Live Updated …..अहिलेको अवस्थामा खाडी क्षेत्रका कुनै पनि प्रमुख देशहरूले इरानको पक्षमा खुला समर्थन गरेका छैनन्। जसरी कतार, संयुक्त अरब इमिरेट्स, कुवेत, बहराइन र जोर्डनले अहिले सावधानी अपनाएका छन्, तिनीहरू कुनै पनि पक्षमा स्पष्ट रूपले उभिएका छैनन्। यो संकटमा उनीहरूले खुला रूपमा इरानको समर्थन गरेको कुनै जानकारी छैन, बरु आफ्नो सुरक्षामा ध्यान दिँदै सतर्कताको नीति अपनाइरहेका छन्।

पछिल्लो उपलब्ध जानकारीअनुसार, आजको आक्रमणमा कति जनाको ज्यान गएको छ भन्ने पूर्ण रूपमा विवरण प्राप्त भएको छैन तर केही इरानी स्रोतहरूले थुप्रैको मृत्यु भएको बताइरहेका छन्, तर यो संख्या अझै स्वतन्त्र रूपमा पुष्टि भएको छैन। इजरायलतर्फ पनि मानबिय क्षति भएका खबर आएका छन् तर यकिन विवरण आउन बाँकी छ।

***

अमेरिका र इजरायलले इरानमाथि संयुक्त रूपमा व्यापक सैन्य आक्रमण सुरु गरेका छन्। अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले “ठूलो स्तरको युद्ध कारबाही” जारी रहेको पुष्टि गर्दै इरानमा शासन परिवर्तन आवश्यक रहेको संकेत दिएका छन्। प्रारम्भिक रिपोर्टअनुसार तेहरानस्थित इरानका सर्वोच्च नेता आयतोल्लाह अली खामेनीको कार्यालय क्षेत्र र राष्ट्रपतिको कार्यालय आसपासका संरचनाहरू निशानामा परेका छन्। साथै देशभरका विभिन्न सैन्य अड्डा, मिसाइल केन्द्र र रणनीतिक स्थलहरूमा पनि प्रहार गरिएको बताइएको छ।

स्थानीय स्रोतहरूका अनुसार इरानभित्र जनभावना मिश्रित देखिएको छ। राजधानी तेहरानसहित केही शहरहरूमा सर्वसाधारण सडकमा भागदौड र त्रासको अवस्था देखिएको छ भने अर्कोतर्फ केही नागरिकहरूले यसलाई शासन परिवर्तनको सम्भावनासँग जोडेर “राहतको अनुभूति” भएको प्रतिक्रिया दिएका छन्।

यसैबीच इरानले इजरायलमाथि प्रतिशोधात्मक मिसाइल आक्रमण सुरु गरेको इजरायली सेनाले जनाएको छ। कतार, संयुक्त अरब इमिरेट्स र कुवेतमा पनि विस्फोटका आवाज सुनिएको खबर छ, जसलाई इरानी प्रहारको परिणाम मानिएको छ। बहराइनमा, जहाँ अमेरिकी सैन्य अड्डा अवस्थित छन्, सम्भावित इरानी मिसाइल आक्रमणको दृश्य कैद भएको भिडियो सार्वजनिक भएको छ।

राष्ट्रपति ट्रम्पले इरानी जनतालाई प्रत्यक्ष सन्देश दिँदै “आफ्नो सरकार आफैं नियन्त्रणमा लिन” आह्वान गरेका छन्। उनले भनेका छन्, “सरकार अब तपाईंहरूको हुनेछ। पुस्तौँपछि आएको यो सम्भावना गुमाउनु हुँदैन।” ट्रम्पले इरानसँगको परमाणु कार्यक्रमसम्बन्धी नयाँ सम्झौताका लागि वाशिङ्टनले दबाब बढाउँदै आएको र वार्तामा इरानको अडानप्रति आफू “सन्तुष्ट नरहेको” शुक्रबार नै बताएका थिए।

यो घटनाक्रमले मध्यपूर्व क्षेत्रमा तनावलाई झन् तीव्र बनाएको छ। आगामी दिनहरूमा सैन्य कारबाही, कूटनीतिक प्रतिक्रिया र क्षेत्रीय सुरक्षा अवस्थाबारे विश्वभर चासो बढेको छ।

