तेहरान/बेरुत/दोहा — अमेरिका–इरान युद्ध अन्त्य गर्ने कूटनीतिक प्रयास अझै अनिश्चित रहँदा मध्यपूर्वमा एकैपटक विभिन्न मोर्चामा तनाव बढेको छ। इरानले रणनीतिक हर्मुज जलडमरूमध्य पूर्ण रूपमा खोल्ने विषय अमेरिकाले जुन महिनाको समझदारीपत्र पालना गरेपछि मात्र अघि बढ्न सक्ने बताएको छ। उता दक्षिणी लेबनानमा इजरायली हवाई आक्रमणमा कम्तीमा ११ जनाको मृत्यु भएको छ भने कब्जा गरिएको पश्चिम किनारमा इजरायली बसोबासीको घेराबन्दीमा परेका प्यालेस्टिनी परिवारसम्म मानवीय सहायता पुर्‍याउने प्रयास भइरहेको छ।

यसैबीच अमेरिकी नौसेनाले मध्यपूर्वमा लामो समयदेखि परिचालित USS Abraham Lincoln लाई प्रतिस्थापन गर्न USS George Washington पठाएको छ। कतार र इरानबीच भने मार्च महिनामा बेपत्ता भएका इरानी लडाकु विमान चालकहरूको अवस्थालाई लिएर आरोप–प्रत्यारोप चर्किएको छ।

इरान – ओमान वार्ता जारी, तर हर्मुज खोल्न अमेरिकामाथि सर्त

इरानी विदेशमन्त्री अब्बास अराघचीले ओमानसँग हर्मुज जलडमरूमध्यमा व्यावसायिक जहाज सञ्चालनका लागि नयाँ समुद्री मार्ग तय गर्ने वार्ता जारी रहेको बताएका छन्।

इरान र ओमानबीच जलडमरूमध्यमा प्रवेश गर्ने र बाहिरिने जहाजका लागि छुट्टाछुट्टै मार्ग निर्धारण गर्ने विषयमा उल्लेख्य प्रगति भएको छ। उपलब्ध विवरणअनुसार आउने जहाजलाई इरानी जलक्षेत्रतर्फको उत्तरी मार्ग र बाहिरिने जहाजलाई ओमानी जलक्षेत्रतर्फको दक्षिणी मार्ग प्रयोग गराउने प्रस्तावमा छलफल भइरहेको छ।

तर अराघचीले ओमानसँग समुद्री मार्गबारे सहमति हुनु र हर्मुज पूर्ण रूपमा पुनः खोलिनु दुई अलग विषय भएको स्पष्ट गरेका छन्।

तेहरानको भनाइमा जलडमरूमध्य सामान्य अवस्थामा फर्काउन अमेरिकाले जुन १७ मा भएको १४ बुँदे ‘इस्लामाबाद मेमोरेन्डम अफ अन्डरस्ट्यान्डिङ’ अन्तर्गतका प्रतिबद्धता पूरा गर्नुपर्छ।

उक्त अन्तरिम समझदारीमा सैन्य कारबाही रोक्ने, हर्मुजबाट व्यावसायिक जहाजको आवागमन सहज बनाउने, अमेरिकी नौसैनिक नाकाबन्दी क्रमशः हटाउने तथा त्यसपछि ६० दिनभित्र आणविक कार्यक्रम, प्रतिबन्ध र अन्य विवादमा विस्तृत वार्ता गर्ने योजना समेटिएको थियो।

तर समझदारी केही सातामै संकटमा परेको थियो। वाशिङटन र तेहरान दुवैले एकअर्कालाई सम्झौता उल्लंघन गरेको आरोप लगाउँदै आएका छन्। अमेरिकाले इरानले हर्मुज पूर्ण रूपमा नखोलेको आरोप लगाएको छ भने इरानले अमेरिकाले नाकाबन्दी र आर्थिक प्रतिबन्धसम्बन्धी प्रतिबद्धता पूरा नगरेको दाबी गरेको छ।

यसकारण ओमानले मध्यस्थताको प्रयास जारी राखे पनि हर्मुजको संकट केवल नौवहनको प्राविधिक विषय नभई अमेरिका–इरान युद्ध अन्त्य गर्ने ठूलो राजनीतिक सम्झौतासँग जोडिएको छ।

विश्व ऊर्जा बजारका लागि हर्मुज किन यति महत्त्वपूर्ण?

