वासिङ्टन/तेहरान — अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्प इरानसँग औपचारिक आणविक सम्झौता नगरीकनै जारी युद्ध अन्त्य गर्ने सम्भावित बाटो खोजिरहेका छन्। त्यसका लागि उनको तत्काल प्राथमिकता इरानको आणविक कार्यक्रमसम्बन्धी बृहत् सम्झौताभन्दा पनि रणनीतिक रूपमा अत्यन्त महत्त्वपूर्ण होर्मुज जलडमरूमध्यबाट अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारिक जहाजको नियमित र सुरक्षित आवागमन पुनःस्थापित गर्नु हुन सक्ने देखिएको छ।

द वाल स्ट्रिट जर्नलले अमेरिकी अधिकारीहरूलाई उद्धृत गर्दै ट्रम्पले केही सातादेखि तेहरानले होर्मुज पूर्ण रूपमा खुला गरे युद्धमा अमेरिकी उद्देश्य पूरा भएको घोषणा गर्न सकिने विकल्पबारे वरिष्ठ सहयोगीहरूसँग छलफल गरिरहेको जनाएको छ। रिपोर्टअनुसार उनले आणविक सम्झौता तत्काल नहुँदा पनि युद्धबाट बाहिरिने सम्भावना खुला राखेका छन्। तर यो अहिलेसम्म ह्वाइट हाउसले औपचारिक रूपमा घोषणा गरेको नयाँ नीति नभई अमेरिकी अधिकारीहरूको भनाइमा आधारित रिपोर्ट हो।

आणविक सम्झौताभन्दा होर्मुज प्राथमिकतामा?

यसअघि वासिङ्टनको मुख्य उद्देश्य इरानलाई आणविक हतियार विकास गर्न नदिने दीर्घकालीन व्यवस्था निर्माण गर्नु रहेको थियो। तर पाँच महिनाभन्दा लामो सैन्य तनाव, ऊर्जा बजारमा परेको प्रभाव र होर्मुजको अवरोधले अमेरिकी रणनीतिलाई तत्कालीन व्यावहारिक लक्ष्यतर्फ धकेलेको संकेत देखिएको छ।

वाल स्ट्रिट जर्नलका अनुसार ट्रम्पले आफ्ना सहयोगीहरूसँग इरानको आणविक पूर्वाधार यसअघि भएका अमेरिकी तथा इजरायली आक्रमणबाट निकै कमजोर भएको र तेहरानले तत्कालै आफ्नो कार्यक्रम पूर्ण क्षमतामा पुनर्निर्माण गर्न कठिन हुने धारणा राखेका छन्। आवश्यक परे अमेरिकी गुप्तचर संयन्त्रबाट पुनर्निर्माण गतिविधि निगरानी गर्न र भविष्यमा फेरि सैन्य विकल्प प्रयोग गर्न सकिने उनको विश्वास रहेको रिपोर्टमा उल्लेख छ।

अमेरिकी गुप्तचर समुदायको सन् २०२६ को वार्षिक खतरा मूल्यांकनले पनि इरानको आणविक पूर्वाधार यसअघिका आक्रमणबाट गम्भीर रूपमा क्षतिग्रस्त भएको र तेहरानले त्यसलाई पुनःस्थापना गर्न प्रयास गरिरहेको उल्लेख गरेको छ। प्रतिवेदनले इरान अझै पनि क्षेत्रीय शक्ति प्रक्षेपण गर्न सक्ने अवस्थामा रहेको भन्दै उसको सैन्य क्षमता पूर्ण रूपमा समाप्त भएको निष्कर्ष भने निकालेको छैन।

ट्रम्पको पछिल्लो संकेत—‘सैन्य आक्रमणभन्दा दबाब’

ट्रम्पको पछिल्लो सार्वजनिक अभिव्यक्ति पनि तत्काल ठूलो सैन्य आक्रमणतर्फ जानेभन्दा आर्थिक तथा कूटनीतिक दबाब जारी राख्ने रणनीतिसँग मेल खान्छ। उनले आइतबार Axiosसँगको कुराकानीमा अमेरिका अहिले इरानसँगको मामिलालाई तुलनात्मक रूपमा कम तीव्रतामा अघि बढाइरहेको र सीमित स्तरमा वार्ता भइरहेको बताएका छन्।

अमेरिकी अधिकारीहरूका अनुसार केही दिनअघिसम्म ट्रम्प पुनः ठूलो सैन्य कारबाहीतर्फ जान सक्ने अवस्थामा थिए, तर हालका लागि उनले त्यसबाट पछि हटेर आर्थिक दबाबलाई समय दिने निर्णय गरेको देखिन्छ। उपराष्ट्रपति जेडी भान्सले पनि अमेरिका कूटनीतिक, आर्थिक र सैन्य सबै विकल्प प्रयोग गर्दै परिणाम निकाल्ने प्रयासमा रहेको बताएका छन्।

