Updated ….अमेरिका–इजरायलद्वारा इरानमा गरिएको संयुक्त सैन्य आक्रमणका क्रममा शनिबार बिहान तेहरानस्थित आफ्नै कार्यालयमा इरानका सर्वोच्च नेता आयातोल्लाह अली खामेनेई मारिएको सार्वजनिक भएपछि मध्यपूर्व क्षेत्र गम्भीर संकटतर्फ धकेलिएको छ। घटनाले क्षेत्रीय राजनीति र सुरक्षामा गहिरो प्रभाव पार्ने संकेत देखिएको छ। इजरायलले “तेहरानको मुटुमा रहेका महत्वपूर्ण सैन्य तथा सरकारी लक्ष्यहरू” माथि कारबाही जारी राखेको जनाएको छ। जवाफस्वरूप इरानले पनि अरब खाडी क्षेत्रका मुलुकहरूमा हवाई आक्रमण पुनः सुरु गरेको दाबी गरेको छ। संयुक्त अरब इमिरेट्स (युएई) को दुबई, कतार को राजधानी दोहा, बहराइन (बहरैन) र कुवेत (कुवैत) मा विस्फोट र साइरन बजेको खबरहरू आएका छन्। ती देशहरूमा अमेरिकी सैन्य अड्डाहरू रहेकाले तनाव झन् चर्किएको छ।

अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले खामेनेईलाई “इतिहासकै सबैभन्दा दुष्ट व्यक्तिमध्ये एक” भन्दै कडा शब्दमा टिप्पणी गरेका छन्। उनले इरानी जनतालाई “आफ्नो देश फिर्ता लिन” आह्वान गर्दै वर्तमान शासनविरुद्ध उभिन संकेत गरेका छन्। ट्रम्पले थप आक्रमण भए “अहिलेसम्म नदेखिएको शक्ति प्रयोग गरिने” चेतावनी दिएका छन्।

उता, इरानले अमेरिकी अड्डा तथा इजरायलविरुद्ध “सबैभन्दा विनाशकारी प्रतिकारात्मक सैन्य अभियान” सञ्चालन गर्ने चेतावनी दिएको छ। सरकारी सञ्चारमाध्यमहरूले देशभर उच्च सतर्कता अपनाइएको र राष्ट्रिय सुरक्षालाई प्राथमिकता दिइएको जनाएका छन्।

इरानभित्र मिश्रित प्रतिक्रिया देखिएको छ। केही सहरहरूमा खामेनेईको मृत्युको खबरपछि उत्सव मनाइएको गरिएको छ भने अन्य स्थानमा समर्थकहरू सडकमा उत्रिएर शोक प्रदर्शन गरिरहेका छन्। तेहरानका बासिन्दाले प्रतिक्रिया दिँदै “खामेनेईको मृत्युले संसार केही हदसम्म राम्रो भएको” बताएका छन्, तर उनका समर्थकहरूले यसलाई राष्ट्रका लागि गम्भीर क्षति भन्दै श्रद्धाञ्जली अर्पण गरिरहेका छन्।

अब सबैको ध्यान इरानको आगामी नेतृत्वतर्फ केन्द्रित भएको छ। आकस्मिक शक्ति रिक्तताले अस्थिरता निम्त्याउने जोखिम रहे पनि इरानी अधिकारीहरूले स्थिरता र सहज सत्ता हस्तान्तरण भएको सन्देश दिन प्रयास गरिरहेका छन्। विश्लेषकहरूका अनुसार आगामी दिनहरू इरान र सम्पूर्ण मध्यपूर्व क्षेत्रका लागि अत्यन्त संवेदनशील र निर्णायक हुनेछन्।

ओमानको उत्तरी समुद्री क्षेत्रमा तेल बोकेको एक ट्याङ्करमाथि आक्रमण भएको छ। सरकारी सञ्चारमाध्यमका अनुसार उक्त घटनामा चार जना चालकदल सदस्य घाइते भएका छन्।

