वैज्ञानिकको प्रारम्भिक निष्कर्ष : विशाल पहिरो र हिमनदी खस्दा ५.२ म्याग्निच्युड बराबरको सिस्मिक कम्पन, भोटेकोसी – त्रिशूलीमा शृंखलाबद्ध बाढी, दर्जनौँ पुल तथा पूर्वाधार ध्वस्त, सयौँ अझै सम्पर्कविहीन, थप ठूलो बाढीको हल्लामा सत्यता नभएको सरकारको स्पष्टोक्ति, राहत सहयोग आधिकारिक खातामा मात्रै पठाउन आग्रह

काठमाडौं, भदौ ११, २०८३ / अगस्ट २७, २०२६

रसुवाको भोटेकोसीबाट सुरु भएर त्रिशूली नदी प्रणाली हुँदै नुवाकोट, धादिङ, चितवन, तनहुँ र नवलपरासी पूर्वसम्म ठूलो मानवीय तथा भौतिक विनाश निम्त्याएको बाढी सामान्य वर्षाजन्य बाढी मात्र नभई हिमाली क्षेत्रमा भएको एउटा ‘विशाल भूभौतिकीय घटना’ र त्यसपछि उत्पन्न शृंखलाबद्ध प्रतिक्रियाको परिणाम हुन सक्ने वैज्ञानिकहरूको प्रारम्भिक निष्कर्ष आएको छ।

अमेरिकाको कोलम्बिया युनिभर्सिटीअन्तर्गतको Lamont-Doherty Earth Observatory का भूभौतिकविद् प्रोफेसर गोरान एकस्ट्रोमले हिमाली भिरालो क्षेत्रमा गएको अत्यन्त ठूलो पहिरोले हिमनदीको ठूलो भाग वा त्यसको मुख्य हिस्सा समेत आफूसँगै तल तानेको बताएका छन्।

उनका अनुसार उक्त पहिरो यति शक्तिशाली थियो कि त्यसबाट उत्पन्न कम्पन विश्वभरका सिस्मोग्राफमा करिब ५.२ म्याग्निच्युड बराबरको सिस्मिक संकेतका रूपमा रेकर्ड भएको थियो। प्रारम्भमा यस्तो कम्पनलाई भूकम्पजस्तो देखिए पनि वैज्ञानिक विश्लेषणले यो ठूलो भू-स्खलनबाट उत्पन्न भएको संकेत गरेको छ।

प्रोफेसर एकस्ट्रोमका अनुसार पहाडबाट अत्यन्त तीव्र गतिमा खसेका विशाल चट्टानले ठूलो परिमाणमा ऊर्जा उत्पन्न गरेका थिए। चट्टान, हिम र बरफबीचको तीव्र घर्षणले ताप पैदा गर्दा हिमनदीको केही भाग तत्काल पग्लिन पुगेको र त्यसपछि पानी, हिम, चट्टान तथा लेदो मिसिएको ठूलो बहाव पहाडको फेदीतर्फ झरेको हुनसक्ने वैज्ञानिक अनुमान छ।

यसरी सुरु भएको घटनाले सामान्य बाढीभन्दा निकै फरक र विनाशकारी स्वरूप लिएको वैज्ञानिकहरूले बताएका छन्। पहाडबाट एकैपटक खसेको विशाल भू–भाग, हिमनदी र त्यसबाट बनेको पानी तथा लेदोको बहावले भोटेकोसी नदी प्रणालीमा केही समयमै असाधारण दबाब सिर्जना गरेको हुनसक्छ।

प्रोफेसर एकस्ट्रोमले हिमाली क्षेत्रमा यसअघि पनि यस्ता भू-स्खलन र हिमपहिरोका घटना देखिएको भए पनि भोटेकोसीमा देखिएको घटनाको आकार र शक्तिलाई **‘विशाल भूभौतिकीय घटना’**का रूपमा बुझ्नुपर्ने बताएका छन्।

उनका अनुसार चट्टान ठूलो उचाइबाट तीव्र गतिमा तल खस्दा गुरुत्वीय ऊर्जा अत्यधिक मात्रामा गतिज ऊर्जामा परिणत हुन्छ। यस प्रक्रियाले ठूलो ताप र घर्षण उत्पन्न गर्न सक्छ। यही कारण हिमनदी तथा हिउँको केही भाग द्रुत गतिमा पग्लिएर ठूलो मात्रामा पानी उत्पन्न भएको हुनसक्ने वैज्ञानिक व्याख्या छ।

