मध्यपूर्वमा अमेरिका र इरानबीचको तनाव पुनः खतरनाक मोडमा पुगेको छ। पछिल्ला केही दिनयता दुवै पक्षले एकअर्काविरुद्ध लगातार सैन्य कारबाही तीव्र बनाएका छन्, जसले अप्रिलमा भएको युद्धविरामलाई थप कमजोर बनाएको छ।

अमेरिकी सेनाले बिहीबार इरानका विभिन्न सामरिक तथा सैन्य संरचनामाथि नयाँ हवाई आक्रमण गरेपछि इरानले खाडी क्षेत्रमा रहेका अमेरिकी सैन्य अड्डाहरूलाई निशाना बनाउँदै जवाफी हमला गरेको जनाएको छ। इरानले विशेषगरी बहराइन र कुवेतस्थित अमेरिकी सैन्य आधारहरूमा मिसाइल तथा ड्रोन आक्रमण गरेको दाबी गरेको छ।

अमेरिकी केन्द्रीय कमाण्ड (सेन्टकम) ले भने आफ्ना पछिल्ला आक्रमणहरूलाई “आत्मरक्षाका लागि गरिएको कारबाही” भन्दै इरानबाट उत्पन्न खतरालाई नियन्त्रण गर्न आवश्यक कदम चालिएको जनाएको छ।

ट्रम्पको चेतावनीपछि नयाँ हमला

अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले इरानमाथि थप कडा कारबाही गरिने सार्वजनिक चेतावनी दिएका केही घण्टापछि अमेरिकी सेनाले नयाँ आक्रमण सुरु गरेको थियो।

ट्रम्पले इरानले युद्ध अन्त्यका लागि आवश्यक सम्झौतामा ढिलाइ गरेको आरोप लगाउँदै “हामीले हिजो कडा प्रहार गर्‍यौं, आज अझ कडा प्रहार गर्नेछौं” भनेर चेतावनी दिएका थिए।

उनको भनाइको जवाफमा इरानी राष्ट्रपति मसुद पेजेशकियानले आफ्नो देश कुनै पनि दबाब, धम्की वा सैन्य हस्तक्षेपसामु नझुक्ने स्पष्ट पारेका छन्।

होर्मुज क्षेत्रमा बढ्दो संकट

विश्व ऊर्जा आपूर्तिको प्रमुख मार्ग मानिने होर्मुज क्षेत्र अहिले सबैभन्दा संवेदनशील बनेको छ। अमेरिकी सेनाले हालै इरानको दक्षिणी क्षेत्रमा रहेका वायु प्रतिरक्षा प्रणाली, रडार केन्द्र तथा सैन्य पूर्वाधारमाथि प्रहार गरेको थियो।

यसैबीच इरानको इस्लामिक रिभोलुसनरी गार्ड कोर्प्स (आईआरजीसी) ले जलडमरूमध्य क्षेत्रमा केही जहाजमाथि पनि कारबाही गरेको दाबी गरेको छ।

इरानी सरकारी सञ्चारमाध्यमहरूले होर्मुज मार्ग सबै प्रकारका जहाजका लागि बन्द गरिएको दाबी गरे पनि अमेरिकी सेनाले भने अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारिक जहाजहरूको आवतजावत जारी रहेको जनाएको छ।

यद्यपि इरानले दुई तेल ट्यांकरमाथि कारबाही गरेको दाबी गरेपछि विश्व बजारमा ऊर्जा आपूर्तिप्रति चिन्ता बढेको छ।

तेल बजारमा तत्काल प्रभाव

होर्मुज क्षेत्रमा उत्पन्न अस्थिरताले अन्तर्राष्ट्रिय तेल बजारमा प्रत्यक्ष असर देखिएको छ। विश्वको प्रमुख मानक ब्रेन्ट क्रुड तेलको मूल्य एकै दिनमा उल्लेखनीय रूपमा बढ्दै प्रति ब्यारेल ९५ डलर नाघेको छ।

विश्लेषकहरूका अनुसार यदि होर्मुज मार्गमा अवरोध लम्बियो भने विश्वव्यापी ऊर्जा संकट थप गहिरिन सक्ने र तेलको मूल्य तीन अंक (१०० डलरभन्दा माथि) पुग्ने सम्भावना बढ्न सक्छ।

कूटनीतिक प्रयास संकटमा

अमेरिका र इरानबीच अप्रिलमा दुई साताका लागि युद्धविराम भएको थियो। त्यसयता छिटफुट आक्रमण र जवाफी कारबाही भइरहे पनि पूर्ण युद्ध भने पुनः सुरु भएको थिएन।

तर पछिल्ला हप्ताहरूमा वार्ताका प्रयासहरू असफल हुँदै गएपछि सैन्य तनाव पुनः चुलिएको छ।

इरानले अमेरिकामाथि एकातिर वार्ताको कुरा गर्ने र अर्कोतिर बमबारी गर्ने “दोहोरो नीति” अपनाएको आरोप लगाएको छ। अमेरिकी पक्षले भने इरानले शान्ति सम्झौताका अवसरहरू गुमाएको दाबी गरिरहेको छ।

संयुक्त राष्ट्रसंघको चिन्ता

संयुक्त राष्ट्रसंघका महासचिव António Guterres ले मध्यपूर्व पुनः गम्भीर संकटतर्फ धकेलिँदै गएको चेतावनी दिएका छन्।

उनले जारी हिंसात्मक घटनाले युद्धविरामलाई केवल “कम तीव्रताको युद्ध” मा सीमित बनाएको टिप्पणी गर्दै पूर्ण युद्धमा रूपान्तरण हुने जोखिम अत्यन्त उच्च रहेको बताएका छन्।

महासचिव गुटेरेसले सबै पक्षलाई तत्काल सैन्य कारबाही रोक्न, संयमता अपनाउन र कूटनीतिक समाधानतर्फ फर्किन आग्रह गरेका छन्।

क्षेत्रीय तथा विश्वव्यापी असर

सैन्य विश्लेषकहरूका अनुसार अमेरिका–इरानबीचको पछिल्लो तनाव केवल दुई देशको द्वन्द्वमा सीमित नरही सम्पूर्ण मध्यपूर्व, अन्तर्राष्ट्रिय ऊर्जा आपूर्ति शृंखला, विश्व अर्थतन्त्र तथा विश्व शेयर बजारमा समेत प्रभाव पार्न सक्ने अवस्था सिर्जना भएको छ।

विशेषगरी होर्मुजमा कुनै दीर्घकालीन अवरोध भए विश्वका करिब एक तिहाइ समुद्री तेल आपूर्तिमा असर पर्न सक्ने भएकाले अन्तर्राष्ट्रिय समुदायले बढ्दो चिन्ताका साथ घटनाक्रमलाई नजिकबाट हेरिरहेको छ।