इरानले अमेरिका र इजरायलद्वारा आफूविरुद्ध जारी “व्यापक र निरन्तर” आक्रमणको प्रतिशोधस्वरूप खाडी क्षेत्रभर सैन्य कारबाही सुरु गरेको घोषणा गरेको छ। इरानी सेनाले बहराइनस्थित अमेरिकी नौसैनिक अड्डामाथि प्रहार गरेको दाबी गरेको छ। बहराइनको राजधानी मनामामा रहेको अमेरिकी नौसेनाको पाँचौँ फ्लीट (US Navy Fifth Fleet) मुख्यालय नजिकबाट बाक्लो कालो धुवाँको मुस्लो उठिरहेको दृश्य देखिएको छ। क्षतिको यकिन विवरण अझै सार्वजनिक भएको छैन भने अमेरिकाले यसबारे औपचारिक प्रतिक्रिया दिएको छैन।

खाडी क्षेत्रका अन्य देशहरू संयुक्त अरब इमिरेट्स, कतार र कुवेतमा पनि विस्फोटका आवाज सुनिएको समाचार छ। ती सबै देशमा अमेरिकी सैन्य अड्डाहरू अवस्थित छन्।

कतारको दोहामा, रक्षा मन्त्रालयले अल–उदेद वायुसेना अड्डालाई लक्षित गर्दै प्रहार गरिएका केही मिसाइलहरू आफ्नो वायु प्रतिरक्षा प्रणालीले अवरोध गरेको जनाएको छ। अल–उदेद अड्डा खाडी क्षेत्रकै सबैभन्दा ठूलो अमेरिकी सैन्य आधार मानिन्छ।

इरानको इस्लामिक रिभोलुसनरी गार्ड कोर्प्स (आईआरजीसी) ले विज्ञप्ति जारी गर्दै “ट्रुथफुल प्रमिस–४” नामक प्रतिशोधात्मक अभियान सुरु गरिएको जनाएको छ। उक्त अभियानअन्तर्गत खाडी क्षेत्रमा रहेका अमेरिकी सैन्य सम्पत्तिहरूलाई निशाना बनाइएको दाबी गरिएको छ।

बहराइनको सरकारी समाचार एजेन्सीले अमेरिकी अड्डामाथि आक्रमण भएको पुष्टि गरेको छ। साथै बहराइनको वायु प्रतिरक्षा प्रणालीले आफ्नो आकाश क्षेत्रमा प्रवेश गरेका केही मिसाइलहरू सफलतापूर्वक खसालिएको जनाएको छ।

इजरायलमा पनि देशभर साइरन बजाइएको छ। इजरायली सेनाले इरानबाट ठूलो संख्यामा मिसाइल प्रहार भएको पुष्टि गर्दै वायु प्रतिरक्षा प्रणाली सक्रिय पारिएको जनाएको छ।

संयुक्त अरब इमिरेट्सको रक्षा मन्त्रालयले देशमाथि “इरानी ब्यालिस्टिक मिसाइलमार्फत खुला आक्रमण” भएको आरोप लगाएको छ। यूएईका वायु प्रतिरक्षा प्रणालीले तीमध्ये धेरैजसो मिसाइलहरू अवरोध गरेको दाबी गरिएको छ। तर अबुधाबीस्थित एक आवासीय क्षेत्रमा मिसाइलका अवशेष खस्दा केही भौतिक क्षति भएको र एक सर्वसाधारणको मृत्यु भएको जानकारी दिइएको छ।

अबुधाबीको दक्षिणतर्फ रहेको अल–धाफ्रा वायुसेना अड्डाबाट अमेरिकी वायुसेनाले यूएई वायुसेनासँग मिलेर सञ्चालन गर्दै आएको छ।

यस घटनाक्रमले अमेरिका–इरान–इजरायलबीचको द्वन्द्व खाडी क्षेत्रका अन्य देशहरूमा समेत फैलिएको संकेत दिएको छ। क्षेत्रीय सुरक्षा अवस्था झन् जटिल बन्दै गएको छ भने थप सैन्य गतिविधि बढ्न सक्ने आकलन गरिएको छ।

