काठमाडौं । सुनसरीको देवानगञ्ज गाउँपालिका क्षेत्रमा तीन दिनदेखि जारी साम्प्रदायिक तनाव र हिंसात्मक घटनापछि प्रधानमन्त्री वालेन्द्र शाह (बालेन) ले पहिलो पटक विस्तृत सार्वजनिक धारणा व्यक्त गर्दै सरकारले घटनाको सुरुदेखि नै आफ्नो उपस्थिति देखाए पनि त्यो पर्याप्त हुन नसकेको स्वीकार गरेका छन्। साथै उनले सुरक्षाकर्मीको गोलीबाट नागरिकको ज्यान जानु कुनै पनि लोकतान्त्रिक राज्यका लागि स्वीकार्य हुन नसक्ने भन्दै निष्पक्ष छानबिन, दोषीमाथि कानुनी कारबाही, पीडितलाई न्याय तथा क्षतिपूर्तिको प्रतिबद्धता जनाएका छन्।

प्रधानमन्त्री शाहले मंगलबार राति सामाजिक सञ्जाल फेसबुकमार्फत जारी गरेको सन्देशमा भनेका छन्, “घटनाको सुरुआतदेखि नै सरकारले आफ्नो उपस्थिति देखाएको थियो, तर ती प्रयासहरू पुग्दो भएनन्। सुरक्षाकर्मीको गोलीले नागरिकको ज्यान गुम्यो, घाइते भए। सुरक्षाकर्मीको तर्फबाट यस्तो क्षति हुनु कुनै पनि हालतमा सामान्य कुरा होइन।”

उनले आफू प्रधानमन्त्रीका रूपमा मात्र नभई एक सामान्य नागरिकका रूपमा पनि घटनाबाट अत्यन्त दुःखी भएको उल्लेख गर्दै मृतकका परिवारप्रति समवेदना व्यक्त गरेका छन्।

घटना कसरी सुरु भयो ?

प्राप्त जानकारीअनुसार, सुनसरीको देवानगञ्ज गाउँपालिका–३ कप्तानगञ्जमा केही साताअघि धार्मिक झण्डा राख्ने विषयलाई लिएर दुई समुदायबीच सामान्य विवाद भएको थियो। स्थानीय तहमा संवादमार्फत समस्या समाधानको प्रयास भए पनि विवादको जरो भने पूर्ण रूपमा अन्त्य हुन सकेको थिएन।

गत आइतबार राति साउन महिनाको बोलबम यात्रासँग सम्बन्धित धार्मिक जुलुस अघि बढिरहेका बेला उच्च आवाजमा बजाइएको डीजे संगीतलाई लिएर अर्को समुदायले आपत्ति जनाएपछि दुवै पक्षबीच भनाभन सुरु भएको थियो। केहीबेरमै ढुंगामुढा, तोडफोड र झडपमा स्थिति परिणत भयो। अवस्था नियन्त्रणबाहिर जान थालेपछि नेपाल प्रहरी र सशस्त्र प्रहरीले अश्रुग्यास, लाठीचार्ज तथा चेतावनी गोली चलाएको दाबी गरेका छन्। तर त्यसपछि चलाइएको गोली लागेर स्थानीय ओमप्रकाश मेहता गम्भीर घाइते भएका थिए, जसको उपचारका क्रममा मृत्यु भयो। अन्य धेरै व्यक्ति गोली लागेर तथा झडपमा घाइते भएका छन्।

गोली प्रहारपछि झन् चर्कियो तनाव

गोली प्रहारबाट एक जनाको मृत्यु भएपछि देवानगञ्ज, कप्तानगञ्ज, हरिनगर, भुटाहा तथा आसपासका क्षेत्रमा प्रदर्शन चर्कियो। प्रदर्शनकारीहरूले सडक अवरुद्ध गरे, टायर बालेर विरोध जनाए तथा केही स्थानमा पसल, घर तथा सवारीसाधनमा आगजनी र तोडफोडसमेत भएको प्रशासनले जनाएको छ। केही घर पूर्ण रूपमा जलेका छन् भने बजार क्षेत्र दिनभर तनावग्रस्त बनेको थियो।

