तेहरान र मस्कटबीच होर्मुज जलडमरूमा सुरक्षित समुद्री आवागमन सञ्चालन गर्ने विषयमा वार्ता जारी रहँदा अमेरिका र इरानले वार्ताको प्रकृतिबारे परस्परविरोधी दाबी गरेका छन्। अमेरिकी अधिकारीहरूले सहमति नजिक पुगेको संकेत गरिरहेका बेला इरानले भने यो वार्ता पूर्ण रूपमा इरान र ओमानबीचको द्विपक्षीय विषय भएको र अमेरिकासँग यसको प्रत्यक्ष सम्बन्ध नरहेको स्पष्ट पारेको छ।

कूटनीतिक तहमा सकारात्मक सन्देशहरू सार्वजनिक भइरहेकै समयमा यमनका हुथी विद्रोहीले लालसागरमा साउदी अरबको तेल ट्यांकरमाथि ब्यालेस्टिक मिसाइल प्रहार गरेको दाबी गरेका छन्। त्यससँगै गाजा, कब्जा गरिएको वेस्ट बैंक र दक्षिणी लेबनानमा पनि सैन्य कारबाही तथा हिंसाका नयाँ घटना सार्वजनिक भएका छन्।

यी घटनाले मध्यपूर्वमा सम्भावित शान्ति वा तनाव न्यूनीकरणबारे आशा बढे पनि युद्धको जोखिम अझै उच्च रहेको देखाएका छन्।

इरानको दाबी : ओमानसँगको वार्तामा अमेरिका सहभागी छैन

इरानको सरकारी प्रसारण संस्था आईआरआईबीले एक जानकार स्रोतलाई उद्धृत गर्दै होर्मुज जलडमरूमा पानीजहाज सञ्चालनसम्बन्धी भइरहेको वार्ता इरान र ओमानबीच मात्र सीमित रहेको जनाएको छ।

उक्त स्रोतका अनुसार दुई देशबीच सम्भावित सहमति भए पनि त्यसले होर्मुज जलडमरू तत्काल पूर्ण रूपमा खुल्ने सुनिश्चित गर्दैन। इरानले अमेरिकी व्यवहार, समुद्री नाकाबन्दी र तेहरानले अमेरिकी उल्लङ्घन भनेका गतिविधिमा परिवर्तन नभएसम्म जलडमरू पूर्ण रूपमा खुल्न नसक्ने अडान राखेको छ।

इरानले होर्मुज जलडमरू इरान र ओमानको तटीय तथा सुरक्षा सरोकारसँग प्रत्यक्ष जोडिएको क्षेत्र भएकाले त्यसको व्यवस्थापनमा यी दुई देशको निर्णायक भूमिका हुनुपर्ने बताउँदै आएको छ। इरानी अधिकारीहरूले सुरक्षित प्रवेश र बहिर्गमन मार्ग, पानीजहाजको सुरक्षा तथा तटीय राष्ट्रहरूको सार्वभौम अधिकार सुनिश्चित गर्ने संयन्त्रबारे ओमानसँग छलफल भइरहेको बताएका छन्।

तेहरानको भनाइअनुसार अमेरिकासँग प्रत्यक्ष वार्ता भइरहेको छैन। इरानी विदेश मन्त्रालयले यसअघि पनि ओमानसँग अस्थायी तथा सुरक्षित समुद्री मार्गबारे वार्ता भए पनि त्यो एक्लैले संकट समाधान नगर्ने र अमेरिकी सैन्य तथा आर्थिक दबाब जारी रहेसम्म जलडमरू सामान्य अवस्थामा फर्किन नसक्ने बताएको थियो।

अमेरिकाको दाबी : वार्तामा प्रगति, छिट्टै सहमति सम्भव

इरानले अमेरिकालाई वार्ताबाट अलग राखेर प्रस्तुत गरिरहेको बेला अमेरिकी विदेशमन्त्री मार्को रुबियोले होर्मुजसम्बन्धी छलफलमा प्रगति भएको बताएका छन्। अमेरिकी अर्थमन्त्री स्कट बेसेन्टले समेत एक वा दुई दिनभित्रै कुनै समझदारी घोषणा हुन सक्ने सम्भावना रहेको बताएका छन्।

अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले पनि इरानसँग दिनभर सकारात्मक छलफल भएको र होर्मुज पुनः खोल्ने विषयमा सहमति हुन सक्ने बताएका छन्। अमेरिकी सञ्चारमाध्यमका विवरणमा अमेरिका, इरान र ओमानलाई समेट्ने करिब ६० दिनको अन्तरिम व्यवस्था प्रस्ताव गरिएको उल्लेख छ।