प्रारम्भिक अनुमानअनुसार उपत्यकातर्फ झरेको हिउँ, चट्टान, लेदो र पानीको संयुक्त बहावको उचाइ कतिपय स्थानमा करिब १३० देखि १६० फिटसम्म पुगेको हुनसक्छ। बहावको गति प्रतिघण्टा करिब ४४ माइल अर्थात् ७० किलोमिटरभन्दा बढी रहेको अनुमान गरिएको छ।

यस्तो तीव्र गति र ठूलो आयतनको बहावले नदी किनारका बस्ती, सडक, पुल, जलविद्युत् संरचना तथा अन्य पूर्वाधारलाई बच्ने समय नै नदिई एकैपटक ठूलो क्षति पुर्‍याउन सक्ने वैज्ञानिकहरूको भनाइ छ।

प्रोफेसर एकस्ट्रोमले यो घटनालाई जलवायु परिवर्तनसँग पनि जोडेर हेर्नुपर्ने बताएका छन्। उनका अनुसार विश्वव्यापी तापक्रम वृद्धिसँगै हिमालयसहित संसारका धेरै क्षेत्रमा हिमनदीहरू तीव्र रूपमा पग्लिरहेका छन्। हिमनदी पातलिनु, चट्टान र बरफबीचको संरचना कमजोर हुनु तथा उच्च हिमाली क्षेत्रको तापक्रम बढ्नुले पहिरो र हिमपहिरोको जोखिम बढाउन सक्छ।

यद्यपि यस्ता पहिरो प्राकृतिक भूगर्भीय प्रक्रियाबाट पनि हुने वैज्ञानिकहरूको भनाइ छ। तर जलवायु परिवर्तनले हिमाली भूभागलाई थप अस्थिर बनाउँदै यस्ता घटनाको आवृत्ति, आकार वा विनाशकारी प्रभाव बढाउन सक्ने चिन्ता वैज्ञानिक समुदायले व्यक्त गर्दै आएको छ।

भोटेकोसीको हालको घटनाले हिमालय क्षेत्रमा जलवायु परिवर्तन, हिमनदीको अस्थिरता, भू-स्खलन र अचानक आउने विनाशकारी बाढीबीचको सम्बन्धबारे थप गम्भीर वैज्ञानिक अध्ययन आवश्यक रहेको पनि देखाएको छ।

घटनाबारे अहिलेसम्मका मुख्य बुँदा

• मृत्यु संख्या १५७ पुगेको छ। नेपाल प्रहरीका अनुसार मृतकमध्ये ३४ महिला, ६३ पुरुष, ६ बालिका र ७ बालक छन् भने ४७ जनाको पहिचान खुल्न बाँकी छ।
• जिल्लागत मृत्यु विवरणअनुसार रसुवामा ३, नुवाकोटमा १३, धादिङमा २७, गोरखामा १९, चितवनमा ६४, तनहुँमा ९ र नवलपरासी पूर्वमा २२ जनाको शव फेला परेको छ।
• नदीले बगाएका शव घटनास्थलबाट निकै तलसम्म फेला परेकाले मानवीय क्षतिको वास्तविक आकार अझै बढ्न सक्ने अनुमान गरिएको छ।
• २८ जना प्रहरी कर्मचारी अझै सम्पर्कविहीन रहेको प्रहरीले जनाएको छ। अन्य नागरिक, कर्मचारी, सुरक्षाकर्मी तथा यात्रुको खोजी पनि जारी छ।
• अमेरिकाको कोलम्बिया युनिभर्सिटीअन्तर्गत Lamont–Doherty Earth Observatory का भूभौतिकविद् प्रोफेसर गोरान एकस्ट्रोमका अनुसार हिमाली भिरालो क्षेत्रमा गएको विशाल पहिरोले ठूलो हिमनदी वा त्यसको मुख्य भागलाई तलतिर तानेको हुन सक्छ।
• उक्त घटना यति शक्तिशाली थियो कि त्यसबाट उत्पन्न कम्पन संसारभरका सिस्मोग्राफमा करिब ५.२ म्याग्निच्युड बराबरको सिस्मिक संकेतका रूपमा रेकर्ड भएको बताइएको छ।
• वैज्ञानिकहरूले स्पष्ट पारेका छन् कि यो टेक्टोनिक भूकम्प नभई विशाल पहिरोबाट उत्पन्न कम्पन हुनसक्छ।
• पहाडबाट खसेको विशाल चट्टान, हिम र बरफले अत्यधिक ऊर्जा उत्पन्न गर्दा हिमनदीको ठूलो भाग पग्लिएको र त्यसले लेदो, पानी, हिम तथा चट्टान मिसिएको विशाल बहाव सिर्जना गरेको प्रारम्भिक वैज्ञानिक विश्लेषण छ।
• केही वैज्ञानिक अनुमानअनुसार बाढी तथा लेदोको उचाइ केही भागमा १३० देखि १६० फिटसम्म पुगेको हुनसक्छ।
• बहावको गति प्रतिघण्टा करिब ४४ माइल अर्थात् ७० किलोमिटरभन्दा बढी रहेको हुनसक्ने अनुमान गरिएको छ। यी आँकडा प्रारम्भिक वैज्ञानिक अनुमान हुन्, अन्तिम मापन होइनन्।
• प्रारम्भिक विश्लेषणअनुसार हिमनदी तथा चट्टानको ठूलो भाग खसेपछि नदी वा खोलाको बहाव केही समय अवरुद्ध भएर अस्थायी ताल वा बाँधजस्तो अवस्था बनेको र त्यो अचानक फुट्दा ठूलो बाढी आएको हुनसक्छ।
• वैज्ञानिकहरूले यसलाई सामान्य नदी बाढीभन्दा फरक किसिमको ice-rock avalanche तथा debris flood को संयुक्त प्रभावका रूपमा हेरिरहेका छन्।

