ओस्लो, नर्वे / अगस्ट २८, २०२६ / नर्वेका राजा हेराल्ड पाँचौँ (King Harald V) को शुक्रबार ८९ वर्षको उमेरमा निधन भएको छ। सन् १९९१ देखि ३५ वर्षभन्दा बढी समय नर्वेको राजगद्दी सम्हालेका हेराल्ड युरोपका सबैभन्दा ज्येष्ठ बहालवाला राजामध्ये एक मात्र होइन, आधुनिक नर्वेको एकता, सहिष्णुता र संवैधानिक राजतन्त्रका महत्वपूर्ण प्रतीकका रूपमा समेत परिचित थिए।

नर्वेली राजदरबारले राजा हेराल्डको अगस्ट २८ शुक्रबार बिहान ६:३५ बजे Oslo University Hospital Rikshospitalet मा शान्तिपूर्वक निधन भएको आधिकारिक रूपमा जनाएको छ।

राजा हेराल्डको निधनसँगै उनका ५३ वर्षीय छोरा युवराज हाकोन म्याग्नस स्वतः नर्वेको राजा बनेका छन्। उनले राजा हाकोन आठौँ (King Haakon VIII) को नामबाट शासन सुरु गरेका छन्। उनकी पत्नी मेटे–मारित अब रानी बनेकी छन् भने उनीहरूकी २२ वर्षीया छोरी इन्ग्रिड अलेक्जान्ड्रा युवराज्ञी तथा राजगद्दीकी पहिलो उत्तराधिकारी बनेकी छन्। नयाँ राजा हाकोनले पनि आफ्ना पिता र पूर्वजहरूले प्रयोग गर्दै आएको शाही आदर्श वाक्य “Alt for Norge” – “सबै नर्वेका लागि” अपनाएका छन्।

पछिल्लो समय लगातार बिग्रँदै गएको थियो स्वास्थ्य

८९ वर्षीय राजा हेराल्डको स्वास्थ्य पछिल्ला वर्षहरूमा कमजोर बन्दै गएको थियो। यही अगस्टमा उनलाई ब्याक्टेरियाका कारण रगतमा संक्रमण भएपछि अस्पताल भर्ना गरिएको थियो। उनी हेमोलाइटिक एनिमियाको उपचारसमेत गराइरहेका थिए।

उनको अवस्था केही समय स्थिर भएको बताइए पनि बिहीबार राजदरबारले स्वास्थ्य अवस्था “अत्यन्त गम्भीर” बनेको जानकारी दिएको थियो। त्यसपछि रानी सोन्जा र युवराज हाकोनले आफ्ना सार्वजनिक कार्यक्रम रद्द गरेका थिए भने युवराज हाकोनले राजप्रतिनिधिका रूपमा जिम्मेवारी सम्हालिरहेका थिए। शुक्रबार बिहान राजदरबारले उनको निधनको पुष्टि गरेको हो।

हेराल्डको निधनसँगै नर्वे राष्ट्रिय शोकमा डुबेको छ। Reuters का अनुसार राष्ट्रिय शोकका कार्यक्रमपछि उनको अन्त्येष्टि ओस्लो क्याथेड्रलमा गरिने र त्यसपछि Akershus Fortress स्थित शाही समाधिस्थलमा अन्तिम संस्कार गरिने तयारी छ।

नाजी आक्रमणपछि तीन वर्षकै उमेरमा अमेरिका निर्वासन

राजा हेराल्डको जीवन आफैंमा नर्वेको आधुनिक इतिहाससँग जोडिएको एउटा असाधारण यात्रा थियो।

उनको जन्म फेब्रुअरी २१, १९३७ मा नर्वेको आस्करस्थित स्काउगुममा तत्कालीन युवराज ओलाव र युवराज्ञी मार्थाको एकमात्र छोराका रूपमा भएको थियो। उनी ५६७ वर्षपछि नर्वेली भूमिमा जन्मिएका पहिलो नर्वेली राजकुमार थिए।

