धनकुटा र सुनसरीको सिमानामा अवस्थित भेडेटार वर्षौंदेखि पूर्वी नेपालको प्रसिद्ध पर्यटकीय गन्तव्यका रूपमा परिचित छ। चिसो हावापानी, क्षणक्षणमा परिवर्तन भइरहने मौसम, पहाड र तराईको मनोरम दृश्य तथा सूर्योदय–सूर्यास्तका कारण चिनिएको भेडेटारमा पछिल्लो समय स्काईवाक थपिएपछि पर्यटनको स्वरूप नै बदलिन थालेको छ। प्राकृतिक दृश्य हेर्न आउने पर्यटक अहिले काँचको पुलमाथि हिँड्दै साहसिक अनुभव लिनसमेत भेडेटार पुग्न थालेका छन्।

साँगुरीगढी गाउँपालिका–६ स्थित ऐतिहासिक चार्ल्स पोइन्टमा निर्माण गरिएको भेडेटार स्काईवाक आन्तरिक मात्र नभई भारतीय पर्यटकको समेत प्रमुख आकर्षण बन्न थालेको छ। सञ्चालनमा आएको दुई वर्षको अवधिमा तीन लाख १२ हजारभन्दा बढी पर्यटकले स्काईवाकको अवलोकन गरेको पछिल्लो विवरणमा उल्लेख छ। पहिलो वर्ष अवलोकनकर्तामध्ये करिब २४ प्रतिशत भारतीय रहेकामा दोस्रो वर्ष यो संख्या बढेर ३४ प्रतिशत पुगेको सञ्चालक पक्षले जनाएको छ। यसले भेडेटारलाई पूर्वी नेपालको सीमापार पर्यटनसँग जोड्ने सम्भावनासमेत देखाएको छ।

नेपाल पर्यटन बोर्डले भेडेटारलाई गर्मी मौसममा तराईको उखरमाउलो गर्मीबाट राहत लिन सकिने, वर्षभरि शीतल हावापानी रहने तथा सूर्योदय र सूर्यास्तको दृश्यावलोकन गर्न सकिने पूर्वी नेपालको प्रमुख पहाडी गन्तव्यका रूपमा उल्लेख गरेको छ। धरानबाट छोटो दूरीमै पुग्न सकिने भएकाले सुनसरी, मोरङ, झापा तथा सीमावर्ती भारतीय सहरका पर्यटकका लागि यो सहज गन्तव्य बनेको छ।

काँचमाथि हिँड्दा डर र रोमाञ्चको एकसाथ अनुभूति

भेडेटार स्काईवाकको मुख्य विशेषता भीरमाथि निकालिएको पारदर्शी काँचको पुल हो। करिब ४१ मिटर लामो र दुई मिटर चौडा पुलमा हिँड्दा आगन्तुकले आफ्नो खुट्टामुनि रहेको गहिरो भीर र हरियाली स्पष्ट देख्न सक्छन्। पुलसँग जोडिएको अवलोकन टावर करिब १८.५ मिटर अग्लो छ। उचाइ र पारदर्शी काँचका कारण कतिपय पर्यटक सुरुमा डराउने, फलामका बार समातेर विस्तारै अगाडि बढ्ने तथा केही बीचबाटै फर्किने गरेको दृश्य यहाँ सामान्य बनेको छ।

तर साहस जुटाएर अन्तिम भागसम्म पुग्नेका लागि अनुभव निकै रोमाञ्चक हुन्छ। हावामा तैरिएजस्तो महसुस, तल फैलिएको हरियाली, पहाडका घुम्ती सडक, धरानतर्फका बस्ती र टाढासम्म फैलिएको तराईको भूभागले पर्यटकलाई आकर्षित गर्छ। मौसम सफा भएको दिन पूर्वी हिमशृंखला, पहाडी भूभाग र तराईको विस्तृत दृश्य देख्न सकिने सञ्चालकहरूको भनाइ छ।

सुनसरीको देवानगञ्जबाट परिवारसहित भेडेटार पुगेका आनन्दीकुमार चौधरीका लागि पनि स्काईवाकको अनुभव फरक रह्यो। यसअघि धेरैपटक भेडेटार पुगे पनि काँचको पुलमा उभिँदा आकाशमै हिँडेजस्तो अनुभव भएको उनले बताए। उनको अनुभवमा स्काईवाकले पुरानो पर्यटकीय स्थललाई आधुनिक र साहसिक पर्यटनसँग जोडेर नयाँ परिचय दिएको छ।