ओमानको समुद्री सुरक्षा केन्द्रले “स्काइलाइट” (Skylight) नामक तेल ट्याङ्करमाथि आक्रमण भएको पुष्टि गरेको छ। पलाउ (Palau) झण्डा बोकेको उक्त जहाज ओमानको उत्तरी भागस्थित खासाब (Khasab) बन्दरगाहबाट करिब पाँच माइल टाढा हुँदा निशाना बनाइएको बताइएको छ।

Oman News Agency (ओमान समाचार एजेन्सी) का अनुसार घाइते भएका चारै जनालाई सुरक्षित रूपमा उद्धार गरिएको छ। जहाजमा कुल २० जना चालकदल सदस्य रहेका थिए, जसमा १५ जना भारतीय नागरिक र पाँच जना इरानी नागरिक थिए।

यसैबीच, UK Maritime Trade Operations (यूके मेरिटाइम ट्रेड अपरेशन्स – यूकेएमटीओ) ले पनि ओमानको उत्तरतर्फ शंकास्पद गतिविधिबारे अनुसन्धान भइरहेको जनाएको छ।

अर्कोतर्फ, डुक्म (Duqm) स्थित व्यापारिक बन्दरगाहमाथि दुई वटा ड्रोनद्वारा आक्रमण प्रयास भएको समाचार बाहिर आएको छ। एक ड्रोनले मोबाइल आवास इकाइमा ठोक्किँदा एक जना कामदार घाइते भएका छन् भने दोस्रो ड्रोनको भग्नावशेष इन्धन भण्डारण ट्याङ्क नजिकै खसेको सुरक्षा स्रोतले जनाएको छ।

लेबनानस्थित शिया संगठन Hezbollah (हिजबुल्लाह) का नेता Naim Qasem (नाइम कासेम) ले इरानका सर्वोच्च नेता Ayatollah Ali Khamenei (आयातोल्लाह अली खामेनेई) को निधनप्रति गहिरो दुःख व्यक्त गरेका छन्। उनले खामेनेईलाई “शहीद” को संज्ञा दिँदै उनी पछाडि “दशौं लाख समर्थक र अनुयायी” छाडेर गएको बताएका छन्।

कासेमले खामेनेईलाई लक्षित गरिएको कारबाहीलाई “अमेरिकी र सियोनिस्ट आपराधिक आक्रमण” भन्दै यसको कडा शब्दमा निन्दा गरेका छन्। उनले उक्त घटनालाई “अपराधको चरम सीमा” भन्दै हिजबुल्लाह आफ्नो कर्तव्यबाट पछि नहट्ने स्पष्ट पारे। “हामी आक्रमणको सामना गर्ने दायित्व पूरा गर्नेछौँ, अल्लाहको विजय, मार्गदर्शन र समर्थनमा विश्वस्त छौँ,” उनले भने।

इरानद्वारा समर्थित क्षेत्रीय शक्तिशाली समूहका रूपमा चिनिने हिजबुल्लाहले आजै सार्वजनिक सभा आयोजना गर्ने तयारी गरेको जनाएको छ। उक्त कार्यक्रम खामेनेईप्रति निष्ठा प्रकट गर्न र इरानप्रति ऐक्यबद्धता जनाउन केन्द्रित रहने बताइएको छ।

अमेरिका–इजरायलद्वारा इरानमाथि गरिएको आक्रमण र त्यसको प्रत्युत्तरमा तेहरानबाट भएका कारबाहीपछि मध्यपूर्वभर हवाई क्षेत्र आंशिक वा पूर्ण रूपमा बन्द गरिएको छ। त्यसको प्रत्यक्ष प्रभावस्वरूप विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय विमान कम्पनीहरूले उडानहरू रद्द, स्थगित वा मार्ग परिवर्तन गरेका छन्।

दुबई अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल (Dubai International) र दुबई अल मकतूम विमानस्थल (Dubai Al Maktoum) बाट हुने सबै उडानहरू अर्को सूचना नआउञ्जेल स्थगित गरिएको छ। Emirates (एमिरेट्स एयरलाइन्स) ले हवाई क्षेत्र बन्द भएकाले सोमबार स्थानीय समयअनुसार कम्तीमा दिउँसो ३ बजेसम्म दुबईबाट हुने सम्पूर्ण सेवा रोकेको जनाएको छ।