इरान–ओमान सम्झौता अन्तिम चरणमा, तर अमेरिका पनि सर्तभित्र

होर्मुज खोल्ने प्रयासमा अहिले इरान र ओमानबीच नयाँ जहाज मार्ग निर्धारण गर्ने सम्झौता अन्तिम चरणमा पुगेको इरानी विदेशमन्त्री अब्बास अराघचीले बताएका छन्। तर उनले अमेरिका र इरानबीच प्रत्यक्ष वार्ता भइरहेको दाबी अस्वीकार गर्दै मध्यस्थमार्फत सन्देश आदानप्रदान भइरहेको बताएका छन्।

अमेरिकी अधिकारीले रोयटर्सलाई इरान र ओमानबीचको समझदारी भएपछि व्यापारिक जहाजलाई अवरोधरहित आवागमन गराउन सकिने र त्यससँगै अमेरिकाले इरानी बन्दरगाहमाथिको नौसैनिक नाकाबन्दी हटाउन सक्ने बताएका छन्। यद्यपि, दुई पक्षले कुन कदम पहिले चाल्ने भन्ने विषय नै सम्भावित सम्झौताको मुख्य जटिलता बनेको छ।

होर्मुज खोल्न इरानका ठूला माग

तेहरानले होर्मुज पुनः पूर्ण रूपमा खोल्ने विषयलाई केवल समुद्री यातायातको प्राविधिक सम्झौतामा सीमित राखेको छैन। इरानका शीर्ष राष्ट्रिय सुरक्षा अधिकारी मोहम्मद बाकेर जोलगदर र विदेशमन्त्री अराघचीले अमेरिकासामु व्यापक राजनीतिक, सैन्य र आर्थिक माग राखेका छन्।

ती मागमा युद्ध र सैन्य धम्की स्थायी रूपमा अन्त्य गर्नुपर्ने, इरानमाथिको अमेरिकी नौसैनिक नाकाबन्दी हटाउनुपर्ने, इरान वरपरबाट अमेरिकी सैन्य शक्ति फिर्ता गर्नुपर्ने, अमेरिकी प्रतिबन्ध हटाउनुपर्ने, विदेशमा रोक्का गरिएको इरानी सम्पत्ति फुकुवा गर्नुपर्ने र युद्धबाट भएको क्षतिको क्षतिपूर्ति दिनुपर्ने विषय समावेश छन्। इरानले लेबनान, प्यालेस्टाइन, यमन र इराकमा रहेका आफ्ना सहयोगी शक्तिविरुद्ध हुने अमेरिकी सैन्य कारबाही रोक्नुपर्ने मागसमेत अघि सारेको छ।

यसकारण ‘होर्मुज खोल्ने र युद्ध अन्त्य गर्ने’ सिद्धान्त सामान्य देखिए पनि व्यवहारमा सम्झौता निकै जटिल छ। विशेषगरी अमेरिकी सेना फिर्ता, सम्पूर्ण प्रतिबन्ध हटाउने र युद्ध क्षतिपूर्ति जस्ता विषयमा वासिङ्टनले कति सम्झौता गर्न सक्छ भन्ने स्पष्ट छैन।

किन यति महत्त्वपूर्ण छ होर्मुज?

होर्मुज जलडमरूमध्य इरान र ओमानबीच रहेको पर्सियन गल्फलाई ओमानको खाडी र अरब सागरसँग जोड्ने संसारकै सबैभन्दा संवेदनशील ऊर्जा मार्गमध्ये एक हो। अमेरिकी ऊर्जा सूचना प्रशासन (EIA) का अनुसार सन् २०२४ मा दैनिक औसत करिब २ करोड ब्यारेल तेल तथा पेट्रोलियम पदार्थ यस मार्गबाट पार भएको थियो, जुन विश्वको कुल पेट्रोलियम तरल पदार्थ खपतको करिब २० प्रतिशत बराबर थियो।

अझ महत्वपूर्ण तथ्य के हो भने सन् २०२४ र २०२५ को पहिलो त्रैमासिकमा होर्मुज हुँदै गएको तेलको मात्रा विश्वको समुद्री मार्गबाट हुने कुल तेल व्यापारको एक चौथाइभन्दा बढी थियो। विश्वव्यापी एलएनजी व्यापारको पनि करिब एक पाँचौं भाग यही मार्गबाट गएको थियो, जसमा कतार प्रमुख निर्यातकर्ता हो।

यसको असर विशेषगरी एसियामा ठूलो हुन्छ। EIA का अनुसार २०२४ मा होर्मुज हुँदै गएको कच्चा तेल तथा कन्डेन्सेटको ८४ प्रतिशत र एलएनजीको ८३ प्रतिशत एसियाली बजारमा गएको थियो। चीन, भारत, जापान र दक्षिण कोरिया सबैभन्दा ठूला गन्तव्य थिए।

विकल्प छन्, तर होर्मुजको पूर्ण विकल्प छैन

साउदी अरब र संयुक्त अरब इमिरेट्ससँग होर्मुज छल्न सक्ने केही पाइपलाइन छन्। तर EIA को अनुमानमा तत्काल प्रयोग गर्न सकिने अतिरिक्त बाइपास क्षमता करिब २६ लाख ब्यारेल प्रतिदिन मात्र छ। अर्थात् होर्मुजबाट सामान्य अवस्थामा बग्ने विशाल परिमाणको तेललाई पाइपलाइनबाट पूर्ण रूपमा प्रतिस्थापन गर्न सम्भव छैन।