ऐतिहासिक चार्ल्स पोइन्टबाट आधुनिक स्काईवाकसम्म

स्काईवाक निर्माण भएको स्थान पहिले ‘चार्ल्स भ्यु पोइन्ट’ वा ‘चार्ल्स टावर’का नामले परिचित थियो। धरान–धनकुटा सडक निर्माणका क्रममा तत्कालीन बेलायती युवराज चार्ल्स उक्त डाँडामा पुगेर आसपासको दृश्य अवलोकन गरेपछि स्थानको नाम चार्ल्स पोइन्ट रहन गएको बताइन्छ। यही ऐतिहासिक स्थललाई पुनःसंरचना गरी आधुनिक साहसिक पर्यटन केन्द्रका रूपमा विकास गरिएको हो।

वन्डर्स अम्युजमेन्ट पार्क्स एन्ड अट्राक्सन प्रालिले निर्माण गरेको परियोजना करिब २० करोड रुपैयाँको लागतमा तयार भएको हो। नेपाल पूर्वाधार बैंकले यस परियोजनामा एकल बैंकका रूपमा वित्तीय भूमिका निर्वाह गरेको उल्लेख गरेको छ। यो परियोजना कोशी प्रदेश सरकारको प्रदेश लगानी प्राधिकरण, साँगुरीगढी गाउँपालिका, धरान उपमहानगरपालिका र निजी क्षेत्रबीचको सार्वजनिक–निजी साझेदारीमा अघि बढाइएको हो।

२०७७ फागुनमा परियोजना विकाससम्बन्धी सम्झौता भएपछि निर्माण प्रक्रिया अघि बढेको थियो। स्काईवाक २०८१ साउन ११ गतेदेखि सर्वसाधारणका लागि सञ्चालनमा आएको हो। सम्झौताअनुसार परियोजना सञ्चालनका लागि जग्गा निजी कम्पनीलाई २५ वर्षसम्म उपलब्ध गराइएको र अवधि पूरा भएपछि भौतिक संरचना सरकारलाई हस्तान्तरण हुने व्यवस्था रहेको छ।

यो परियोजनालाई कोशी प्रदेशमा सार्वजनिक–निजी साझेदारीको अवधारणामा सञ्चालन भएको पहिलो सफल पर्यटन परियोजनाका रूपमा प्रदेश लगानी प्राधिकरणले प्रस्तुत गरेको छ। त्यसैले भेडेटार स्काईवाक एउटा पर्यटकीय संरचना मात्र नभई प्रदेश र निजी क्षेत्र मिलेर पर्यटन पूर्वाधार विकास गर्न सकिने नमुनाका रूपमा समेत हेरिएको छ।

पर्यटक बढे, कारोबार भने घट्यो

स्काईवाकमा ठूलो संख्यामा पर्यटक पुगे पनि परियोजनाको वार्षिक कारोबारमा भने गिरावट आएको विवरण सार्वजनिक भएको छ। आर्थिक वर्ष २०८१/८२ मा करिब नौ करोड रुपैयाँको कारोबार भएको स्काईवाकको कारोबार आर्थिक वर्ष २०८२/८३ मा घटेर करिब छ करोड रुपैयाँमा सीमित भएको सञ्चालकले बताएका छन्। स्काईवाक प्रवेश शुल्क प्रतिव्यक्ति पाँच सय रुपैयाँ तोकिएको छ भने उमेर र विशेष अवसरअनुसार छुटका प्याकेजसमेत उपलब्ध गराइने गरिएको छ।

पर्यटक संख्या उल्लेख्य हुँदाहुँदै कारोबार घट्नुले टिकट बिक्री मात्र पर्यटन परियोजनाको दीर्घकालीन आम्दानीको आधार बन्न नसक्ने संकेत गरेको छ। मौसम, खर्च गर्ने क्षमतामा आएको परिवर्तन, छुट योजना, दोहोर्‍याएर आउने पर्यटकको संख्या र नयाँ गतिविधिको अभावजस्ता कारणले आम्दानीमा प्रभाव पार्न सक्छन्। त्यसैले स्काईवाकलाई एकपटक हेरेर फर्किने गन्तव्यबाट लामो समय बिताउने बहुआयामिक मनोरञ्जन केन्द्रमा रूपान्तरण गर्नुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ।

सञ्चालक पक्षले स्काईवाकसँगै फ्री फल जम्प, स्विङ र फोटो तथा भिडियो खिच्न मिल्ने विशेष क्षेत्र सञ्चालन गरेको छ। आगामी दिनमा स्काई साइकलिङ, जिपलाइन र बालबालिकाका लागि मनोरञ्जन पार्क थप्ने योजना रहेको जनाइएको छ। यी गतिविधि विस्तार भए पर्यटकको बसाइ अवधि बढ्नुका साथै टिकटबाहेक अन्य सेवाबाट पनि आम्दानी गर्न सकिने अपेक्षा गरिएको छ।