स्थिति नियन्त्रणमा लिन जिल्ला प्रशासन कार्यालयले प्रभावित क्षेत्रमा अनिश्चितकालीन कर्फ्यु आदेश जारी गरेको थियो। त्यससँगै नेपाल प्रहरी, सशस्त्र प्रहरी र नेपाली सेनालाई ठूलो संख्यामा परिचालन गरिएको थियो। नेपाली सेनाले हेलिकोप्टरबाट हवाई निगरानी गर्नुका साथै स्थल गस्तीसमेत बढाएको थियो।

सरकारको कदम : छानबिन समिति गठन, सुरक्षा अधिकारी हेरफेर

घटनापछि गृह मन्त्रालयले तत्काल उच्चस्तरीय छानबिन समिति गठन गरेको छ। समितिलाई घटनाको वास्तविक कारण, सुरक्षाकर्मीले बल प्रयोग गर्नुपरेको अवस्था, गोली चलाउने निर्णयको प्रक्रिया तथा सम्पूर्ण घटनाक्रमको निष्पक्ष अनुसन्धान गरी प्रतिवेदन बुझाउने जिम्मेवारी दिइएको छ।

यससँगै सुनसरीका प्रमुख जिल्ला अधिकारी, जिल्ला प्रहरी प्रमुख तथा सशस्त्र प्रहरीका केही सुरक्षा अधिकारीको जिम्मेवारीसमेत परिवर्तन गरिएको छ। गृह मन्त्रालयले यसलाई प्रशासनिक पुनर्संरचना र निष्पक्ष अनुसन्धानका लागि गरिएको निर्णय भएको जनाएको छ।

राष्ट्रिय मानवअधिकार आयोग पनि सक्रिय

घटनाको गम्भीरतालाई मध्यनजर गर्दै राष्ट्रिय मानवअधिकार आयोगले पनि स्वतन्त्र अनुसन्धान सुरु गरेको छ। आयोगले घटनामा सुरक्षाकर्मीबाट भएको बल प्रयोग, गोली प्रहारको आवश्यकता तथा मानवअधिकार उल्लङ्घन भएको वा नभएको विषयमा अनुसन्धान भइरहेको जनाएको छ। साथै आयोगले सरकारले निष्पक्ष छानबिन गरी दोषीलाई कानुनी दायरामा ल्याउन, मृतकका परिवारलाई क्षतिपूर्ति उपलब्ध गराउन तथा घाइतेहरूको निःशुल्क उपचार सुनिश्चित गर्न आग्रह गरेको छ।

प्रधानमन्त्रीको प्रतिबद्धता

प्रधानमन्त्री शाहले सरकारले घटनाबाट शिक्षा लिएर भविष्यमा यस्ता दुःखद घटना दोहोरिन नदिन तत्काल आवश्यक नीतिगत र प्रशासनिक निर्णय गरिरहेको बताएका छन्।

उनले भनेका छन्, “अनुसन्धान सुरु भइसकेको छ। कानुनबमोजिम कारबाही हुनेछ। सरकार छ भन्ने अनुभूति नागरिकले पाउनुपर्छ, दोषी जोसुकै भए पनि उन्मुक्ति पाउने छैन।”

मृतकका परिवार, घाइते तथा प्रभावित सबैलाई न्याय दिलाउन सरकारले आफ्नो सम्पूर्ण शक्ति प्रयोग गर्ने प्रतिबद्धता व्यक्त गर्दै उनले नागरिकलाई संयम अपनाउन, उत्तेजनामा नआउन, बदला र हिंसाको भावनाबाट टाढा रहन तथा सामाजिक सद्भाव कायम राख्न आग्रह गरेका छन्।