प्रस्तावित व्यवस्थाअनुसार फारसको खाडी प्रवेश गर्ने पानीजहाजका लागि इरानको निगरानीमा एउटा मार्ग र बाहिरिने पानीजहाजका लागि ओमानको निगरानीमा अर्को मार्ग सञ्चालन गर्ने सम्भावनाबारे छलफल भइरहेको छ। सुरक्षा, उद्धार र वातावरणीय सेवाका नाममा शुल्क लिने प्रस्तावसमेत छलफलमा रहेको विवरण सार्वजनिक भएको छ।

तर अमेरिका इरानले अन्तर्राष्ट्रिय पानीजहाजमाथि एकतर्फी नियन्त्रण वा अनिवार्य शुल्क लगाउने व्यवस्थाको विपक्षमा छ। अमेरिकी अर्थ मन्त्रालयले इरान वा इरानी रिभोलुसनरी गार्डसँग सम्बन्धित संस्थालाई जलडमरू पार गरेबापत शुल्क बुझाउँदा प्रतिबन्धको जोखिम हुनसक्ने चेतावनी दिइसकेको छ।

यसकारण अमेरिकाले प्रगति भएको दाबी गरे पनि जलडमरूको नियन्त्रण, समुद्री शुल्क, इरानी बन्दरगाहमाथिको अमेरिकी नाकाबन्दी र इरानको परमाणु कार्यक्रमजस्ता विषयमा गम्भीर मतभेद बाँकी छन्।

सहमति भए पनि तत्काल जलडमरू खुल्ने निश्चित छैन

होर्मुज जलडमरू विश्व ऊर्जा व्यापारको सबैभन्दा संवेदनशील समुद्री मार्गमध्ये एक हो। युद्ध सुरु हुनुअघि विश्वको करिब पाँच भागको एक भाग तेल तथा तरलीकृत प्राकृतिक ग्यास यही जलमार्ग हुँदै ढुवानी हुने गरेको थियो। जलडमरूमा अवरोध, पानीजहाजमाथि आक्रमण र बीमाको लागत वृद्धिले विश्वभर तेलको मूल्य तथा आपूर्ति प्रभावित गरिरहेको छ।

इरान–ओमानबीच मार्ग व्यवस्थापनमा सहमति भए पनि व्यापक युद्धविराम, अमेरिकी नाकाबन्दी हटाउने व्यवस्था र पानीजहाजको सुरक्षाबारे सुनिश्चितता नभएसम्म व्यावसायिक कम्पनीहरू तत्काल पुरानै परिमाणमा जलडमरू प्रयोग गर्न तयार नहुन सक्छन्।

सुरक्षा तथा रक्षा विश्लेषकहरूले होर्मुज खुल्नु तनाव न्यूनीकरणको महत्त्वपूर्ण चरण हुने भए पनि त्यसले अमेरिका–इरान युद्ध, इरानको परमाणु विवाद, इजरायल–इरान तनाव तथा क्षेत्रीय सशस्त्र समूहको गतिविधि स्वतः समाधान नगर्ने बताएका छन्।

साउदी तेल ट्यांकर ‘वफा’माथि हुथीको मिसाइल आक्रमण

कूटनीतिक प्रयास जारी रहेकै बेला यमनको हुथी समूहले उत्तरी लालसागरमा साउदी अरबको तेल ट्यांकर ‘वफा’माथि ब्यालेस्टिक मिसाइल आक्रमण गरेको दाबी गरेको छ।

हुथी सैन्य प्रवक्ता याह्या सारीका अनुसार यान्बु बन्दरगाहनजिक रहेको ट्यांकरलाई धेरैवटा ब्यालेस्टिक मिसाइलले निशाना बनाइएको हो। समूहले जुलाई २२ देखि साउदी पानीजहाजमाथि घोषणा गरेको समुद्री नाकाबन्दीपछि निशाना बनाइएको यो आठौँ तेल ट्यांकर भएको दाबी गरेको छ।

साउदी अधिकारीहरूले आक्रमण, ट्यांकरमा भएको क्षति वा चालक दलको अवस्थाबारे तत्काल स्वतन्त्र पुष्टि गरेका छैनन्। त्यसैले हुथीको दाबीलाई पूर्ण रूपमा प्रमाणित विवरणका रूपमा लिनुअघि साउदी तथा अन्तर्राष्ट्रिय समुद्री सुरक्षा निकायको आधिकारिक जानकारी आवश्यक देखिन्छ।