होटल, रेस्टुरेन्ट र स्थानीय उत्पादनमा प्रत्यक्ष प्रभाव

स्काईवाकको प्रभाव यसको प्रवेशद्वारभित्र मात्र सीमित छैन। यहाँ आउने पर्यटकले भेडेटारमा खाना खाने, चिया–नास्ता गर्ने, होटलमा बस्ने, सवारीसाधन प्रयोग गर्ने तथा स्थानीय उत्पादन खरिद गर्ने भएकाले पर्यटकको खर्च स्थानीय बजारसम्म फैलिएको छ।

होटल व्यवसायीहरूका अनुसार सार्वजनिक बिदा, शनिबार र चाडपर्वका समयमा भेडेटारमा पर्यटकको चाप उल्लेख्य रूपमा बढ्ने गरेको छ। पहिले चिसो मौसम र प्राकृतिक दृश्यका लागि आउने पर्यटक अहिले स्काईवाकको अनुभव लिन पनि आउन थालेका छन्। यसले होटल, रेस्टुरेन्ट, किराना पसल, यातायात, फोटो–भिडियो सेवा तथा स्थानीय कृषि उपजको कारोबारलाई चलायमान बनाएको छ।

स्काईवाकमा हाल २१ जनाले प्रत्यक्ष रोजगारी पाएको विवरण छ। सञ्चालकका अनुसार कर्मचारीमध्ये ठूलो संख्या साँगुरीगढी क्षेत्रकै स्थानीय हुन्। यसबाहेक होटल, रेस्टुरेन्ट, यातायात र खुद्रा व्यापारमा सिर्जना भएको अप्रत्यक्ष रोजगारी अझ व्यापक छ।

परियोजनाले स्थानीय विद्यालयका उत्कृष्ट विद्यार्थीलाई नगद पुरस्कार प्रदान गर्नेजस्ता सामाजिक गतिविधिसमेत सुरु गरेको छ। पर्यटन परियोजनाले नाफासँगै स्थानीय शिक्षा, रोजगारी र सामाजिक उत्तरदायित्वमा योगदान गर्न थालेमा समुदायसँग यसको सम्बन्ध अझ बलियो हुने देखिन्छ।

एउटा गन्तव्य होइन, पर्यटन सञ्जालको केन्द्र

भेडेटार आफैँमा मात्र सीमित गन्तव्य होइन। यसको वरिपरि नमस्ते झरना, नाम्जे, पाथीभरा मन्दिर, साँगुरीगढी, ध्वजेडाँडा, डाँडाबजार र राजारानीजस्ता पर्यटकीय क्षेत्र छन्। कोशी प्रदेशको पर्यटन मन्त्रालयले पनि साँगुरीगढी, नाम्जेको ‘आत्मा बस्ने घर’, नमस्ते झरना र पाथीभरा क्षेत्रलाई भेडेटार आसपासका महत्त्वपूर्ण गन्तव्यका रूपमा उल्लेख गरेको छ।

स्काईवाकलाई केन्द्रमा राखेर यी क्षेत्रलाई समेट्ने एकदिने तथा दुईदिने पर्यटन प्याकेज बनाउन सकिए पर्यटकको बसाइ लम्ब्याउन सकिन्छ। बिहान सूर्योदय अवलोकन, स्काईवाक तथा साहसिक गतिविधि, दिउँसो नमस्ते झरना वा नाम्जे भ्रमण र साँझ स्थानीय संस्कृति तथा खानाको अनुभव समेटिएको प्याकेजले भेडेटारलाई ‘ट्रान्जिट गन्तव्य’बाट ‘बसाइ गन्तव्य’मा रूपान्तरण गर्न सक्छ।

भेडेटारको पर्यटनलाई स्थानीय कृषि र संस्कृतिसँग पनि जोड्न आवश्यक छ। स्थानीय मह, अकबरे खुर्सानी, सुन्तला, सागसब्जी, हस्तकला तथा जातीय खानाको व्यवस्थित बजार विकास गर्न सके पर्यटकले गर्ने खर्च स्थानीय समुदायमा अझ धेरै पुग्नेछ। यसले ठूला लगानीकर्तासँगै किसान, साना व्यापारी र घरेलु उद्यमीलाई पनि पर्यटनको लाभ दिलाउन सक्छ।

करको भारले लगानीकर्तालाई निरुत्साहित गरेको गुनासो

परियोजना सफलतापूर्वक सञ्चालन भइरहे पनि सञ्चालक पक्षले करको भार अत्यधिक भएको गुनासो गर्दै आएको छ। कम्पनीका अनुसार नियमित कर र मूल्य अभिवृद्धि करबाहेक टिकट आम्दानीमा पाँच प्रतिशत रोयल्टी र पाँच प्रतिशत मनोरञ्जन करसमेत तिर्नुपर्छ। वार्षिक नवीकरण शुल्क, पर्यटनसम्बन्धी शुल्क र अन्य दायित्व जोडिँदा परियोजनाको सञ्चालन लागत उच्च भएको उनीहरूको दाबी छ।