हर्मुज जलडमरूमध्य विश्व ऊर्जा आपूर्तिको सबैभन्दा संवेदनशील समुद्री मार्गमध्ये एक हो।

युद्धअघि विश्वव्यापी तेल तथा तरलीकृत प्राकृतिक ग्यासको झन्डै पाँचौं हिस्सा यही मार्ग हुँदै ढुवानी हुने गरेको थियो। युद्ध र अवरोधपछि जहाज आवागमन ठूलो मात्रामा घटेको छ र पछिल्ला दिनमा केही जहाजमाथि पुनः आक्रमण भएपछि जोखिम अझ बढेको छ।

त्यसैले हर्मुजको भविष्य इरान वा खाडी मुलुकको सुरक्षा मात्र होइन, विश्व तेलको मूल्य, ढुवानी लागत, बीमा शुल्क र मुद्रास्फीतिसँग प्रत्यक्ष जोडिएको विषय बनेको छ।

पश्चिम किनारमा प्यालेस्टिनी परिवारमाथि एक सातादेखि घेराबन्दी

अर्कोतर्फ कब्जा गरिएको पश्चिम किनारको कुस्रा (Qusra) गाउँमा इजरायली बसोबासीहरूले केही प्यालेस्टिनी घरलाई झन्डै एक सातादेखि घेराबन्दी गरेपछि घटनाले अन्तर्राष्ट्रिय ध्यान खिचेको छ।

स्थानीय बासिन्दाका अनुसार बसोबासीहरूले तीन घरतर्फ जाने बाटो बन्द गरेका थिए तथा केही घरको पानी र बिजुली आपूर्तिसमेत काटिएको थियो। ती घरमा बालबालिकासहित प्यालेस्टिनी परिवार फसेका थिए।

आइतबार संयुक्त राष्ट्रसंघसँग सम्बद्ध मानवीय प्रयासमार्फत प्रभावित परिवारसम्म केही खाद्यान्न तथा आवश्यक सामग्री पुर्‍याइएको विवरण आएको छ। यसअघि प्यालेस्टिनी र विदेशी अधिकारकर्मीहरूले पनि खाना र पानी पुर्‍याउने प्रयास गरेका थिए, तर सुरक्षा प्रतिबन्धका कारण प्रभावित परिवारले सामग्री बाहिरबाट लिनुपर्ने अवस्था आएको थियो।

अमेरिकी राजदूत माइक हकाबीले समेत आक्रमणकारी कट्टरपन्थी बसोबासीहरूको कडा आलोचना गरेका छन्। अमेरिकाले प्रधानमन्त्री बेन्जामिन नेतान्याहुलाई घटनाको सार्वजनिक निन्दा गर्न दबाब दिएको विवरणसमेत सार्वजनिक भएको छ।

आइतबार पोप लियोले पनि पश्चिम किनारका प्यालेस्टिनी नागरिकमाथिको हिंसा रोक्न आग्रह गर्दै अन्तर्राष्ट्रिय समुदायलाई दुई–राज्य समाधानतर्फ सक्रिय हुन आह्वान गरे।

दक्षिणी लेबनानमा इजरायली हमला, कम्तीमा ११ जनाको मृत्यु

इजरायलले दक्षिणी लेबनानमा गरेको पछिल्लो हवाई आक्रमणमा कम्तीमा ११ जनाको मृत्यु भएको छ। जुन २० मा इजरायल र हिजबुल्लाहबीच युद्धविराम लागू भएयताकै यो सबैभन्दा घातक दिन बनेको छ।

लेबनानी अधिकारीका अनुसार अन्सार गाउँको एउटा घरमा भएको आक्रमणमा सात जनाको मृत्यु भयो, जसमा तीन बालबालिका पनि थिए। अर्को हमला देइर अल-जहरानीमा हुँदा चार जनाको मृत्यु र १७ जना घाइते भए।

इजरायलले आफ्ना सैनिकलाई घाइते बनाउने हिजबुल्लाहको ड्रोन हमलाको जवाफमा कारबाही गरिएको दाबी गरेको छ। इजरायली सेनाले हिजबुल्लाहका एक कमान्डरलाई निशाना बनाएको पनि बताएको छ।

तर लेबनानी प्रधानमन्त्री नवाफ सलाम र राष्ट्रपति जोसेफ आउनले हमलाको आलोचना गर्दै यस्तो कारबाहीले युद्धविराम र जारी वार्तालाई कमजोर बनाउने बताएका छन्।

जुन २६ मा बनेको अर्को ‘फ्रेमवर्क एग्रिमेन्ट’मा इजरायली सेना दक्षिणी लेबनानबाट हट्ने र त्यसको बदलामा हिजबुल्लाहलाई निःशस्त्रीकरणतर्फ लैजाने योजना प्रस्ताव गरिएको थियो। तर हिजबुल्लाह उक्त सम्झौताको प्रत्यक्ष पक्ष थिएन र उसले निःशस्त्रीकरण अस्वीकार गर्दै आएको छ।

त्यसैले पछिल्लो हमला केवल एउटा छुट्टै सैन्य घटना नभई जुनको युद्धविराम नै टिक्छ कि फेरि इजरायल–हिजबुल्लाह युद्ध सुरु हुन्छ भन्ने प्रश्नसँग जोडिएको छ।

USS George Washington मध्यपूर्वमा, Lincoln लाई राहत

अमेरिकी नौसेनाले मध्यपूर्वमा आफ्नो विमानवाहक जहाजको ठूलो फेरबदल गरिरहेको छ।

प्रशान्त क्षेत्रमा तैनाथ आणविक शक्तिचालित विमानवाहक जहाज USS George Washington लाई मध्यपूर्व पठाइएको छ। अल जजिराको आइतबारको लाइभ अपडेटले जहाज अरब सागर पुगेको जनाएको छ। अमेरिकी तथा अन्य प्रमुख स्रोतहरूले यसअघि जहाज USS Abraham Lincoln लाई प्रतिस्थापन गर्न मध्यपूर्वतर्फ गइरहेको पुष्टि गरेका थिए।