३५ पुलसम्म क्षतिग्रस्त भएको प्रारम्भिक विवरण

• त्रिशूली नदी र आसपासका खोलामा रहेका दर्जनौँ पुल बगेका वा क्षतिग्रस्त भएका छन्।
• सडक विभाग तथा विपद् व्यवस्थापनसम्बन्धी विभिन्न प्रारम्भिक विवरणमा पुलको संख्या फरक–फरक देखिए पनि ३५ मोटरेबल पुलसम्म क्षतिग्रस्त भएको विवरण सार्वजनिक भएको छ।
• रसुवामा मात्रै करिब १३ वटा पुल बगेको प्रारम्भिक विवरण छ।
• रसुवागढीको मितेरी पुल, टिमुरेका पुल, चिलिमे, स्याफ्रुबेसी तथा जलविद्युत् आयोजनासँग सम्बन्धित बेलिब्रिजहरू क्षतिग्रस्त भएका छन्।
• नुवाकोटका बेत्रावती, टुप्चे, त्रिशूली बजार, देवीघाट, सिमचौर, बुद्धसिंहघाट, रातमाटे, केउरिनी–फोस्रेटार लगायत क्षेत्रमा पुल तथा सडक संरचनामा ठूलो क्षति पुगेको छ।
• धादिङतर्फ बैरेनी–स्याल्टार, जरेबगैँचा, घाटबेँसी, फुर्केखोला, मस्तार तथा कोल्फुखोला क्षेत्रका पुल प्रभावित भएका छन्।
• केही मुख्य पुल भने जोगिएका छन्। प्रारम्भिक विवरणअनुसार बेनीघाट, फिस्लिङ र मुग्लिन क्षेत्रका केही पुल सुरक्षित रहेका छन्।
• बाढीले सडक, विद्युत्, दूरसञ्चार, बैंक तथा वित्तीय संस्था, जलविद्युत् आयोजना र अन्य सार्वजनिक पूर्वाधारमा पनि ठूलो असर पुर्‍याएको छ।

“अझ ठूलो बाढी आउँदैछ” भन्ने हल्ला गलत

• रसुवा र नुवाकोटमा फेरि अझ ठूलो बाढी आउन लागेको भन्दै सामाजिक सञ्जालमा फैलिएको सूचनामा कुनै आधिकारिकता नभएको बाढी पूर्वानुमान महाशाखाले स्पष्ट पारेको छ।
• हालसम्म प्राप्त सूचना र प्रारम्भिक विश्लेषणका आधारमा अर्को विनाशकारी बाढी आउने विश्वसनीय आधार नदेखिएको महाशाखाले जनाएको छ।
• क्षेत्रमा वर्षा भइरहेकाले नदीको बहाव केही बढ्न सक्ने भए पनि तत्काल पहिलेको जस्तै ठूलो बाढी आउने संकेत नदेखिएको बताइएको छ।
• सरकारले नागरिकलाई अपुष्ट अडियो, भिडियो, फोन सन्देश र सामाजिक सञ्जालका हल्लाको पछि नलाग्न आग्रह गरेको छ।
• जोखिम देखिए सरकार तथा सम्बन्धित निकायले एसएमएस, आधिकारिक सूचना र सञ्चारमाध्यममार्फत पूर्वसूचना दिने जनाएका छन्।