सञ्चालकले आर्थिक वर्ष २०८१/८२ मा करिब नौ करोड रुपैयाँ कारोबार हुँदा करिब ४५ लाख रुपैयाँ रोयल्टी र त्यति नै रकम मनोरञ्जन करमा तिरेको बताएका छन्। यसबाहेक मूल्य अभिवृद्धि कर तथा अन्य शुल्क छुट्टै रहेको उनीहरूको भनाइ छ। यी विवरण स्वतन्त्र सरकारी लेखापरीक्षणबाट सार्वजनिक पुष्टि हुन बाँकी भए पनि सार्वजनिक–निजी साझेदारीका परियोजनामा करको तह, राजस्व बाँडफाँट र लगानी प्रतिफल स्पष्ट हुनुपर्ने बहस भने महत्त्वपूर्ण छ।

सार्वजनिक स्रोत र जग्गा प्रयोग गरेर सञ्चालन भएका परियोजनाले राज्य र स्थानीय तहलाई उचित राजस्व दिनुपर्ने हुन्छ। तर नयाँ र जोखिमयुक्त पर्यटन परियोजनामा अत्यधिक तथा दोहोरो कर लगाइए निजी लगानी निरुत्साहित हुन सक्छ। त्यसैले सरकारको आम्दानी, स्थानीय समुदायको हिस्सा, टिकटको मूल्य र लगानीकर्ताको दिगोपनबीच सन्तुलन कायम हुने कर नीति आवश्यक देखिन्छ।

कर घटाउनु मात्रै समाधान होइन। राज्यले परियोजनाको कारोबार, रोयल्टी, स्थानीय रोजगारी, वातावरणीय प्रभाव र सामाजिक योगदान पारदर्शी रूपमा सार्वजनिक गर्ने व्यवस्था गर्नुपर्छ। लगानीकर्ताले पनि आम्दानी–खर्च, सुरक्षा मापदण्ड र कर भुक्तानीको विवरण नियमित सार्वजनिक गरे विवाद कम हुने र नागरिक विश्वास बढ्नेछ।

नयाँ संरचनाभन्दा समग्र व्यवस्थापन महत्त्वपूर्ण

भेडेटार स्काईवाकको दुई वर्षे यात्राले नेपालमा नयाँ र साहसिक पर्यटन पूर्वाधारप्रति ठूलो आकर्षण रहेको पुष्टि गरेको छ। तीन लाखभन्दा बढी पर्यटकको आगमन, भारतीय पर्यटकको बढ्दो हिस्सा, स्थानीय होटल तथा रेस्टुरेन्टमा देखिएको चहलपहल र प्रत्यक्ष रोजगारी यसको सकारात्मक पक्ष हुन्।

तर कुनै पनि गन्तव्यको दीर्घकालीन सफलता उद्घाटनको भीड वा सामाजिक सञ्जालमा देखिने तस्बिरले मात्र निर्धारण गर्दैन। सुरक्षित संरचना, गुणस्तरीय सेवा, उचित टिकट मूल्य, स्वच्छ वातावरण, स्थानीय समुदायको सहभागिता र पारदर्शी आर्थिक व्यवस्थापन उत्तिकै आवश्यक हुन्छ।

स्काईवाकले भेडेटारलाई नयाँ परिचय दिएको छ। अब चुनौती पर्यटकलाई काँचको पुलमा केही मिनेट हिँडाएर फर्काउने होइन, भेडेटार र आसपासका गन्तव्यमा कम्तीमा एक वा दुई दिन बस्ने वातावरण बनाउनु हो। प्राकृतिक सौन्दर्य, साहसिक गतिविधि, स्थानीय संस्कृति, कृषि उत्पादन र आतिथ्य सेवालाई एउटै पर्यटन सञ्जालमा जोड्न सकिए भेडेटार कोशी प्रदेशको मात्र नभई नेपालकै उदाहरणीय पहाडी पर्यटन केन्द्र बन्न सक्छ।

आकाशमा हिँडेजस्तो अनुभूति दिने स्काईवाकले भेडेटारको पर्यटनलाई नयाँ उचाइमा पुर्‍याएको छ। अब त्यस उचाइलाई सुरक्षित, दिगो र स्थानीय समुदायको समृद्धिसँग जोडेर कायम राख्नु प्रदेश सरकार, स्थानीय तह, व्यवसायी र समुदाय सबैको साझा जिम्मेवारी बनेको छ।