प्रधानमन्त्रीले अन्त्यमा सबै समुदायलाई शान्ति, सहिष्णुता र पारस्परिक सम्मान कायम राख्न अपिल गर्दै भनेका छन्, “हामी सबै नेपाली हौं। आक्रोश, रिस र डरलाई नियन्त्रण गरौं। उत्तेजना फैलाउने कुनै पनि गतिविधिमा सहभागी नबनौं। प्रेम, सद्भाव र कानुनी प्रक्रियाप्रतिको विश्वास कायम राख्दै शान्तिपूर्ण रूपमा अगाडि बढौं।”

सुनसरीको देवानगञ्ज गाउँपालिका–३ कप्तानगञ्जमा आइतबार राति सुरु भएको दुई समुदायबीचको विवाद अहिले कोशी प्रदेशकै सबैभन्दा संवेदनशील सुरक्षा चुनौतीका रूपमा देखिएको छ। धार्मिक जुलुस, डिजे साउण्ड, पुराना साम्प्रदायिक असन्तुष्टि र सुरक्षाकर्मीको बल प्रयोग एकै ठाउँमा मिसिँदा उत्पन्न हिंसात्मक घटनामा प्रहरीको गोली लागेर २४ वर्षीय ओमप्रकाश मेहताको मृत्यु भएको छ भने दर्जनौँ नागरिक र सुरक्षाकर्मी घाइते भएका छन्। घटनापछि देवानगञ्ज, हरिनगर, घुस्की, भुटाहा, इनरुवा बजार तथा पूर्व–पश्चिम राजमार्ग आसपासका क्षेत्र लगातार तनावग्रस्त बनेका छन्।

स्थिति नियन्त्रणमा लिन जिल्ला प्रशासन कार्यालयले प्रभावित क्षेत्रमा अनिश्चितकालीन कर्फ्यु जारी गरेको छ भने नेपाल प्रहरी, सशस्त्र प्रहरी र नेपाली सेनाको संयुक्त सुरक्षा टोली परिचालन गरिएको छ। केही क्षेत्रमा सेनाले पैदल तथा सवारी गस्तीका साथै हवाई निगरानीसमेत बढाएको छ।

घटना कसरी सुरु भयो ?

प्रारम्भिक अनुसन्धान र स्थानीय स्रोतका अनुसार विवादको जरो साउन महिनाको बोलबम यात्रासँग जोडिएको छ।

आइतबार साँझ कप्तानगञ्जस्थित शिव मन्दिर परिसरबाट बोलबम यात्राको तयारी भइरहेका बेला सहभागी युवाहरूले उच्च आवाजमा डिजे बजाएका थिए। त्यही समयमा विद्युत् आपूर्ति बन्द भएकाले स्थानीय बासिन्दा घरबाहिर बसेका थिए। अर्को समुदायका केही व्यक्तिले रातिको समयमा ठूलो आवाजमा डिजे बजाउँदा बालबालिका, वृद्धवृद्धा र बिरामीलाई समस्या भएको भन्दै आवाज बन्द गर्न आग्रह गरेका थिए।

यही विषयमा सुरु भएको सामान्य भनाभन केही मिनेटमै दुई समूहबीचको झडपमा परिणत भयो। स्थानीयका अनुसार यसअघि मोहरम पर्वमा राखिएका झण्डा समयमै नहटाइएको विषयलाई लिएर पनि सो क्षेत्रमा केही समयदेखि असन्तुष्टि र साम्प्रदायिक अविश्वास बढ्दै आएको थियो। त्यसैले सामान्य विवादले तुरुन्तै उग्र रूप लिएको बताइएको छ।