अन्तर्राष्ट्रिय सामुद्रिक संगठन (IMO) ले पनि होर्मुजको सुरक्षा संकटलाई विश्वव्यापी समुद्री व्यापारका लागि गम्भीर चुनौती मानेको छ। अहिलेको ट्राफिक सेपरेसन स्किम इरान र ओमानको प्रस्तावमा IMO ले सन् १९६८ मै स्वीकृत गरेको थियो। पछिल्लो द्वन्द्वका क्रममा सुरक्षा जोखिमका कारण हजारौँ नाविक प्रभावित भएका र सामान्य समुद्री मार्ग सञ्चालनमा समस्या आएको IMO ले जनाएको छ।

अमेरिकी उपभोक्तामाथि युद्धको असर

होर्मुज संकट अमेरिकाका लागि केवल विदेश नीति र राष्ट्रिय सुरक्षाको विषय पनि रहेन। ऊर्जा मूल्य अमेरिकी घरेलु राजनीतिसँग प्रत्यक्ष जोडिएको छ।

रोयटर्सका अनुसार इरान युद्ध सुरु भएपछि अमेरिकामा खुद्रा पेट्रोलको औसत मूल्य ३० प्रतिशतभन्दा बढी बढ्दै अगस्टको सुरुमा करिब ४.१० डलर प्रतिग्यालन पुगेको थियो। ट्रम्पले तेल कम्पनीहरूलाई समेत पेट्रोलको मूल्य घटाउन सार्वजनिक दबाब दिएका थिए। मिडटर्म निर्वाचन नजिकिँदै गर्दा उच्च इन्धन मूल्य रिपब्लिकन प्रशासनका लागि राजनीतिक चुनौती बन्न सक्ने विश्लेषण भइरहेको छ।

अगस्ट १० मा होर्मुज पुनः खुल्ने विषयमा अन्योल कायमै रहँदा अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा ब्रेन्ट कच्चा तेल करिब ८४.०४ डलर र अमेरिकी WTI करिब ७८.५६ डलर प्रतिब्यारेल पुगेको रोयटर्सले जनाएको छ।

इरान कमजोर भए पनि सैन्य चुनौती समाप्त भएको छैन

लामो समयदेखि इरानले ब्यालिस्टिक मिसाइल, ड्रोन, भूमिगत सैन्य संरचना र क्षेत्रीय साझेदार समूहलाई आफ्नो प्रतिरोध रणनीतिको आधार बनाउँदै आएको छ। अमेरिकी गुप्तचर समुदायको २०२६ मूल्यांकनले इरानले अझै पनि क्षेत्रमा शक्ति प्रक्षेपण र प्रतिशोधात्मक क्षमता कायम राखेको बताएको छ। यमनका हुथी र इराकका सिया सशस्त्र समूहलाई पनि अमेरिकी हितका लागि कायम चुनौतीका रूपमा मूल्यांकन गरिएको छ।

हालैको क्षेत्रीय तनावमा हुथी समूहले साउदी अरेबियाका तेल पूर्वाधार तथा लालसागर क्षेत्रमा आक्रमणको दाबीसमेत गरेको छ। यसले वासिङ्टन–तेहरानबीच सम्भावित सम्झौता केवल दुई देशको सम्बन्धमा सीमित नभई समग्र पश्चिम एसियाली सुरक्षा संरचनासँग जोडिएको देखाउँछ।

अब मुख्य प्रश्न—युद्ध अन्त्य कि केवल अर्को अस्थायी विराम?

अहिले देखिएको अमेरिकी रणनीति हेर्दा ट्रम्पका लागि तत्काल उपलब्ध सबैभन्दा आकर्षक परिणाम होर्मुज पूर्ण रूपमा खोल्ने, तेल आपूर्ति सामान्य बनाउने, अमेरिकी उपभोक्ताको ऊर्जा लागत घटाउने र त्यसपछि युद्धमा सफलता हासिल गरेको घोषणा गर्ने हुन सक्छ। वाल स्ट्रिट जर्नलको रिपोर्टले यही सम्भावनालाई बल दिएको छ।

तर इरानले होर्मुज खोल्न राखेका मागहरू स्वीकार गर्न वासिङ्टन तयार हुन्छ कि हुँदैन भन्ने प्रश्न अनुत्तरित छ। ट्रम्पले सैन्य कारबाही तत्काल तीव्र नबनाउने संकेत दिए पनि ह्वाइट हाउसले सैन्य विकल्प हटाएको छैन, र इरानले पनि आफ्ना सर्त नरम पारेको छैन। त्यसैले अहिलेको अवस्था पूर्ण शान्ति सम्झौताभन्दा युद्ध रोक्ने सम्भावित ‘एक्जिट र्‍याम्प’ खोज्ने चरण जस्तो देखिन्छ।