हुथी समूहले साउदी अरबले यमनको होदैदा बन्दरगाह र आफूहरूको नियन्त्रणमा रहेका क्षेत्रमा नाकाबन्दी लगाएको आरोप लगाउँदै ‘नाकाबन्दीको जवाफ नाकाबन्दीबाटै’ दिने घोषणा गरेको छ। समूहले लालसागर र अरब सागरबाट कम्तीमा २९ साउदी पानीजहाजलाई अगाडि बढ्न नदिएको दाबीसमेत गरेको छ।

हुथीहरूले आक्रमण जारी राख्ने चेतावनी दिँदै साउदी अरबले यमनमाथिको प्रतिबन्ध नहटाए उत्तरी लालसागरमा पनि तेल ट्यांकरमाथि आक्रमण बढाउने बताएका छन्।

होर्मुज र बाब अल–मन्देब दुवै क्षेत्रमा दबाब

होर्मुजमा इरान र बाब अल–मन्देब तथा लालसागरमा हुथी गतिविधि बढ्नु विश्व ऊर्जा आपूर्तिका लागि विशेष चिन्ताको विषय बनेको छ।

होर्मुज जलडमरू अवरुद्ध भएपछि साउदी अरबले आफ्नो पूर्वी क्षेत्रको तेल पाइपलाइनमार्फत पश्चिमी तटको यान्बु बन्दरगाह पुर्‍याएर लालसागर हुँदै निर्यात बढाएको थियो। तर हुथीले यान्बुबाट जाने ट्यांकरसमेत निशाना बनाउन थालेपछि साउदी तेल निर्यातका वैकल्पिक समुद्री मार्गमा पनि जोखिम बढेको छ।

होर्मुजले फारसको खाडीलाई अरब सागरसँग जोड्छ भने बाब अल–मन्देबले लालसागरलाई अदनको खाडी र हिन्द महासागरसँग जोड्छ। दुवै जलमार्ग एकसाथ असुरक्षित भए एसिया, युरोप र अमेरिकाबीचको तेल, ग्यास तथा व्यापारिक मालसामान ढुवानी गम्भीर रूपमा प्रभावित हुन सक्छ।

विश्लेषकहरूले इरान र हुथीबीच समन्वय भएको हुनसक्ने आशंका व्यक्त गरे पनि हुथी समूहले उक्त आक्रमण आफ्नो यमनसम्बन्धी नाकाबन्दीविरोधी अभियान भएको दाबी गरेको छ। प्रत्यक्ष सैन्य समन्वयबारे स्वतन्त्र प्रमाण सार्वजनिक भएको छैन।

आक्रमणको खबरपछि तेलको मूल्य पुनः उकालो

इरान–ओमान वार्तामा प्रगति भएको समाचारपछि घटेको अन्तर्राष्ट्रिय तेलको मूल्य हुथी आक्रमणको दाबी सार्वजनिक भएपछि पुनः बढेको छ।

बुधबार ब्रेन्ट कच्चा तेलको मूल्य १.९ प्रतिशतले बढेर प्रतिब्यारेल ८०.८७ अमेरिकी डलर पुगेको थियो। अमेरिकी वेस्ट टेक्सास इन्टरमिडिएट तेल १.१९ प्रतिशतले बढेर प्रतिब्यारेल ७६.६७ डलर पुगेको थियो।

यसअघि मध्यस्थकर्ताहरूले युद्ध अन्त्य गर्ने प्रयासमा प्रगति भएको बताएपछि मंगलबार तेलको मूल्य करिब पाँच प्रतिशतले घटेको थियो। तर लालसागरको नयाँ आक्रमणले ऊर्जा बजारमा पुनः अनिश्चितता बढाएको छ।

तेल बजारमा अहिले एउटै दिन कूटनीतिक सकारात्मक संकेतले मूल्य घटाउने र केही घण्टामै भएको समुद्री आक्रमणले पुनः बढाउने अवस्था देखिएको छ। यसले ऊर्जा बजार युद्धको समाचार र राजनीतिक वक्तव्यप्रति अत्यन्त संवेदनशील बनेको देखाउँछ।

वेस्ट बैंकको कलान्दिया शरणार्थी शिविरमा ठूलो सैन्य छापा

यसैबीच इजरायली सेनाले कब्जा गरिएको वेस्ट बैंकस्थित कलान्दिया शरणार्थी शिविरमा ठूलो सैन्य अभियान सञ्चालन गरेको छ।

