Updated ….अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले इरानको इस्लामिक रिभोलुसनरी गार्ड कोरका सदस्यहरूलाई हतियार त्याग्न सार्वजनिक आह्वान गरेका छन्। आइतबार दिउँसो भिडियो सन्देशमार्फत उनले हतियार राख्ने सदस्यहरूलाई “पूर्ण उन्मुक्ति” दिइने, तर अस्वीकार गर्नेहरूले “निश्चित मृत्यु” सामना गर्नुपर्ने चेतावनी दिएका छन्। ट्रम्पले भने, “म फेरि एकपटक रिभोलुसनरी गार्ड र इरानी सैन्य प्रहरीलाई आग्रह गर्छु हतियार त्याग्नुहोस् र पूर्ण उन्मुक्ति पाउनुहोस्, नत्र निश्चित मृत्युको सामना गर्नुहोस्। त्यो निश्चित मृत्यु हुनेछ, र त्यो सुखद हुने छैन।”

उनले इरानी जनतालाई पनि सम्बोधन गर्दै वर्तमान अवस्थालाई अवसरका रूपमा लिन आग्रह गरेका छन्। “स्वतन्त्रताको चाहना राख्ने सबै इरानी देशभक्तहरूलाई म आह्वान गर्दछु यो क्षणलाई समात्नुहोस्, साहसी बन्नुहोस्, दृढ बन्नुहोस् र आफ्नो देश पुनः आफ्नो हातमा लिनुहोस्। अमेरिका तपाईंहरूको साथमा छ। मैले तपाईंहरूसँग वाचा गरेको थिएँ, र मैले त्यो वाचा पूरा गरेको छु,” ट्रम्पले भने।

यसअघि इरानमा सरकारविरुद्ध प्रदर्शन चर्किँदा ट्रम्पले सामाजिक सञ्जाल सन्देशमार्फत “सहयोग बाटोमै छ” भनेर उल्लेख गरेका थिए। अहिलेको सन्देशले इरानभित्र राजनीतिक परिवर्तनको संकेत दिँदै आएको विश्लेषण गरिएको छ।

ट्रम्पले इरानमाथि गरिएको प्रारम्भिक सैन्य आक्रमणलाई “पूर्ण सफल” भएको दाबी गरेका छन्। आइतबार सार्वजनिक गरिएको भिडियो सन्देशमा उनले सयौँ लक्ष्यहरूमा प्रहार गरिएको र इरानको नौसैनिक क्षमताको ठूलो हिस्सा ध्वस्त पारिएको बताएका छन्।

ट्रम्पका अनुसार आक्रमणले इस्लामिक रिभोलुसनरी गार्डका संरचना, सैन्य प्रतिष्ठान र हवाई प्रतिरक्षा प्रणालीहरू नष्ट गरेको छ। साथै उनले इरानका सर्वोच्च नेता आयातोल्लाह अली खामेनेई सहित अन्य वरिष्ठ अधिकारीहरू मारिएको दाबी दोहोर्‍याएका छन्। “पूरै सैन्य कमाण्ड संरचना समाप्त भएको छ,” ट्रम्पले भने, “इरानी सेनाका धेरै सदस्यहरू आत्मसमर्पण गर्न खोजिरहेका छन्।”

राष्ट्रपतिले सप्ताहन्तमा भएको आक्रमणलाई दीर्घकालीन सैन्य अभियानको सुरुवातका रूपमा चित्रित गरेका छन्। उनका अनुसार “सैन्य कारबाही पूर्ण शक्तिसाथ जारी छ” र प्रशासनका उद्देश्यहरू पूरा नभएसम्म रोकिने छैन। यद्यपि ती उद्देश्यहरू के–के हुन् भन्नेबारे उनले स्पष्ट विवरण दिएका छैनन्।

ट्रम्पले इरानी जनताले आक्रमण र खामेनेईको मृत्युको स्वागत गरेको दाबी पनि गरेका छन्। “उनको मृत्युको घोषणा भएपछि इरानभरि सडकमा मानिसहरू उत्सव मनाउँदै जयजयकार गरिरहेका आवाज सुन्न सकिन्थ्यो,” उनले भने।

ट्रम्पले आइतबार इरानसँगको सैन्य द्वन्द्व कति समयसम्म चल्न सक्छ भन्ने विषयमा सम्भावित समयसीमा सार्वजनिक गरेका छन्। एक संक्षिप्त टेलिफोन संवादमा उनले यो अभियान “करिब चार हप्ताको प्रक्रिया” हुन सक्ने बताएका हुन्।