त्यस्तै, Etihad Airways (एतिहाद एयरवेज) ले अबुधाबीबाट हुने उडानहरू सोमबार बिहान २ बजेसम्मका लागि निलम्बन गरेको छ। दुबई अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलमा राति भएको एक घटनामा चार जना कर्मचारी घाइते भएको पनि पुष्टि भएको छ।

ब्रिटेनको British Airways (ब्रिटिश एयरवेज) ले तेल अवीव र बहराइनतर्फका उडानहरू बुधबारसम्मका लागि रद्द गरेको छ। साथै अबुधाबी, अम्मान, दोहा र दुबईतर्फका सेवामा पनि असर पर्न सक्ने चेतावनी दिएको छ।

Virgin Atlantic (भर्जिन एटलान्टिक) ले लन्डन–दुबई र लन्डन–रियाधबीचका आइतबार र सोमबारका उडानहरू रद्द गरेको जनाएको छ।

यसैगरी Singapore Airlines (सिङ्गापुर एयरलाइन्स) र Air India (एयर इन्डिया) लगायत अन्य अन्तर्राष्ट्रिय विमान कम्पनीहरूले पनि आफ्नो तालिका परिमार्जन गरेका छन्।

इरानका सर्वोच्च नेता Ayatollah Ali Khamenei (आयातोल्लाह अली खामेनेई) को हत्या इरानका लागि ठूलो धक्का भए पनि यसले तत्काल शासन परिवर्तन गरिहाल्छ भन्ने निश्चित छैन। साथै, यस घटनाले जारी द्वन्द्व छोट्याउने सम्भावना पनि कम देखिन्छ।

खामेनेई पछिल्लो ३७ वर्षदेखि इरानका निर्विवाद सर्वोच्च शासकका रूपमा स्थापित थिए। तर इरानको शासन प्रणाली व्यक्तिमा मात्रै आधारित नभई संस्थागत संरचनामा आधारित भएकाले उनको मृत्युले प्रणाली नै ढल्ने अवस्था छैन। सन् १९७९ को इस्लामिक क्रान्तिपछि इरान शिया धार्मिक नेतृत्वद्वारा सञ्चालित हुँदै आएको छ, र राजनीतिक तथा सैन्य संरचना यही इस्लामिक शासन प्रणाली जोगाउने गरी निर्माण गरिएको छ।

इरानमा सर्वोच्च नेताको उत्तराधिकारी चयन गर्ने स्पष्ट प्रक्रिया छ। ८८ जना धार्मिक अगुवाहरू सम्मिलित “एक्सपर्टहरूको सभा” (Assembly of Experts) नामक निकायले नयाँ सर्वोच्च नेता चयन गर्छ। यी सदस्यहरू प्रायः वर्तमान शासनप्रति वफादार मानिन्छन्, र उनीहरूले खामेनेईको मार्गअनुसार अघि बढ्ने व्यक्ति चयन गर्ने अपेक्षा गरिएको छ।

तर इरानको सबैभन्दा शक्तिशाली संस्था भनेको Islamic Revolutionary Guard Corps (इस्लामिक रिभोलुसनरी गार्ड कोर्प्स – आईआरजीसी) हो। यो एक वैचारिक तथा सशस्त्र सैन्य शक्ति हो, जसको मुख्य उद्देश्य इस्लामिक शासन प्रणालीको रक्षा गर्नु हो। हाल अमेरिकासँग र इजरायलसँग भइरहेको सैन्य तनावमा पनि आईआरजीसी अग्रपंक्तिमा रहेको छ, र आन्तरिक रूपमा कुनै असहमति सहन नदिने कठोर रुख अपनाउने अपेक्षा गरिएको छ।

विश्लेषकहरूका अनुसार नयाँ सर्वोच्च नेता चयन प्रक्रियामा आईआरजीसीको प्रभाव निर्णायक हुने सम्भावना छ। नयाँ नेतृत्वले पनि आईआरजीसीको हित सुरक्षित गर्ने र विद्यमान शासन संरचनालाई निरन्तरता दिने दिशामा काम गर्ने आँकलन गरिएको छ।