USS Abraham Lincoln जनवरीदेखि मध्यपूर्वमा अमेरिकी सैन्य कारबाहीको केन्द्रमा रहँदै आएको छ। जहाज र त्यसमा रहेका करिब पाँच हजार नौसैनिक तथा मरीन लामो समयदेखि समुद्रमै रहेकाले मानसिक स्वास्थ्य, खाद्यान्न तथा व्यक्तिगत आपूर्ति, मर्मतसम्भार र आरामको अभावबारे चिन्ता उठेको छ।

रक्षा सचिव पिट हेगसेथले भने जहाजको अवस्था खराब भएको विवरणलाई ‘गलत रूपमा प्रस्तुत गरिएको’ बताएका छन्।

George Washington लाई मध्यपूर्व पठाउँदा पश्चिमी प्रशान्त क्षेत्रमा अमेरिकी विमानवाहक जहाजको उपस्थिति अस्थायी रूपमा कमजोर हुने भएकाले चीनसँग बढिरहेको रणनीतिक प्रतिस्पर्धाका सन्दर्भमा पनि यो निर्णयको अर्थ रहेको छ।

कतार र इरानबीच बेपत्ता पाइलटको विवाद

क्षेत्रीय तनावको अर्को नयाँ पाटो कतार र इरानबीच बेपत्ता इरानी पाइलटहरूको अवस्थाबारे उत्पन्न विवाद हो।

इरानी सैन्य अधिकारीहरूले मार्च महिनाको युद्धको सुरुवाती चरणमा कतार क्षेत्रमा खसेका विमानका तीन इरानी पाइलट कतारको नियन्त्रणमा रहेको दाबी गरेका छन्।

कतारले यो दाबी ठाडै अस्वीकार गरेको छ।

दोहाका अनुसार इरानी विमानले कतारी हवाई क्षेत्र उल्लंघन गरेपछि सम्पर्क प्रयासको जवाफ नदिएको थियो। खोज तथा उद्धार टोलीले पछि एक पाइलटको शव भेटेको र त्यसको हस्तान्तरणका लागि इरानसँग सम्पर्क गरेको कतारको भनाइ छ। कतारले अन्य इरानी पाइलट आफ्नो हिरासतमा नरहेको स्पष्ट गरेको छ।

इरानले भने कतारले वास्तविक अवस्था स्पष्ट गर्न ढिलाइ गरेको आरोप लगाएको छ र घटनाको छानबिनका लागि आफ्नो विशेषज्ञ टोलीलाई कतार प्रवेश गर्न दिन माग गरेको छ। तेहरानले अन्तर्राष्ट्रिय रेडक्रस समितिलाई समेत विषयमा हस्तक्षेप गर्न आग्रह गरेको छ।

अहिलेसम्म दुवै पक्षको भनाइ मेल खाएको छैन। त्यसैले ‘कतारले तीन इरानी पाइलट बन्दी बनाएको छ’ भन्ने कुरा स्वतन्त्र रूपमा पुष्टि भएको तथ्य होइन, इरानको दाबी मात्र हो।

एउटै संकटका फरक मोर्चा

मध्यपूर्वमा अहिले देखिएका यी घटना अलग-अलग जस्ता देखिए पनि तिनको केन्द्रमा एउटै ठूलो संकट छ—अमेरिका–इरान द्वन्द्व र त्यसले बिगारेको क्षेत्रीय शक्ति सन्तुलन।

हर्मुज बन्द हुँदा विश्व ऊर्जा बजार प्रभावित भइरहेको छ। अमेरिकी नौसैनिक शक्ति अरब सागरमा केन्द्रित भइरहेको छ। इजरायल–हिजबुल्लाह युद्धविराम फेरि जोखिममा परेको छ। पश्चिम किनारमा बसोबासी हिंसा बढिरहेको छ र इरानसँग विगतमा निकट वा मध्यस्थ भूमिकामा रहेका खाडी राष्ट्रहरूसँग समेत नयाँ विवाद देखिन थालेका छन्।

यस अवस्थामा आगामी दिनको सबैभन्दा निर्णायक प्रश्न हर्मुज कहिले र कुन सर्तमा पूर्ण रूपमा खुल्छ भन्ने हुनेछ।

इरानले अमेरिकाबाट जुनको समझदारी कार्यान्वयन चाहेको छ। अमेरिका भने इरानमाथि थप आर्थिक दबाबको चेतावनी दिइरहेको छ। दुवै पक्ष आफ्नो अडानमा रहेसम्म ओमान, कतार, पाकिस्तानलगायत मध्यस्थ राष्ट्रहरूको कूटनीतिक प्रयास जारी रहे पनि स्थायी समाधान कठिन देखिन्छ।