ट्रम्पले भने, “हामीले सुरुदेखि नै यसलाई चार हप्ताको प्रक्रिया ठानेका थियौँ। करिब चार हप्ता — वा त्यसभन्दा कम — समय लाग्न सक्छ।” उनले इरान ठूलो देश भएकाले सैन्य लक्ष्यहरू पूरा गर्न केही समय लाग्ने उल्लेख गरे पनि अभियान अपेक्षाभन्दा छिटो सकिन सक्ने संकेत दिए।

उनका यी अभिव्यक्तिहरूले प्रशासनले सैन्य कारबाही केही हप्तासम्म निरन्तर चल्ने अपेक्षा गरेको स्पष्ट संकेत दिएको छ। यसअघि अभियानको स्पष्ट अवधि सार्वजनिक नगरिएको अवस्थामा यो पहिलो पटक समयसीमा खुलेर आएको हो।

राष्ट्रपतिले निकट भविष्यमा अर्को सार्वजनिक सम्बोधन पनि गर्न सक्ने बताएका छन्। इरानमा जारी सैन्य कारबाहीबारे थप जानकारी दिन पुनः राष्ट्रलाई सम्बोधन गर्ने तयारी भइरहेको संकेत उनले दिएका छन्।

जर्मनी, बेलायत र फ्रान्सले इरानद्वारा मध्यपूर्वका विभिन्न देशहरूमाथि गरिएको क्षेप्यास्त्र आक्रमणप्रति संयुक्त प्रतिक्रिया जनाउँदै अमेरिका तथा क्षेत्रीय साझेदारहरूसँग मिलेर काम गर्ने घोषणा गरेका छन्। तीनै देशका नेताहरूले संयुक्त वक्तव्य जारी गर्दै तेहरानका कदमको कडा शब्दमा निन्दा गरेका हुन्।

संयुक्त वक्तव्यमा भनिएको छ कि “क्षेत्रका देशहरूमाथि इरानले गरेको अन्धाधुन्ध र अनुपातहीन क्षेप्यास्त्र आक्रमणले हामी स्तब्ध भएका छौँ।” साथै इरानलाई यस्ता “अविवेकी आक्रमण तुरुन्त रोक्न” आह्वान गरिएको छ।

तीन युरोपेली देशका नेताहरूले आवश्यक परे आफ्ना तथा आफ्ना सहयोगी राष्ट्रहरूको हित र सुरक्षाको रक्षा गर्न कदम चालिने बताएका छन्। वक्तव्यअनुसार इरानले प्रयोग गरिरहेको क्षेप्यास्त्र र ड्रोन क्षमताको स्रोतस्थलमै निष्क्रिय पार्न “आवश्यक र अनुपातिक रक्षात्मक कारबाही” सम्भव विकल्प हुन सक्ने उल्लेख गरिएको छ।

यद्यपि प्रारम्भिक चरणमा अमेरिका–इजरायलद्वारा इरानमाथि गरिएको आक्रमणप्रति यी युरोपेली मुलुकहरूले सावधानीपूर्ण प्रतिक्रिया दिएका थिए। उनीहरूले सीधा समर्थन नगरी संयमता अपनाउन, कूटनीतिक पहल अघि बढाउन र वार्तालाई पुनर्जीवित गर्न जोड दिएका थिए।

मध्यपूर्वमा जारी युद्धले थप जटिल रूप लिँदै गएको छ। अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले आइतबार सम्भावित रूपमा अमेरिकी सैन्य कारबाहीका क्रममा थप अमेरिकी सैनिक हताहत हुन सक्ने स्वीकार गरेका छन्। अमेरिकी सेनाका अनुसार हालसम्म तीन जना अमेरिकी सैनिकको ज्यान गएको पुष्टि गरिएको छ। ट्रम्पले एक भिडियो सन्देश जारी गर्दै आक्रमणको दायरा, तीव्रता र यसको औचित्यबारे विस्तृत धारणा सार्वजनिक गरेका छन्।

इरानमा भने ऐतिहासिक मोड आएको छ। संयुक्त अमेरिका–इजरायल आक्रमणमा सर्वोच्च नेता आयातोल्लाह अली खामेनेई मारिएपछि देश राजनीतिक संक्रमणको चरणमा प्रवेश गरेको छ। तेहरानमा अन्तरिम परिषद् गठन गरिएको छ र चाँडै नयाँ सर्वोच्च नेता चयन हुन सक्ने संकेत दिइएको छ। खामेनेईको मृत्युले इरानी समाज, राजनीति र सुरक्षा संरचनामा गहिरो असर पार्ने अनुमान गरिएको छ।