कतारको राजधानी दोहासहित खाडी क्षेत्रका विभिन्न शहरहरूमा अझै पनि विस्फोटका आवाज सुनिएको रिपोर्टहरू आइरहेका छन्। क्षेत्रका कतार, संयुक्त अरब इमिरेट्स, कुवेत, बहराइन र जोर्डनले आफ्नो भूभागमा रहेका अमेरिकी सैन्य अड्डाहरूलाई लक्षित गर्दै इरानबाट प्रहार गरिएका मिसाइलहरू वायु प्रतिरक्षा प्रणालीमार्फत अवरोध गरिरहेको बताएका छन्।

यी देशहरूमध्ये केहीले आवश्यक परेमा प्रतिकार गर्ने अधिकार सुरक्षित रहेको जनाएका छन्। तर उनीहरूले कुनै पनि सैन्य कदम चाल्नु अघि त्यसको सम्भावित क्षेत्रीय असरको गम्भीर मूल्याङ्कन गर्ने स्पष्ट संकेत दिएका छन्।

पछिल्ला केही सातादेखि खाडी क्षेत्रका नेताहरूले इरान र अमेरिकाबीच तनाव कम गराउन सक्रिय मध्यस्थता प्रयास गरिरहेका थिए। उनीहरूको उद्देश्य सम्भावित युद्धलाई रोक्नु थियो। तर अहिलेको घटनाक्रमले ती प्रयास असफल भएको देखाएको छ।

क्षेत्रीय कूटनीतिक स्रोतहरूका अनुसार अमेरिकी प्रशासनले यस पटक अरब सहयोगीहरूको सुझावभन्दा इजरायलको सुरक्षा मूल्याङ्कनलाई प्राथमिकता दिएको देखिन्छ। यसले खाडी राष्ट्रहरूलाई असहज बनाएको छ।

अरब देशहरूको मुख्य चिन्ता भनेको अमेरिका–इजरायलको हवाई आक्रमणले सम्पूर्ण क्षेत्र अस्थिर बन्न सक्ने र द्वन्द्व खाडी राष्ट्रहरूमा फैलिन सक्ने सम्भावना हो। उनीहरूलाई डर छ कि इरानले आफ्नो भूमिमा रहेका अमेरिकी सैन्य अड्डामात्र होइन, ग्यास तथा तेल प्रशोधन केन्द्रजस्ता महत्वपूर्ण पूर्वाधारलाई पनि निशाना बनाउन सक्छ।

सबैभन्दा ठूलो चिन्ता भनेको होरमुज जलडमरूमध्यको सम्भावित बन्दी। विश्वका उल्लेखनीय तेल निर्यात यही मार्गबाट हुने भएकाले यदि इरानले यो मार्ग अवरुद्ध गर्‍यो भने विश्व अर्थतन्त्रमा गम्भीर असर पर्न सक्छ।

अर्को सम्भावित खराब अवस्थाबारे पनि चिन्ता व्यक्त गरिएको छ। यदि इरानी शासन कमजोर वा विघटन भयो भने ठूलो संख्यामा शरणार्थी र हतियारहरूको आवागमन छिमेकी देशहरूमा फैलिन सक्ने जोखिम छ। अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले यस अभियानको उद्देश्य “शासन परिवर्तन” भएको स्पष्ट संकेत दिएकाले क्षेत्रीय अस्थिरता झन् बढ्न सक्ने आशंका गरिएको छ।

समग्रमा, खाडी राष्ट्रहरू अहिले अत्यन्त सावधानीपूर्वक स्थिति नियालिरहेका छन् र सम्भावित युद्ध विस्तारबाट जोगिन कूटनीतिक तथा सुरक्षा रणनीतिहरू पुनः मूल्याङ्कन गरिरहेका छन्।

संयुक्त राज्य अमेरिका र इजरायलले इरानमाथि गरेको हवाई आक्रमण र त्यसको प्रतिशोधस्वरूप तेहरानद्वारा गरिएको सैन्य प्रतिक्रिया पछि मध्यपूर्व क्षेत्रमा हिंसाको तीव्र लहर फैलिएको छ। यस द्वन्द्वले केवल युद्धमैदानमै सीमित प्रभाव पारेको छैन, बरु सम्पूर्ण क्षेत्रको हवाई यातायात ठप्प पार्दै विश्वव्यापी असर देखिन थालेको छ।