राहतका नाममा नक्कली QR बाट सावधान

• राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरणले राहतका नाममा विभिन्न व्यक्तिगत QR Code र अनधिकृत बैंक खाता सार्वजनिक भइरहेको भन्दै सावधान रहन आग्रह गरेको छ।
• सहयोग गर्न चाहने व्यक्ति तथा संघसंस्थाले सरकारले सार्वजनिक गरेको आधिकारिक राहत कोषमा मात्रै रकम पठाउन अनुरोध गरिएको छ।
• अर्थ मन्त्रालयले प्रधानमन्त्री दैवी प्रकोप उद्धार कोष र प्रधानमन्त्री राहत कोष मार्फत सहयोग गर्न सकिने जनाएको छ।
• विपद् राहतका लागि तोकिएका ९ बैंकका १५ वटा आधिकारिक खाता प्रयोग गर्न सकिने सरकारी जानकारी छ।
• रकम पठाउनुअघि बैंक खाता वा QR Code सरकार, अर्थ मन्त्रालय वा सम्बन्धित बैंकको आधिकारिक माध्यमबाट पुष्टि गर्न आग्रह गरिएको छ।

जलवायु परिवर्तनको भूमिका पनि अनुसन्धानको विषय

• वैज्ञानिकहरूले हिमाली क्षेत्रमा यस्ता पहिरो र हिमपहिरो प्राकृतिक रूपमा पनि हुन सक्ने बताएका छन्।
• तर विश्वव्यापी तापक्रम वृद्धि, हिमनदीको तीव्र पग्लाइ र हिमाली भूभागको अस्थिरताले यस्ता घटनाको जोखिम र तीव्रता बढाउन सक्ने चिन्ता व्यक्त गरिएको छ।
• हिमनदी पातलिँदै जानु, बरफ र चट्टानबीचको संरचना कमजोर हुनु तथा उच्च हिमाली क्षेत्रमा तापक्रम बढ्नुले विशाल हिमपहिरो तथा भू-स्खलनको सम्भावना बढाउन सक्छ।
• यद्यपि यो विशेष घटनामा जलवायु परिवर्तनको ठ्याक्कै कति भूमिका रह्यो भन्ने निष्कर्ष निकाल्न विस्तृत भूगर्भीय, स्याटेलाइट र जलवैज्ञानिक अध्ययन आवश्यक रहेको वैज्ञानिकहरूले बताएका छन्।

अबको मुख्य चुनौती

• सम्पर्कविहीन व्यक्तिको खोजी र उद्धार
• घाइतेको उपचार
• शव पहिचान र परिवारलाई हस्तान्तरण
• विस्थापित नागरिकलाई सुरक्षित आवास
• खाद्यान्न, पानी, औषधि र आपतकालीन राहत
• ध्वस्त सडक तथा पुलको अस्थायी पुनःस्थापना
• विद्युत् तथा सञ्चार सेवा सञ्चालन
• पहिरो र नदी बहावको निरन्तर निगरानी
• हल्ला नियन्त्रण र आधिकारिक सूचना प्रवाह
• दीर्घकालीन पुनर्निर्माण तथा विपद् जोखिम मूल्यांकन

अहिलेसम्मको प्रारम्भिक वैज्ञानिक विश्लेषणले रसुवाको यो विपद् सामान्य वर्षा र नदीको बहाव बढेर मात्र आएको होइन भन्ने संकेत गरेको छ। विशाल पहिरो, हिमनदीको भाग खस्नु, हिम–चट्टानको तीव्र बहाव, नदीमा सम्भावित अस्थायी अवरोध र त्यसपछि अचानक छुटेको पानी तथा लेदोको संयुक्त प्रभावले भोटेकोसी–त्रिशूली क्षेत्रमा विनाशकारी बाढी सिर्जना गरेको हुनसक्ने वैज्ञानिक आधार बलियो बन्दै गएको छ।

यद्यपि घटनाको वास्तविक सुरुआती बिन्दु, खसेको हिम तथा चट्टानको परिमाण, पानीको मात्रा र जलवायु परिवर्तनको ठ्याक्कै भूमिका पुष्टि गर्न थप वैज्ञानिक अध्ययन आवश्यक छ। अहिलेका लागि उद्धार, राहत, उपचार, पुनर्स्थापना र सत्यापित सूचना प्रवाह नै राष्ट्रिय प्राथमिकता बनेको छ।