आइतबार पनि लडाइँ जारी रह्यो। इजरायली सेनाले “तेहरानको मुटुमा” नयाँ हवाई आक्रमण गरेको जनाएको छ। यसको जवाफमा इरानले अमेरिकी सैन्य अड्डा, इजरायल र मध्यपूर्वका विभिन्न रणनीतिक लक्ष्यहरूमाथि थप आक्रमण गरेको बताइएको छ। विभिन्न देशमा विस्फोट र क्षेप्यास्त्र प्रहारको आवाज सुनिएको छ।

यो हिंसात्मक घटनाक्रमले क्षेत्रीय अवस्था गम्भीर रूपमा प्रभावित गरेको छ। अन्तर्राष्ट्रिय उडानहरू अवरुद्ध भएका छन्, ठूला सहरहरूमा त्रास फैलिएको छ, र हार्मुज जलडमरूमध्य हुँदै हुने तेल आपूर्ति प्रभावित भएको छ। ऊर्जा बजारमा अस्थिरता बढ्दै गएको देखिएको छ।

खाडी सहयोग परिषद्ले इरानका पछिल्ला आक्रमणबारे आपत्कालीन भर्चुअल बैठक आयोजना गरेको छ। साउदी अरेबियाको राजधानी रियादबाट प्राप्त विवरणअनुसार परिषद्का विदेशमन्त्रीहरूले आइतबार आकस्मिक बैठक गरी सदस्य राष्ट्रहरूमाथि भएको इरानी आक्रमणको समीक्षा गरेका हुन्।

साउदी विदेश मन्त्रालयद्वारा जारी वक्तव्यमा परिषद्ले इरानका “स्पष्ट र कुनै औचित्यविहीन आक्रमणहरू” को कडा शब्दमा निन्दा गरेको उल्लेख गरिएको छ। साथै सदस्य राष्ट्रहरूले आफ्नो सुरक्षा र स्थायित्व जोगाउन “आवश्यक सबै उपाय अपनाउने अधिकार” राख्ने कुरा पनि जोड दिइएको छ।

खाडी सहयोग परिषद्का धेरै सदस्य राष्ट्रहरूमा अमेरिकी सैन्य अड्डा रहेका कारण अमेरिका–इरान द्वन्द्वको केन्द्रमा ती देशहरू प्रत्यक्ष रूपमा तानिएका छन्। पछिल्ला दिनहरूमा बहराइन, संयुक्त अरब इमिरेट्स, कतार र कुवेतजस्ता देशहरूमा विस्फोट र आक्रमणका घटना सार्वजनिक भएका छन्।

खाडी सहयोग परिषद् एक क्षेत्रीय राजनीतिक तथा आर्थिक गठबन्धन हो, जसमा साउदी अरेबिया, संयुक्त अरब इमिरेट्स, कतार, कुवेत, बहराइन र ओमान सदस्य रहेका छन्। यी सबै राजतन्त्रात्मक शासन व्यवस्था भएका खाडी क्षेत्रका राष्ट्रहरू हुन्। परिषद्ले सुरक्षा, रक्षा र आर्थिक नीतिमा सहकार्य गर्दै आएको छ र क्षेत्रीय अस्थिरताको समयमा यस्ता आपत्कालीन बैठकहरू नियमित रूपमा आयोजना गर्ने गर्दछ।

अमेरिका र इजरायलले संयुक्त रूपमा इरानमाथि व्यापक सैन्य आक्रमण गरेपछि मध्यपूर्व गम्भीर द्वन्द्वमा फसेको छ। करिब चार दशकदेखि इरानको सर्वोच्च नेता रहेका आयातोल्लाह अली खामेनेईको मृत्यु भएको घोषणा अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले गरेपछि क्षेत्रीय अवस्था अत्यन्त तनावपूर्ण बनेको हो। इरानी सरकारी स्रोतहरूले पनि खामेनेईको मृत्यु पुष्टि गरेका छन्। डोनाल्ड ट्रम्पले इरानमाथि गरिएको आक्रमणको उद्देश्य “अमेरिकी जनताको रक्षा गर्नु र इरानी शासनबाट उत्पन्न आसन्न खतरा समाप्त गर्नु” भएको बताएका छन्। उनका अनुसार इरानको आणविक कार्यक्रम अस्वीकार्य अवस्थामा पुगेको थियो। उनले इरानले पटक–पटक आणविक महत्वाकांक्षा त्याग्ने अवसर अस्वीकार गरेको आरोप लगाएका छन्। सन् १९७९ को अमेरिकी दूतावास बन्धक संकटदेखि इरानले अमेरिकाविरुद्ध निरन्तर शत्रुतापूर्ण गतिविधि गर्दै आएको दाबी पनि उनले दोहोर्‍याएका छन्।

