मैले जीवनमा एउटा विचित्र दृश्य देखेको छु—जीवनभर मासु नछोएका मानिसहरू पनि जीवनको अन्तिम घडीमा ‘मासु, मासु’ भन्दै त्यसैको स्वाद खोज्न थालेका छन्। यसलाई म धर्मको विरोधाभासभन्दा पनि मानिसको स्वभाव, परिस्थिति र अन्तिम इच्छाबीचको अनौठो सम्बन्धका रूपमा हेर्छु। हिन्दू परम्परामा पनि परिवर्तनको एउटा गहिरो कथा छ—रत्नाकरको वाल्मीकि बन्ने कथा। लोकप्रिय धार्मिक परम्पराअनुसार रत्नाकर हिंसा र लुटपाटको जीवनबाट आत्मबोधतर्फ फर्किए र पछि महर्षि वाल्मीकि बने। यस कथाको सबैभन्दा ठूलो सन्देश यही हो—मानिसको विगत अन्तिम सत्य होइन; चेतना बदलिन सक्छ, चरित्र बदलिन सक्छ र जीवनको दिशा पनि बदलिन सक्छ। तर यही ठाउँमा प्रश्न उठ्छ—राजनीतिमा ‘हिन्दुत्व’को अर्थ के हो? के हिन्दू हुनु भनेको मन्दिर जानु, टीका लगाउनु, पूजापाठ गर्नु र धार्मिक प्रतीक प्रदर्शन गर्नु मात्र हो? कि हिन्दू दर्शनले सिकाएको सत्य, करुणा, आत्मसंयम, न्याय, सहिष्णुता र कर्मप्रतिको उत्तरदायित्वलाई राजनीतिक जीवनमा उतार्नु पनि हिन्दुत्व हो? यदि हिन्दुत्व केवल धार्मिक प्रतीकको प्रदर्शन हो भने त्यो आस्था होइन—राजनीतिक आवरण हो।
शेरबहादुर देउवाको लामो राजनीतिक यात्रालाई हेर्दा यही प्रश्न अझ गम्भीर भएर आउँछ। उहाँको व्यक्तिगत धार्मिक आस्था के हो भन्ने कुरा निजी विषय हो। तर जब कुनै राजनीतिक व्यक्तित्व हिन्दू सभ्यता, परम्परा वा धार्मिक भावनालाई राजनीतिक भाष्यको हिस्सा बनाउँछ, तब त्यसको मूल्याङ्कन निजी आस्थाबाट होइन, सार्वजनिक कर्म र राजनीतिक चरित्रबाट हुनुपर्छ।
हिन्दू दर्शनले कर्मलाई अत्यन्त गम्भीरतापूर्वक लिन्छ। पूजा कति गरियो भन्नेभन्दा कर्म कस्तो गरियो भन्ने प्रश्न ठूलो हुन्छ। निधारमा कति लामो टीका लगाइयो भन्नेभन्दा निर्णयले कति मानिसको जीवन छोयो भन्ने प्रश्न ठूलो हुन्छ। मन्दिरमा कति पटक पुगियो भन्नेभन्दा राज्यसत्तामा बसेर न्याय, समानता र कमजोर नागरिकप्रतिको व्यवहार कस्तो रह्यो भन्ने प्रश्न अझ ठूलो हुन्छ। यहीँबाट ‘देउवाको हिन्दुत्व’माथिको आलोचना सुरु हुन्छ। हिन्दुत्व यदि केवल संस्कार हो भने त्यो अधुरो छ। हिन्दुत्व यदि नैतिकता हो भने त्यसको परीक्षा सत्तामा हुन्छ।