स्थानीय स्रोतका अनुसार दर्जनौँ इजरायली सैन्य गाडी बिहानअघि शिविरमा प्रवेश गरेका थिए। सेनाले घरघरमा खानतलासी गरेको, केही परिवारलाई घरबाट बाहिर निकालेको र धेरै प्यालेस्टिनीलाई नियन्त्रणमा लिएको विवरण छ।

छापा चलिरहेका बेला एक पत्रकारमाथि इजरायली सैनिकले कुटपिट गरेको तथा अरू पत्रकारतर्फ आवाज र प्रकाश उत्पन्न गर्ने ग्रिनेड प्रहार गरिएको बताइएको छ। एक प्यालेस्टिनी सैन्य गाडीको ठक्करबाट घाइते भएको र अर्का ५३ वर्षीय व्यक्ति कुटपिटबाट घाइते भएको प्यालेस्टिनी उद्धार संस्थालाई उद्धृत गर्दै समाचारमा उल्लेख छ।

इजरायली सैन्य प्रशासनले भने अभियान हतियारको कारोबार, सशस्त्र समूह र सुरक्षा पूर्वाधारविरुद्ध केन्द्रित रहेको दाबी गरेको छ। कुन घटनाका आधारमा यति ठूलो अभियान सञ्चालन गरिएको हो भन्ने स्पष्ट विवरण भने सार्वजनिक भएको छैन।

गाजाका विभिन्न क्षेत्रमा गोलीबारी र तोप प्रहार

गाजामा पनि इजरायली सैन्य कारबाही जारी छ। मध्य गाजाको बुरेज शरणार्थी शिविर, गाजा सहरको तुफाह क्षेत्र र दक्षिणी खान युनिसमा गोलीबारी तथा तोप प्रहार भएको विवरण आएको छ। इजरायली सैन्य गाडीबाट केही आवासीय क्षेत्रतर्फ गोली चलाइएको बताइएको छ।

अमेरिकाको मध्यस्थतामा हमासको निरस्त्रीकरण र युद्धविराम कार्यान्वयनबारे छलफल भइरहेको बताइए पनि गाजामा हवाई आक्रमण, गोलीबारी र तोप प्रहार रोकिएका छैनन्।

इजरायलले आफ्ना कारबाही हमासका लडाकु र सैन्य पूर्वाधारविरुद्ध भएको बताउँदै आएको छ। प्यालेस्टिनी स्वास्थ्य अधिकारी तथा उद्धारकर्मीहरूले भने आक्रमणबाट सर्वसाधारण, घर, शिविर र नागरिक संरचनासमेत प्रभावित भइरहेको बताएका छन्।

दक्षिणी लेबनानमा विस्फोट, इजरायली सैनिक हताहत भएको प्रारम्भिक विवरण

दक्षिणी लेबनानको मज्दल जौन आसपास विस्फोट हुँदा इजरायली सैनिक हताहत भएको विवरण इजरायली तथा लेबनानी सञ्चारमाध्यमले सार्वजनिक गरेका छन्।

प्रारम्भिक विवरणअनुसार बारुद राखिएको भवन वा विस्फोटक उपकरण पड्किँदा दुई इजरायली सैनिकको मृत्यु र सात जना घाइते भएको बताइएको छ। तर घटनाको पूर्ण विवरण, विस्फोट कसले गराएको हो र आधिकारिक मृतक संख्या कति हो भन्ने विषयमा इजरायली सेनाको विस्तृत पुष्टि आउन बाँकी छ।

घटनापछि घाइते ओसार्न हेलिकोप्टर प्रयोग गरिएको विवरण आएको छ। त्यसै समयमा इजरायलले नजिकैको अल–मन्सुरी क्षेत्रमा हवाई आक्रमण तथा विभिन्न स्थानमा तोप प्रहार गरेको स्थानीय सञ्चारमाध्यमहरूले बताएका छन्।

दक्षिणी लेबनानमा इजरायली सेना र हिजबुल्लाहबीचको तनाव युद्धविराम तथा सैन्य फिर्तीसम्बन्धी छलफलका बाबजुद जारी छ। यस क्षेत्रमा सडक, पुल, स्वास्थ्य संस्था र अन्य पूर्वाधारमा ठूलो क्षति पुगेको छ।

