न्युयोर्क । इरानले रणनीतिक रूपमा अत्यन्त महत्वपूर्ण हर्मुज सात दिनभित्र सामान्य जहाज आवागमनका लागि खोल्न सकिने प्रस्ताव अमेरिकासमक्ष राखेको छ। इरानी विदेशमन्त्री अब्बास अराघ्चीले संयुक्त राष्ट्रसंघ महासभाका क्रममा न्युयोर्कमा बोल्दै आवश्यक सर्तहरू पूरा भए जलमार्ग पुनः सञ्चालन गर्न इरान तयार रहेको बताएका हुन्।

अराघ्चीका अनुसार प्रस्ताव कतारलगायत मध्यस्थकर्तामार्फत अमेरिकी पक्षसम्म पुर्‍याइएको छ। उनले अब निर्णय वासिङ्टनको हातमा रहेको बताएका छन्। इरानले अमेरिकासँग नयाँ माग नराखेको र आवश्यक अमेरिकी कदमहरू यसअघि जुन महिनामा भएको समझदारीपत्र अर्थात् MOU मै उल्लेख रहेको उनको भनाइ छ।

पछिल्लो प्रस्तावअनुसार अमेरिका र इरानबीच समझदारी बने युद्धका विभिन्न मोर्चामा सात दिनभित्र तनाव घटाउने प्रक्रिया अघि बढ्ने, हर्मुजबाट सुरक्षित व्यावसायिक जहाज आवागमन पुनः सुरु हुने र त्यसपछि व्यापक राजनीतिक तथा आणविक वार्ताका लागि बाटो खुल्न सक्ने इरानी पक्षको भनाइ छ।

इरानले त्यसका लागि अमेरिकाले इरानी बन्दरगाहमाथिको नौसैनिक नाकाबन्दी हटाउनुपर्ने, रोक्का गरिएका इरानी सम्पत्ति खुला गर्नुपर्ने तथा तेलसम्बन्धी केही अमेरिकी प्रतिबन्धमा छुट दिनुपर्ने माग गरेको छ।

तर प्रस्तावको भविष्य अझै अनिश्चित छ। अमेरिकी अधिकारीले मध्यस्थकर्तामार्फत भइरहेका वार्तालाई सकारात्मक र रचनात्मक भनेका छन्, तर वासिङ्टनले औपचारिक रूपमा प्रस्ताव स्वीकार गरेको घोषणा गरेको छैन। यसैबीच अमेरिकी सञ्चारमाध्यममा राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले प्रस्ताव अस्वीकार गरेको खबर आएको छ। Wall Street Journal ले नाम नखुलाइएका अमेरिकी अधिकारीलाई उद्धृत गर्दै ट्रम्प इरानले अमेरिकी माग पूरा गर्नेमा विश्वस्त नरहेको र नोभेम्बरको अमेरिकी मध्यावधि निर्वाचनपछि फेरि सैन्य कारबाही हुन सक्ने ठानिरहेको रिपोर्ट गरेको छ। यद्यपि अमेरिकी प्रशासनबाट यसबारे औपचारिक सार्वजनिक घोषणा आएको छैन।

इरानी राष्ट्रपति मसुद पेजेस्कियनले पनि अमेरिका सहमत भए समझदारी कार्यान्वयनको प्रक्रिया तत्काल सुरु हुन सक्ने बताएका छन्। उनले इरान वार्ता गर्न तयार रहेको तर दबाब, धम्की वा जबर्जस्ती स्वीकार नगर्ने बताएका छन्। आणविक विषयमा वार्ता गर्न सकिने बताए पनि इरानले युरेनियम संवर्द्धन गर्ने आफ्नो अधिकार त्याग्ने संकेत दिएको छैन।

पेजेस्कियनले संयुक्त राष्ट्रसंघीय आणविक निरीक्षकलाई इरान प्रवेश गर्न दिन सकिने पनि बताएका छन्। तेहरानले आफू आणविक हतियार विकास गर्न नखोजेको दाबी गर्दै आएको छ भने अमेरिका र उसका साझेदारहरूले इरानको उच्चस्तरीय युरेनियम संवर्द्धनप्रति लामो समयदेखि गम्भीर चिन्ता व्यक्त गर्दै आएका छन्।

विश्व अर्थतन्त्रको मुख्य नसा बनेको हर्मुज

हर्मुज विश्व ऊर्जा व्यापारका सबैभन्दा संवेदनशील मार्गमध्ये एक हो। युद्धअघि दैनिक करिब १२५ ठूला व्यावसायिक जहाज यस क्षेत्र हुँदै आवतजावत गर्ने गरेका थिए र विश्वको तेल तथा तरलीकृत प्राकृतिक ग्यास आपूर्तिको करिब २० प्रतिशत यही मार्गसँग जोडिएको थियो।

युद्ध र सैन्य तनावपछि जहाज आवागमन निकै घटेको छ। सेप्टेम्बर २५ सम्मको पछिल्लो तथ्यांकअनुसार १० दिनको औसत दैनिक आवागमन करिब १८ जहाज मात्र थियो भने एक दिनमा संख्या नौसम्म झरेको थियो। ट्रान्सपोन्डर बन्द गरेर हिँड्ने जहाजसमेत हुने भएकाले वास्तविक संख्या केही बढी हुन सक्ने विश्लेषकहरूले बताएका छन्।

यसैबीच सेप्टेम्बर २० बाट सुरु भएको सातामा हर्मुज हुँदै कम्तीमा ३३.७ मिलियन ब्यारेल कच्चा तेल बाहिरिएको प्रारम्भिक जहाज ट्र्याकिङ तथ्यांकले देखाएको छ। युद्धअघि जस्तो सामान्य अवस्था भने अझै फर्किएको छैन।

क्षेत्रीय युद्ध थप फैलिने जोखिम

हर्मुज संकटसँगै यमनका इरान समर्थित हुथी समूहले साउदी अरब र रेड सी क्षेत्रतर्फ आक्रमण तीव्र पारेपछि अर्को महत्वपूर्ण समुद्री मार्ग बाब अल–मन्दबसमेत दबाबमा परेको छ। यसले खाडी क्षेत्रबाट विश्व बजारमा जाने तेलका दुवै प्रमुख समुद्री मार्ग एकैपटक जोखिममा पर्न सक्ने चिन्ता बढाएको छ।

अमेरिका–इरान युद्ध फेब्रुअरी २८ मा अमेरिका र इजरायलको इरानमाथिको आक्रमणपछि सुरु भएको थियो। त्यसपछि इरानले अमेरिकी तथा क्षेत्रीय लक्ष्यहरूमा प्रतिकार गर्दै आएको छ र लडाइँ विभिन्न चरणमा रोकिँदै पुनः चर्किँदै आएको छ।

अहिले न्युयोर्कमा अघि सारिएको सातदिने प्रस्तावले कूटनीतिक समाधानको अर्को ढोका खोलेको देखिए पनि मुख्य विवाद—इरानको आणविक कार्यक्रम, युरेनियम संवर्द्धन, अमेरिकी प्रतिबन्ध, बन्दरगाह नाकाबन्दी र हर्मुजमाथिको नियन्त्रण—यथावत् छन्।

त्यसैले विश्व ऊर्जा बजार र मध्यपूर्वको सुरक्षाका लागि अब सबैको ध्यान वासिङ्टनको औपचारिक प्रतिक्रियातर्फ केन्द्रित भएको छ।