मन्दिरमा भगवान् खोज्नु सजिलो छ; तर अन्यायमा परेका नागरिकभित्र भगवान् देख्नु कठिन छ। धर्मग्रन्थ पढ्नु सजिलो छ; तर त्यसमा लेखिएको न्यायको भाव राजनीतिमा लागू गर्नु कठिन छ। ‘राम’ भन्न सजिलो छ; तर रामराज्यको अर्थ सुशासन, न्याय, मर्यादा र उत्तरदायित्व हो भन्ने स्वीकार गर्नु कठिन छ। त्यसैले प्रश्न देउवा हिन्दू हुन् कि होइनन् भन्ने होइन। प्रश्न यो हो—उहाँले सार्वजनिक जीवनमा प्रस्तुत गर्ने हिन्दुत्वको अर्थ के हो? यदि हिन्दू धर्मको नाममा केवल परम्परा, प्रतीक र भावनाको राजनीति गर्ने हो भने त्यसले धर्मलाई नै कमजोर बनाउँछ। किनकि धर्मलाई राजनीतिक स्वार्थको साधन बनाइयो भने धर्मको नैतिक शक्ति हराउँछ र बाँकी रहन्छ केवल यसको आवरण।
रत्नाकरबाट वाल्मीकि बन्ने कथा—त्यो सत्य इतिहास होस् वा धार्मिक आख्यान—हामीलाई एउटा सुन्दर कुरा सिकाउँछ: परिवर्तन सम्भव छ, तर परिवर्तनको प्रमाण शब्दमा होइन, कर्ममा देखिन्छ। त्यसैले देउवाको हिन्दुत्वको पनि परीक्षा त्यहीँ हुनुपर्छ। हिजो के बोल्नुभयो भन्नेभन्दा आज के गर्दै हुनुहुन्छ? कुन मन्दिरमा जानुभयो भन्नेभन्दा कुन अन्यायको विरुद्ध उभिनुभयो? कुन धार्मिक संस्कार गर्नुभयो भन्ने भन्दा कमजोर नागरिकको पक्षमा कति न्याय गर्नुभयो? कति पटक भगवानको नाम लिनुभयो भन्नेभन्दा कति पटक जनताको पीडा सुन्नुभयो?
हिन्दू दर्शनले मानिसलाई बाहिरी आवरणभन्दा भित्री चेतनातर्फ फर्काउँछ। त्यसैले राजनीतिमा पनि धर्मको वास्तविक अर्थ सत्ता प्राप्त गर्ने साधन होइन, सत्ता प्रयोग गर्ने नैतिक अनुशासन हुनुपर्छ।
जीवनको अन्तिम घडीमा मासुको स्वाद खोज्ने मानिसलाई त्यसकै आधारमा अधर्मी भन्न मिल्दैन। त्यस्तै, मन्दिर गएको मानिसलाई त्यसकै आधारमा धर्मात्मा भन्न पनि मिल्दैन। धर्मको अन्तिम परीक्षा पूजा होइन—चरित्र हो। हिन्दुत्वको अन्तिम परीक्षा नारा होइन—न्याय हो र राजनीतिज्ञको अन्तिम परिचय उसको धार्मिक प्रदर्शन होइन—उसले समाजलाई छोडेर गएको कर्म हो। त्यसैले देउवाको हिन्दुत्वलाई प्रश्न गर्नु हिन्दू धर्मलाई प्रश्न गर्नु होइन। बरु यो प्रश्न हो—हिन्दू धर्मको नाम लिने राजनीतिक नेतृत्वले हिन्दू दर्शनको नैतिक आत्मालाई कति बुझेको छ? किनकि भगवानको नाम जप्ने ओठभन्दा न्याय गर्ने हात ठूलो हुन्छ। मन्दिरमा झुक्ने शिरभन्दा अन्यायका अगाडि नझुक्ने चरित्र ठूलो हुन्छ। रत्नाकर वाल्मीकि बनेको कथा परिवर्तनको कथा हो; राजनीतिमा पनि परिवर्तन सम्भव छ। तर वाल्मीकि बन्ने प्रमाण नाम परिवर्तन होइन, कर्म परिवर्तन हो।