तर उनको बाल्यकाल सामान्य रहेन।

सन् १९४० अप्रिल ९ मा नाजी जर्मनीले नर्वेमाथि आक्रमण गरेपछि तीन वर्षीय हेराल्ड आफ्नी आमा युवराज्ञी मार्था र दुई दिदीहरूसँग देश छोड्न बाध्य भए। उनीहरू पहिले स्विडेन पुगे र त्यसपछि तत्कालीन अमेरिकी राष्ट्रपति फ्र्याङ्कलिन डी. रुजवेल्टको निमन्त्रणामा अमेरिका गए।

राजपरिवारका सदस्यहरूले केही समय वासिङ्टन डीसीस्थित ह्वाइट हाउसमा बिताएपछि राजधानी नजिकैको Pook’s Hill क्षेत्रमा बसोबास गरेका थिए। दोस्रो विश्वयुद्धको ठूलो हिस्सा हेराल्डले अमेरिकामै बिताए।

जर्मनीले सन् १९४५ मेमा आत्मसमर्पण गरेपछि उनी आफ्ना हजुरबुबा राजा हाकोन सातौँ, आमा र दिदीहरूसँग जुन ७, १९४५ मा नर्वे फर्किएका थिए। ओस्लोमा विशाल जनसमुदायले राजपरिवारलाई स्वागत गरेको थियो।

यस कारण हेराल्डको जीवनमा अमेरिकासँग विशेष व्यक्तिगत सम्बन्ध रह्यो।

प्रेमका लागि शाही परम्परासँग जुधेका युवराज

राजा बन्नुअघि नै हेराल्डले नर्वेली राजपरिवारमा ठूलो परिवर्तनको संकेत दिएका थिए।

युवराज हुँदा उनले कुनै युरोपेली राजघराना वा कुलीन परिवारकी युवतीसँग विवाह गर्नुपर्ने तत्कालीन अपेक्षालाई अस्वीकार गर्दै सर्वसाधारण परिवारकी सोन्जा हेराल्डसेनसँग विवाह गर्ने निर्णय गरे।

हेराल्ड र सोन्जाबीच करिब नौ वर्ष प्रेम सम्बन्ध रहे पनि सोन्जा राजपरिवार वा कुलीन घरानाकी नभएकाले विवाहलाई स्वीकृति दिन लामो समय लगाइएको थियो।

अन्ततः राजा ओलाव पाँचौँले संसद् र सरकारका नेतासँग परामर्श गरेपछि विवाहको अनुमति दिए। हेराल्ड र सोन्जाको विवाह अगस्ट २९, १९६८ मा ओस्लो क्याथेड्रलमा सम्पन्न भयो। पछि यही विवाहलाई नर्वेली राजतन्त्रलाई आधुनिक र जनसामान्यसँग नजिक बनाउने महत्वपूर्ण मोडका रूपमा हेरिएको थियो।

सन् १९९१ मा सम्हालेका थिए राजगद्दी

हेराल्डका पिता राजा ओलाव पाँचौँको जनवरी १७, १९९१ मा निधन भएपछि उनी तत्काल नर्वेका नयाँ राजा बनेका थिए।

त्यसपछि उनले नर्वेको संसद् Storting समक्ष संविधान र कानुनको पालना गर्ने शपथ लिए। राजा हेराल्ड र रानी सोन्जाको धार्मिक अभिषेक समारोह नर्वेको ऐतिहासिक Nidaros Cathedral, Trondheim मा भएको थियो।

उनले आफ्ना पिता र हजुरबुबाले जस्तै “Alt for Norge” लाई आफ्नो राजकीय आदर्श वाक्य बनाए। यसको अर्थ सामान्यतः “सबै नर्वेका लागि” भन्ने हुन्छ।

नर्वे संवैधानिक राजतन्त्र भएको देश हो। राजा राष्ट्रप्रमुख र राष्ट्रिय एकताको प्रतीक भए पनि दैनिक राजनीतिक शक्ति प्रयोग गर्दैनन्। वास्तविक राजनीतिक अधिकार जननिर्वाचित संसद्, प्रधानमन्त्री र सरकारमा निहित हुन्छ। राजाका मुख्य जिम्मेवारी संवैधानिक, प्रतिनिधिमूलक र औपचारिक प्रकृतिका हुन्छन्।