प्रहरीसँग झडप, २५ राउण्ड गोली

विवाद बढेपछि इलाका प्रहरी कार्यालय देवानगञ्जबाट प्रहरी निरीक्षक राकेश राईको नेतृत्वमा प्रहरी टोली घटनास्थल पुगेको थियो। प्रहरी पुगेपछि प्रदर्शनकारी र सुरक्षाकर्मीबीच धकेलाधकेल सुरु भयो। त्यसक्रममा प्रहरी निरीक्षक राईमाथि चिर्पट प्रहार हुँदा उहाँ गम्भीर घाइते हुनुभयो। उहाँको टाउकोमा पाँच वटा टाँका लगाइएको प्रहरीले जनाएको छ।

स्थिति नियन्त्रणबाहिर जान थालेपछि थप सशस्त्र प्रहरी परिचालन गरियो। अन्धकार, ढुंगामुढा र लगातारको आक्रमणबीच सुरक्षाकर्मीले बल प्रयोग गर्दै नेपाल प्रहरीले तीन राउण्ड र सशस्त्र प्रहरीले २२ राउण्ड गरी कुल २५ राउण्ड गोली चलाएको प्रारम्भिक विवरण सार्वजनिक भएको छ।

गोली लागेर गम्भीर घाइते भएका ओमप्रकाश मेहताको अस्पताल लैजाँदै गर्दा मृत्यु भयो। घटनामा नौ जना स्थानीय नागरिक गोली लागेर घाइते भएका छन्। उनीहरूको विराटनगरका विभिन्न अस्पतालमा उपचार भइरहेको छ। अर्कोतर्फ, झडपमा आठ जना नेपाल प्रहरी र पाँच जना सशस्त्र प्रहरी गरी १३ जना सुरक्षाकर्मी पनि घाइते भएका छन्।

मृत्युपछि चर्कियो आन्दोलन

ओमप्रकाश मेहताको मृत्युको खबर फैलिएसँगै सोमबार बिहानदेखि स्थानीयवासी आक्रोशित बने। प्रदर्शनकारीहरूले सडक अवरुद्ध गरे, टायर जलाए, केही पसल तथा निजी सम्पत्तिमा तोडफोड र आगजनी गरे। कतिपय स्थानमा सवारीसाधनमा समेत क्षति पुर्‍याइएको छ।

तनाव बढेपछि प्रशासनले कर्फ्यु आदेश जारी गरे पनि प्रदर्शन पूर्ण रूपमा रोकिएको छैन। सम्भावित हिंसा फैलिन नदिन छिमेकी मोरङ जिल्लाले सार्वजनिक रूपमा डिजे साउण्ड बजाउन अस्थायी प्रतिबन्ध लगाएको छ।

सरकारको ठूलो प्रशासनिक हेरफेर

घटनापछि गृह मन्त्रालयले सुरक्षा व्यवस्थापनमा गम्भीर कमजोरी देखिएको निष्कर्ष निकाल्दै तत्काल प्रशासनिक फेरबदल गरेको छ।

• सुनसरीका प्रमुख जिल्ला अधिकारी वासुदेव घिमिरेलाई फिर्ता बोलाइएको छ।
• उहाँको स्थानमा ईश्वरीप्रसाद अर्याललाई पठाइएको छ।
• कोशी प्रदेश प्रहरी प्रमुख डिआइजी विनोद घिमिरेको सरुवा गरिएको छ।
• सुनसरीका प्रहरी प्रमुख एसपी केशवकुमार थेवेलाई पनि हटाइएको छ।
• नयाँ डिआइजीका रूपमा शेखर खनाल र नयाँ एसपीका रूपमा पुष्पराज मल्लले जिम्मेवारी सम्हालेका छन्।

उच्चस्तरीय छानबिन समिति गठन

घटनाको वास्तविकता पत्ता लगाउन गृह मन्त्रालयले सहसचिव भूपेन्द्र थापाको संयोजकत्वमा पाँच सदस्यीय उच्चस्तरीय छानबिन समिति गठन गरेको छ। समितिलाई घटनास्थलको अध्ययन गरी सात दिनभित्र प्रतिवेदन बुझाउन निर्देशन दिइएको छ।