इरानमा मृत्युदण्ड बढेको भन्दै राष्ट्रसंघको चिन्ता

युद्ध र कूटनीतिक तनावसँगै इरानको आन्तरिक मानवअधिकार अवस्थाबारे पनि गम्भीर प्रश्न उठेको छ।

संयुक्त राष्ट्रसंघका मानवअधिकार उच्चायुक्त भोल्कर टुर्कका अनुसार मार्च १९ यता इरानले राष्ट्रिय सुरक्षासम्बन्धी अभियोगमा कम्तीमा ५६ जनालाई मृत्युदण्ड दिएको छ। तीमध्ये २७ जना वर्षको सुरुवातमा भएका सरकारविरोधी प्रदर्शनसँग सम्बन्धित मुद्दाका व्यक्ति रहेको राष्ट्रसंघले जनाएको छ।

प्रारम्भिक समाचारमा जनवरीदेखि ५६ जनालाई मृत्युदण्ड दिइएको उल्लेख भए पनि राष्ट्रसंघको पछिल्लो आधिकारिक विवरणले यो संख्या मार्च १९ यताको भएको स्पष्ट पारेको छ।

राष्ट्रसंघका अनुसार त्यस्तै प्रकृतिका सुरक्षा अभियोगमा एक सयभन्दा बढी मानिस मृत्युदण्डको जोखिममा छन्। टुर्कले मृत्युदण्ड जनतामा डर सिर्जना गर्न र विरोध दबाउन प्रयोग भइरहेको भन्दै तत्काल मृत्युदण्ड रोक्न इरानलाई आग्रह गरेका छन्।

इरानी अधिकारीहरूले भने आफ्नो न्यायिक प्रक्रिया घरेलु कानुनअनुसार भएको र राष्ट्रिय सुरक्षा कायम गर्न मृत्युदण्ड आवश्यक रहेको तर्क गर्दै आएका छन्।

वार्ताले आशा जगाए पनि युद्धको संरचना कायमै

होर्मुज जलडमरू पुनः सञ्चालन गर्ने सम्भावित सहमतिले विश्व ऊर्जा बजार, समुद्री व्यापार र क्षेत्रीय तनाव घटाउन ठूलो सहयोग गर्न सक्छ। जलमार्ग खुले तेल र ग्यास ढुवानी सामान्य हुन, बीमाको लागत घट्न र अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा मूल्य स्थिर हुनसक्छ।

तर होर्मुज मात्र खुलेर मध्यपूर्वको युद्ध अन्त्य हुने अवस्था छैन। अमेरिका–इरानबीचको सैन्य तथा परमाणु विवाद, इजरायल–इरान तनाव, गाजाको युद्ध, लेबनानमा इजरायली सैन्य उपस्थिति, यमनमाथिको नाकाबन्दी र हुथीको समुद्री अभियान छुट्टाछुट्टै तर एकअर्कासँग जोडिएका संकट हुन्।

इरान र अमेरिकाले वार्ताको अस्तित्व र प्रकृतिबारे नै फरक दाबी गर्नुले सहमति अझै नाजुक रहेको देखाउँछ। वासिङ्टनले वार्ता अन्तिम चरणमा पुगेको संकेत दिँदा तेहरानले अमेरिकासँग प्रत्यक्ष वार्ता नभएको र ओमानसँगको सहमति भए पनि जलडमरू तत्काल नखुल्ने बताएको छ।

यसैबीच साउदी तेल ट्यांकरमाथिको हुथी आक्रमण, वेस्ट बैंकमा ठूलो सैन्य छापा, गाजाको निरन्तर गोलाबारी र दक्षिणी लेबनानमा इजरायली सैनिक हताहत भएको विवरणले युद्धको वास्तविकता कूटनीतिक वक्तव्यभन्दा अझै शक्तिशाली रहेको देखाएको छ।

अहिलेको मुख्य प्रश्न इरान र ओमानले प्राविधिक समुद्री मार्गमा सहमति गर्छन् कि गर्दैनन् भन्ने मात्र होइन। अमेरिका आफ्नो नाकाबन्दी र सैन्य दबाब परिवर्तन गर्न तयार हुन्छ कि हुँदैन, इरानले व्यावसायिक पानीजहाजलाई बिना अवरोध आवागमन गर्न दिन्छ कि दिँदैन र क्षेत्रीय सशस्त्र समूहले समुद्री आक्रमण रोक्छन् कि रोक्दैनन् भन्ने प्रश्नले सम्भावित सहमतिको भविष्य निर्धारण गर्नेछ।