२०११ को आतंकवादी हमलापछि बने राष्ट्रिय एकताको आवाज

राजा हेराल्डको शासनकालमा नर्वेले इतिहासकै दर्दनाक घटनामध्ये एक सामना गर्‍यो।

जुलाई २२, २०११ मा ओस्लो र Utøya टापुमा भएको आतंकवादी आक्रमणमा ७७ जनाको मृत्यु भएको थियो। उक्त घटनापछि राजा हेराल्डले पीडित परिवारसँग भेट गर्दै शोक, एकता र लोकतान्त्रिक मूल्यको पक्षमा बोलेका थिए।

त्यो कठिन समयमा उनको शान्त र संवेदनशील भूमिकाले उनलाई केवल औपचारिक राष्ट्रप्रमुखभन्दा माथि उठाएर राष्ट्रिय एकताको प्रतीक बनाएको विश्लेषण गरिएको छ। Reuters ले पनि हेराल्डलाई कठिन राष्ट्रिय क्षणमा सहानुभूति र एकताको आवाज बन्न सफल राजाका रूपमा स्मरण गरेको छ।

विविधता र समानताको पक्षमा दिएको ऐतिहासिक भाषण

राजा हेराल्डको शासनकालको सबैभन्दा चर्चित भाषणमध्ये एक सेप्टेम्बर १, २०१६ मा ओस्लोको Royal Palace Park मा आयोजित समारोहमा दिइएको थियो।

उनले त्यसबेला आधुनिक नर्वेको परिचय भूगोल वा परम्पराले मात्र नभई त्यहाँ बस्ने विभिन्न पृष्ठभूमिका मानिसहरूले बनाएको बताएका थिए।

उनले अफगानिस्तान, पाकिस्तान, पोल्यान्ड, सोमालिया र सिरियालगायत विभिन्न देशबाट आएका आप्रवासी पनि नर्वेकै हिस्सा भएको उल्लेख गरे। उनले समलिंगी महिला र पुरुष, फरक धार्मिक आस्था राख्ने नागरिक तथा कुनै धर्म नमान्ने मानिसलाई समेत समान रूपमा नर्वेली समाजको हिस्सा भएको बताए।

उनको मूल सन्देश थियो—फरक–फरक भए पनि नर्वे एउटै हो र सबै नागरिक एउटै राष्ट्रिय समुदायका सदस्य हुन्।

उनले आफ्नो सबैभन्दा ठूलो आशा नर्वेलीहरूले एकअर्काको हेरचाह गरिरहून् र देशलाई विश्वास, सहकार्य र उदारताको आधारमा अघि बढाइरहून् भन्ने रहेको बताएका थिए।

यो भाषण पछि नर्वेमा समावेशिता, समानता, धार्मिक सहिष्णुता र यौनिक विविधताप्रतिको सम्मान व्यक्त गर्ने ऐतिहासिक शाही सम्बोधनका रूपमा चर्चित भयो।

राजा मात्र होइन, अन्तर्राष्ट्रिय स्तरका नाविक पनि

हेराल्ड खेलकुदका ठूलो प्रशंसक थिए र आफैं पनि उत्कृष्ट नाविक थिए।

उनले युवावस्थामा नर्वेको प्रतिनिधित्व गर्दै ओलम्पिक नौकायन प्रतियोगितामा भाग लिएका थिए। सन् १९६४ को टोकियो ओलम्पिक उद्घाटन समारोहमा उनले नर्वेको राष्ट्रिय झण्डा बोकेका थिए।

सन् १९८७ मा उनी र उनको टोली Fram X बाट विश्व च्याम्पियन बने भने सन् २००५ मा Fram XV बाट युरोपेली च्याम्पियन बने। उनले सन् २०२२ सम्म राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय नौकायन प्रतियोगितामा सक्रिय सहभागिता जनाइरहेका थिए।