शनिबारदेखि सुरु भएको तनावका कारण कम्तीमा आठ देशहरूले आफ्नो आकाश क्षेत्र अस्थायी रूपमा बन्द गरेका छन्। इरान, इजरायल, इराक, जोर्डन, कतार, बहराइन, कुवेत र संयुक्त अरब इमिरेट्सले आफ्नो हवाई क्षेत्र बन्द गर्ने घोषणा गरेका हुन्।

यसैबीच सिरियाले पनि इजरायलसँगको दक्षिणी सिमाना नजिकको आफ्नो आकाश क्षेत्र १२ घण्टाका लागि बन्द गरेको जनाएको छ।

हवाई क्षेत्र बन्द भएपछि सयौँ अन्तर्राष्ट्रिय उडानहरू रद्द वा मार्ग परिवर्तन गर्न बाध्य भएका छन्। मध्यपूर्व विश्व उड्डयन मार्गको महत्वपूर्ण केन्द्र भएकाले यसले युरोप, एसिया र अफ्रिकाबीचको हवाई यातायातमा व्यापक अवरोध सिर्जना गरेको छ।

विश्लेषकहरूका अनुसार यदि द्वन्द्व लम्बियो भने ऊर्जा आपूर्ति, अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार र विश्व बजारमा तेलको मूल्यमा तीव्र उतारचढाव आउन सक्ने सम्भावना छ।

***

अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले शनिबार अमेरिका इरानमा “ठूलो स्तरको युद्ध कारबाही” सञ्चालन गरिरहेको औपचारिक पुष्टि गरेका छन्। आफ्नै सामाजिक सञ्जाल ट्रुथ सोसलमार्फत सार्वजनिक गरिएको भिडियो सन्देशमा उनले उक्त अभियानको उद्देश्य “इरानी शासनबाट उत्पन्न तात्कालिक खतरा अन्त्य गरेर अमेरिकी नागरिकको सुरक्षा सुनिश्चित गर्नु” भएको बताएका छन्। ट्रम्पले इरानी नेतृत्वलाई “निर्दयी र आतंक फैलाउने समूह” को संज्ञा दिँदै हतियार त्याग्न चेतावनी दिएका छन्।

अमेरिकी रक्षा विभागले इरानमाथिको कारबाहीलाई “अपरेशन एपिक फ्युरी” नाम दिएको छ भने इजरायलले आफ्नो सैन्य अभियानलाई “अपरेशन रोअरिङ लायन” नामाकरण गरेको छ। दुवै देशले संयुक्त रूपमा स्थानीय समयअनुसार बिहान ९ बजेपछि आक्रमण सुरु गरेका हुन्। प्रारम्भिक रिपोर्टअनुसार आक्रमण इरानका विभिन्न सैन्य संरचना, ब्यालिस्टिक मिसाइल केन्द्र र रणनीतिक स्थलहरूमा केन्द्रित छ।

अमेरिकी अधिकारीहरूका अनुसार इजरायलले इरानी उच्च नेतृत्व र इस्लामिक रिभोलुसनरी गार्ड कोर्प्स (आईआरजीसी) का कमान्ड संरचनालाई निशाना बनाएको छ भने अमेरिकाले प्रत्यक्ष रूपमा अमेरिकी हितमाथि खतरा पुर्‍याउन सक्ने सैन्य पूर्वाधार र मिसाइल प्रणालीमाथि प्रहार गरेको छ। तेहरानको केन्द्रीय क्षेत्रमा, सर्वोच्च नेता आयतोल्लाह अली खामेनीको कार्यालय नजिकै पनि विस्फोट भएको समाचार बाहिरिएको छ, यद्यपि उनी त्यहाँ उपस्थित थिए वा थिएनन् भन्ने स्पष्ट छैन।

ट्रम्पले आफ्नो सम्बोधनमा इरानी जनतालाई प्रत्यक्ष सन्देश दिँदै “आफ्नो भाग्य आफ्नै हातमा लिन” आह्वान गरेका छन्। उनले भनेका छन्, “तपाईंहरूको स्वतन्त्रताको घडी नजिकिएको छ। बाहिर अत्यन्त खतरनाक अवस्था छ, घरमै सुरक्षित बस्नुहोस्। हाम्रो अभियान सकिएपछि आफ्नो सरकार आफैं सम्हाल्नुहोस्।” उनले यसलाई “पुस्तौँपछि आएको अवसर” भन्दै आफू अघिका राष्ट्रपतिहरूले नगरेको कदम आफूले चालेको दाबी गरे।