इजरायलका प्रधानमन्त्री बेन्जामिन नेतान्याहुले लामो समयदेखि इरानलाई इजरायलको सबैभन्दा ठूलो सुरक्षा चुनौती भन्दै आएका छन्। उनले इरानलाई कुनै पनि हालतमा आणविक हतियार प्राप्त गर्न नदिने नीति पुनः दोहोर्‍याएका छन्। नेतान्याहुले हमासलगायत समूहलाई इरानले समर्थन गरेको आरोप लगाउँदै अघिल्लो वर्ष भएका आक्रमणहरूको बदला लिनुपर्ने बताएका छन्। इजरायली सेनाले प्रारम्भिक आक्रमणमा इरानका दर्जनौँ उच्च सैन्य कमाण्डर मारिएको दाबी गरेको छ।

तेहरानस्थित सर्वोच्च नेताको आवासीय तथा प्रशासनिक परिसरमा ठूलो क्षति पुगेको देखिएको छ। विभिन्न सहरहरूमा विस्फोट भएको विवरण सार्वजनिक भएको छ। मिनाब सहरको एक बालिका विद्यालयमा भएको आक्रमणमा धेरै बालबालिकाको ज्यान गएको इरानी सञ्चारमाध्यमहरूले जनाएका छन्। इरानले सयौँ सर्वसाधारण मारिएको र ठूलो संख्यामा घाइते भएको दाबी गरेको छ।

यसको प्रतिकारस्वरूप इरानका राष्ट्रपति मसुद पेजेशकियनले “रगत र प्रतिशोध हाम्रो वैध अधिकार हो” भन्दै कडा चेतावनी दिएका छन्। इरानले इजरायल र अमेरिकी सैन्य अड्डा रहेका मुलुकहरू बहराइन, संयुक्त अरब इमिरेट्स, कतार र कुवेततर्फ क्षेप्यास्त्र तथा ड्रोन प्रहार गरेको जनाएको छ। दुबई र अबुधाबी विमानस्थल आसपास क्षति पुगेको विवरण सार्वजनिक भएको छ। हार्मुज जलडमरूमध्यमा जहाज आवागमन प्रभावित हुँदा विश्व तेल आपूर्तिमा असर पर्ने संकेत देखिएको छ।

इरानको संविधानअनुसार सर्वोच्च नेता पद रिक्त भएपछि अस्थायी रूपमा राष्ट्रपति, प्रधानन्यायाधीश र गार्जियन काउन्सिलका वरिष्ठ धर्मगुरु सम्मिलित परिषद्ले शासन सञ्चालन गर्छ। हाल अन्तरिम नेतृत्व परिषद् गठन गरिएको छ, र ८८ सदस्यीय विज्ञहरूको सभाले नयाँ सर्वोच्च नेता चयन गर्ने प्रक्रिया अघि बढाउनेछ।

खामेनेईको मृत्युको समाचारपछि केही स्थानमा उत्सव मनाइएको दृश्य देखिएको छ भने तेहरानमा उनका समर्थकहरू शोकसभामा सहभागी भएका छन्। विश्लेषकहरूका अनुसार यो घटनाक्रमले इरानभित्र शासन परिवर्तनको बहस चर्काउन सक्छ, तर बाह्य आक्रमणले राष्ट्रवादी भावना पनि बलियो बनाउन सक्ने सम्भावना उत्तिकै छ।
अमेरिका–इजरायलद्वारा “अपरेशन एपिक फ्युरी” अन्तर्गत इरानमाथि गरिएको आक्रमणपछि हार्मुज जलडमरूमध्य क्षेत्र आइतबार गम्भीर तनावको केन्द्र बनेको छ। विश्वकै अत्यन्त महत्वपूर्ण ऊर्जा मार्ग मानिने यस जलक्षेत्रमा इलेक्ट्रोनिक युद्ध गतिविधि तीव्र बनेको र थुप्रै जहाजमाथि “आक्रमण” भएको विवरण सार्वजनिक भएको छ।