प्रकृति र वातावरण संरक्षणमा पनि उनको गहिरो रुचि थियो। युवराज हुँदा उनी WWF Norway स्थापना गर्ने पहलकर्तामध्ये एक थिए र करिब २० वर्ष त्यस संस्थाको अध्यक्षसमेत रहे।

आधुनिक राजतन्त्रका लोकप्रिय अनुहार

राजा हेराल्डले तीन दशकभन्दा लामो शासनकालमा नर्वेली राजतन्त्रलाई जनतासँग नजिक, कम औपचारिक र आधुनिक समाजसँग मेल खाने संस्थाका रूपमा प्रस्तुत गर्ने प्रयास गरे।

Reuters का अनुसार उनी आफ्नो लोकप्रिय पिता राजा ओलाव पाँचौँको ठूलो प्रभावबाट बाहिर निस्कँदै आफ्नै शैलीमा हास्यभाव, सहानुभूति, सरलता र सुधारवादी सोच भएका राजाका रूपमा स्थापित भएका थिए। जीवनको अन्तिम चरणसम्म पनि व्यक्तिगत रूपमा हेराल्डप्रतिको जनविश्वास उच्च रहेको रिपोर्ट गरिएको छ।

तर पछिल्ला वर्षहरूमा नर्वेली राजपरिवार विभिन्न विवादबाट पनि गुज्रिएको थियो, जसले राजतन्त्रसम्बन्धी सार्वजनिक बहसलाई तीव्र बनाएको थियो। यस्तो पृष्ठभूमिमा नयाँ राजा हाकोन आठौँका लागि परम्परा जोगाउँदै आधुनिक पुस्तासँग राजसंस्थाको सम्बन्ध बलियो बनाउने चुनौती रहने देखिन्छ।

अब हाकोन आठौँको युग

पिताको निधनसँगै नर्वेली संविधान र राजकीय उत्तराधिकार परम्पराअनुसार हाकोन तत्काल राजा बनेका हुन्। उनले विगत केही वर्षदेखि राजा हेराल्ड बिरामी हुँदा पटक–पटक Regent अर्थात् कार्यवाहक राष्ट्रप्रमुखको जिम्मेवारी सम्हालिसकेका थिए।

नयाँ राजा हाकोनले नर्वेसँगै अमेरिकाको University of California, Berkeley र बेलायतको London School of Economics मा अध्ययन गरेका छन्। उनले वातावरण संरक्षण, दिगो विकास, युवा, सामाजिक समावेशिता र अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यका विषयलाई आफ्नो सार्वजनिक जीवनका प्रमुख प्राथमिकता बनाउँदै आएका छन्।

नर्वेको परम्पराअनुसार नयाँ राजाका लागि भव्य राज्याभिषेक गरिने व्यवस्था छैन। उनले राज्य परिषद् र संसद्सँग सम्बन्धित संवैधानिक प्रक्रिया पूरा गर्दै राष्ट्रप्रमुखका रूपमा जिम्मेवारी अघि बढाउनेछन्।

राजा हेराल्डको निधनसँगै नर्वेको इतिहासको एउटा महत्वपूर्ण अध्याय समाप्त भएको छ—तीन वर्षको उमेरमा नाजी कब्जाबाट जोगिन अमेरिका निर्वासनमा पुगेको बालकदेखि ३५ वर्षभन्दा बढी समय आफ्नो देशको राजा बनेर सेवा गरेको असाधारण जीवनयात्रा।

उनलाई धेरै नर्वेलीले राजाको उपाधिका कारण मात्र होइन, बदलिँदो समाजमा परम्परा र आधुनिकता, राजतन्त्र र लोकतन्त्र तथा राष्ट्रिय पहिचान र विविधतालाई जोड्ने सेतुका रूपमा सम्झिनेछन्।

अब नर्वे राजा हाकोन आठौँको नेतृत्वमा संवैधानिक राजतन्त्रको नयाँ अध्यायमा प्रवेश गरेको छ।