ठोक्किएको समय, ९:०३ बजे साउथ टावरमा दोस्रो विमान ठोक्किएको समय, ९:३७ बजे पेन्टागन आक्रमण, ९:५९ बजे साउथ टावर ढलेको समय, १०:०३ बजे Flight 93 दुर्घटना र १०:२८ बजे नर्थ टावर ढलेको समय सम्झेर मौनधारण गरिनेछ। पीडितहरूको नाम वाचन सकिएपछि स्वास्थ्यसम्बन्धी दीर्घकालीन असरका कारण मृत्यु भएकाहरूका लागि सातौँ मौनधारण गरिनेछ।

राष्ट्रपति ट्रम्प आज पेन्टागनमा आयोजना हुने २५औँ वर्षगाँठ समारोहमा सहभागी हुने कार्यक्रम छ। उपराष्ट्रपति जे.डी. भान्स न्युयोर्कको स्मृति कार्यक्रममा सहभागी हुने तय भएको अमेरिकी सञ्चारमाध्यमहरूले जनाएका छन्। पेन्टागनको आधिकारिक समारोह बिहान करिब ८:३५ बजे EDT बाट सुरु हुने गरी प्रत्यक्ष प्रसारणको व्यवस्था गरिएको छ।

पेन्सिलभेनियास्थित Flight 93 National Memorial मा पनि बिहान ८:३० बजेदेखि विशेष कार्यक्रम हुँदैछ। त्यहाँ ४० यात्रु तथा चालक दलका सदस्यको नाम पढिनेछ र “Bells of Remembrance” बजाइनेछ। दिउँसो अर्को श्रद्धाञ्जली कार्यक्रममा सम्बोधन, सांगीतिक प्रस्तुति र Wall of Names मा पुष्पचक्र अर्पण गरिने कार्यक्रम छ।

अमेरिकाबाहिर पनि २५औँ वर्षगाँठ मनाइँदैछ। बेलायतको लन्डनस्थित Queen Elizabeth Olympic Park मा वर्ल्ड ट्रेड सेन्टरबाट निकालिएको करिब चार टन स्टिलबाट कलाकार Miya Ando ले बनाएको विशाल स्मारक नजिक विशेष कार्यक्रम आयोजना हुँदैछ। बेलायती संस्था SINCE 9/11 ले सञ्चालन गर्ने कार्यक्रममा पीडितलाई सम्झनुका साथै ९/११ पछिका २५ वर्षबाट विश्वले के सिक्यो भन्ने विषयमा छलफल हुने बताइएको छ।

९/११ केवल एक दिनको आतंकवादी घटना बनेर सीमित रहेन। त्यसपछि तत्कालीन राष्ट्रपति जर्ज डब्लु. बुशले “War on Terror” घोषणा गरे। अमेरिका नेतृत्वको अफगानिस्तान युद्ध सुरु भयो, त्यसपछि सन् २००३ मा इराक युद्ध आयो। अमेरिकी आन्तरिक सुरक्षा संरचना व्यापक रूपमा पुनर्गठन भयो, Department of Homeland Security लगायत नयाँ संस्थागत संरचना बने, विमानस्थल सुरक्षामा कडाइ गरियो र गुप्तचर निकायबीच सूचना आदानप्रदानको प्रणाली बदलियो। आक्रमणपछिका छानबिनहरूले CIA र FBI लगायत निकायसँग महत्वपूर्ण सूचनाका टुक्रा रहे पनि ती सूचनालाई समयमै जोडेर सम्भावित आक्रमणको समग्र चित्र बनाउन नसकिएको निष्कर्ष निकालेका थिए।

त्यसपछि अमेरिकाले National Counterterrorism Center र Director of National Intelligence जस्ता संरचना खडा गरेर विभिन्न गुप्तचर निकायबीच समन्वय बढाएको थियो। तर ९/११ पछि सुरु भएका युद्धहरू, ग्वान्तानामो बेमा मुद्दाबिनाको हिरासत, विवादास्पद सोधपुछ पद्धति, व्यापक निगरानी कार्यक्रम तथा नागरिक स्वतन्त्रतासम्बन्धी प्रश्नले अमेरिकी नीतिको अर्को विवादास्पद विरासत पनि निर्माण गरेको छ। २५ वर्षपछि ९/११ को समीक्षा केवल आतंकवादबाट मारिएका मानिसको स्मरणमा सीमित छैन; त्यस घटनापछि अमेरिकाले गरेका रणनीतिक निर्णय र तिनका विश्वव्यापी परिणामको पुनर्मूल्यांकन पनि भइरहेको छ।

यस वर्षको स्मरण अझ विशेष हुनुको अर्को कारण पुस्तान्तरण हो। २००१ को आक्रमण प्रत्यक्ष सम्झन सक्ने पुस्ता विस्तारै पाको हुँदै जाँदा आजका करोडौँ अमेरिकी या त त्यस घटनापछि जन्मिएका छन् वा त्यतिबेला सम्झन सक्ने उमेरमा थिएनन्। त्यसैले २५औँ वर्षगाँठका धेरै कार्यक्रमले “Never Forget” भन्ने पुरानो प्रतिज्ञालाई नयाँ पुस्तासम्म इतिहास, शिक्षा र प्रत्यक्षदर्शीका कथामार्फत पुर्‍याउने विषयलाई प्राथमिकता दिएका छन्।

२५ वर्ष बित्दा न्युयोर्कको आकाशरेखा फेरिएको छ, वर्ल्ड ट्रेड सेन्टर पुनर्निर्माण भएको छ र ग्राउन्ड जिरो स्मृति तथा पुनरुत्थानको प्रतीक बनेको छ। तर पीडितका परिवार, घटनामा बाँचेका मानिस, प्रहरी, अग्निनियन्त्रक तथा उद्धारकर्ताका लागि सेप्टेम्बर ११ अझै केवल इतिहासको एउटा मिति होइन। आज फेरि अमेरिकाभर घण्टी बज्नेछ, नामहरू पढिनेछन्, झण्डा आधा झुकाइनेछन् र ती चार विमानमा तथा आक्रमणस्थलमा गुमेका २,९७७ जीवनलाई सम्झिँदै एउटा वाक्य दोहोरिनेछ—“Never Forget.”