फेब्रुअरी २८ मा अमेरिकी समुद्री निकायहरूले व्यावसायिक जहाजहरूलाई सम्भव भएसम्म रणनीतिक जलमार्गहरूपर्सियन खाडी, ओमान खाडी र अरब सागरबाट टाढा रहन चेतावनी दिएका थिए। उक्त सूचनामा सुरक्षा जोखिम उच्च रहेको उल्लेख गरिएको थियो।

समुद्री सुरक्षा विज्ञ याकोब पिटर लार्सेनका अनुसार अहिले पर्सियन खाडी क्षेत्र व्यावसायिक ढुवानीका लागि सबैभन्दा जोखिमपूर्ण स्थान बनेको छ। उनका अनुसार खाडीभित्र रहेका जहाजहरू इरानी आक्रमणको जोखिममा छन् र धेरै जहाजहरू सम्भव भएसम्म इरानबाट टाढा रहन प्रयास गरिरहेका छन्। केही जहाजहरू त खतरा टार्न खाडी क्षेत्र छाडेर बाहिरिने प्रयासमा छन्।

बेलायतको समुद्री व्यापार सञ्चालन निकाय र क्षेत्रीय अधिकारीहरूले आइतबार थुप्रै समुद्री घटनाहरूलाई “आक्रमण” को रूपमा दर्ता गरेका छन्। संयुक्त अरब इमिरेट्सको शारजाह नजिक एक जहाज अज्ञात प्रक्षेप्यास्त्र विस्फोटबाट प्रभावित भएको बताइएको छ। ओमानको मस्कट उत्तरतर्फ एक ट्यांकर पानीको सतह माथि प्रहार हुँदा आगलागी भएको थियो, जसलाई पछि नियन्त्रणमा लिइएको जनाइएको छ। संयुक्त अरब इमिरेट्सकै मिना साकर उत्तरपश्चिममा अर्को जहाजमा पनि प्रहार भई आगलागी भएको उल्लेख गरिएको छ।

शारीरिक आक्रमणसँगै इलेक्ट्रोनिक हस्तक्षेप पनि तीव्र बनेको छ। समुद्री गुप्तचर संस्था विन्डवार्डका अनुसार हजारभन्दा बढी जहाजहरूमा जीपीएस तथा स्वचालित पहिचान प्रणालीमा अवरोध देखिएको छ। इरानको बन्दर अब्बास बन्दरगाह आसपास जहाजहरूको स्थान गलत देखिने, विमानस्थल वा भित्री भूभागमा देखिने जस्ता नेभिगेशन समस्या व्यापक बनेको बताइएको छ। संयुक्त अरब इमिरेट्स, कतार, ओमान र इरानी जलक्षेत्रमा नयाँ संकेत अवरोध समूहहरू पहिचान गरिएको जनाइएको छ।

विश्वव्यापी ढुवानी कम्पनी मर्स्कले आफ्ना केही सेवाहरू यस क्षेत्रबाट मोड्ने घोषणा गरेको छ, जसले चालकदल र कार्गो सुरक्षालाई प्राथमिकता दिएको जनाएको छ। विश्वको करिब २० प्रतिशत तेल तथा ग्यास निर्यात हार्मुज जलडमरूमध्य हुँदै हुने भएकाले यातायात प्रभावित हुँदा विश्व ऊर्जा बजारमा प्रत्यक्ष असर पर्न थालेको छ। केही ट्यांकरहरू बाटो परिवर्तन गरिरहेका छन् भने कतिपयले आफ्नो स्वचालित पहिचान प्रणाली बन्द गरेका छन्।

उद्योग समूहहरूले लाल सागर र एडेन खाडी क्षेत्रमा हाउथी समूहद्वारा सम्भावित प्रतिकार आक्रमणको चेतावनी दिएका छन्। विश्लेषकहरूले इरानले अमेरिका वा इजरायलसँग सम्बन्धित जहाजहरू नियन्त्रणमा लिन सक्ने जोखिम पनि औँल्याएका छन्।

यद्यपि हालसम्म इरानले समुद्री सुरुङ वा नौसैनिक बारूदी सुरुङ प्रयोग गरी जलडमरूमध्य बन्द गर्ने संकेत देखिएको छैन। तर सुरक्षा अवस्था छिट्टै बदलिन सक्ने भन्दै विज्ञहरूले सावधानी अपनाउन आग्रह गरेका छन्। शत्रुतापूर्ण गतिविधि सुरु भएयता जीपीएस हस्तक्षेप उल्लेखनीय रूपमा बढेको पुष्टि गरिएको छ।