यसैबीच राष्ट्रिय मानव अधिकार आयोगले पनि स्वतन्त्र अनुगमन सुरु गर्दै बल प्रयोगको औचित्य, मानवअधिकारको अवस्था तथा पीडितलाई न्याय सुनिश्चित गर्न सरकारसँग आग्रह गरेको छ।

प्रधानमन्त्रीको प्रतिबद्धता

प्रधानमन्त्री वालेन्द्र शाह (बालेन) ले घटनाको सुरुदेखि नै सरकारले उपस्थिति जनाएको भए पनि त्यो पर्याप्त हुन नसकेको स्वीकार गरेका छन्। उनले सुरक्षाकर्मीको गोलीबाट नागरिकको ज्यान जानु अत्यन्त गम्भीर विषय भएको उल्लेख गर्दै निष्पक्ष अनुसन्धान, दोषीमाथि कानुनी कारबाही, पीडित परिवारलाई न्याय र उचित क्षतिपूर्तिको प्रतिबद्धता व्यक्त गरेका छन्।

राजनीतिक दलहरूको प्रतिक्रिया

घटनापछि प्रमुख राजनीतिक दलहरूले पनि फरक–फरक धारणा सार्वजनिक गरेका छन्।

राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) का सभापति रवि लामिछानेले हिंसाबाट कुनै पनि समस्याको समाधान नहुने भन्दै घटनालाई राजनीतिकरण नगर्न आग्रह गरेका छन्। उनले निष्पक्ष छानबिन गरी दोषीमाथि कारबाही गर्नुपर्ने र सामाजिक सद्भाव कायम राख्न सबैलाई संयम अपनाउन आग्रह गरेका छन्।

राप्रपा अध्यक्ष राजेन्द्र लिङ्देनले तराई–मधेसमा पटक–पटक धार्मिक तनाव दोहोरिनु चिन्ताजनक भएको भन्दै दीर्घकालीन समाधानका लागि सर्वपक्षीय संयन्त्र गठन गर्न माग गरेका छन्।

नेकपा (एमाले) का महासचिव शंकर पोखरेलले राज्य संयन्त्रबाट अत्यधिक बल प्रयोग भएको आरोप लगाउँदै मृतक परिवारलाई उचित क्षतिपूर्ति र घाइतेको निःशुल्क उपचारको व्यवस्था गर्न सरकारसँग माग गरेका छन्।

त्यस्तै, नेपाल कम्युनिष्ट पार्टीका प्रवक्ता प्रकाश ज्वालाले निहत्था नागरिकमाथि गोली चलाउनु गम्भीर सुरक्षा लापरबाही भएको टिप्पणी गर्दै सम्पूर्ण घटनाको जिम्मेवारी सरकारले लिनुपर्ने बताएका छन्।

सद्भाव जोगाउन सबैको अपिल

तनाव लम्बिँदै गएपछि स्थानीय जनप्रतिनिधि, नागरिक समाज, धार्मिक अगुवा तथा सामाजिक संघसंस्थाहरूले शान्ति, संयम र सामाजिक सद्भाव कायम राख्न संयुक्त अपिल गरिरहेका छन्।

प्रशासनले पनि सामाजिक सञ्जालमा भ्रामक, उत्तेजक तथा अपुष्ट सामग्री नफैलाउन, अफवाहमा विश्वास नगर्न तथा कानुन हातमा नलिन सबैसँग आग्रह गरेको छ।

अहिलेसम्म सुरक्षा अवस्था पूर्ण रूपमा सामान्य हुन नसकेको भए पनि प्रशासन, सुरक्षा निकाय र स्थानीय समुदायबीच निरन्तर संवाद जारी रहेको छ। प्रभावित क्षेत्रमा सुरक्षा सतर्कता अझै उच्च तहमा राखिएको छ भने छानबिन समितिको प्रतिवेदनपछि घटनाको वास्तविकता थप स्पष्ट हुने अपेक्षा गरिएको छ।