यसैबीच, इजरायली उच्च अधिकारीले शनिबारको संयुक्त कारबाहीमा इरानी सर्वोच्च नेता अली खामेनी र राष्ट्रपति मसूद पेजेशकियानलाई समेत लक्षित गरिएको दाबी गरेका छन्। साथै, इरानी प्रदर्शनकारीमाथि हिंसा गर्ने आदेश दिने सैन्य कमान्डरहरूलाई पनि निशाना बनाइएको बताइएको छ। यद्यपि क्षतिको विस्तृत मूल्याङ्कन सार्वजनिक भइसकेको छैन।

इरानको विदेश मन्त्रालयले अमेरिकी–इजरायली आक्रमणलाई संयुक्त राष्ट्रसंघको घोषणापत्रको उल्लंघन भन्दै कडा शब्दमा निन्दा गरेको छ। मन्त्रालयले “निर्णायक र अन्तिम प्रतिकार” गर्ने चेतावनी दिँदै आफ्नो प्रतिरक्षा अधिकार प्रयोग गरिने जनाएको छ। इरानी विदेशमन्त्री अब्बास अराकचीले क्षेत्रभित्र रहेका सबै अमेरिकी सैन्य अड्डाहरू सम्भावित निशानामा पर्ने चेतावनी दिएका छन्। कतार, बहराइन, कुवेत, साउदी अरेबिया, यूएई र जोर्डनस्थित अमेरिकी अड्डाहरू उच्च सतर्कतामा राखिएका छन्।

आक्रमणपछि इरानले इजरायलतर्फ मिसाइल प्रहार सुरु गरेको बताइएको छ। इजरायली रक्षा बल (आईडीएफ) ले ती मिसाइलहरू अवरोध गर्न वायु प्रतिरक्षा प्रणाली सक्रिय पारेको जनाएको छ। इजरायलले आगामी केही दिनभित्र करिब ७० हजार रिजर्भ सैनिक परिचालन गर्ने तयारी गरेको स्रोतहरूले जनाएका छन्।

यसैबीच, साउदी अरेबियाले इरानद्वारा खाडीका अरब राष्ट्रहरूविरुद्ध गरिएका आक्रमणको कडा भर्त्सना गरेको छ र ती देशहरूसँग ऐक्यबद्धता जनाएको छ। अमेरिकाका कतार, बहराइन, जोर्डन र यूएईस्थित दूतावासहरूले आफ्ना कर्मचारी र नागरिकलाई “शेल्टर-इन-प्लेस” निर्देशन जारी गरेका छन्।

अर्कोतर्फ, इरानी विपक्षी समूह “नेशनल काउन्सिल अफ रेजिस्टेन्स अफ इरान” (एनसीआरआई) ले देशलाई धार्मिक तानाशाहीबाट लोकतान्त्रिक गणतन्त्रतर्फ रूपान्तरण गर्ने १० बुँदे योजना पुनः सार्वजनिक गरेको छ। उक्त योजनामा धार्मिक शासनको अन्त्य, अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता, मृत्युदण्डको अन्त्य, लैङ्गिक समानता, स्वतन्त्र न्याय प्रणाली, तथा परमाणु हतियाररहित इरान निर्माणजस्ता प्रतिबद्धता समावेश छन्।

अमेरिकी अधिकारीहरूले आक्रमण केही घण्टामा सीमित नभई धेरै दिनसम्म जारी रहने संकेत दिएका छन्। राष्ट्रपति ट्रम्पले वार्ता असफल भए “गम्भीर परिणाम” भोग्नुपर्ने चेतावनी यसअघि नै दिएका थिए। उनले इरानलाई “आतंक प्रायोजक राष्ट्र” को संज्ञा दिँदै इरानले कहिल्यै पनि परमाणु हतियार नपाउने दोहोर्‍याएका छन्।

तेहरान र वाशिङ्टनबीचको तनाव चरमोत्कर्षमा पुगेको यस घटनाले मध्यपूर्व क्षेत्रमा व्यापक अस्थिरता निम्त्याउने संकेत देखिएको छ। आगामी दिनहरूमा सैन्य तथा कूटनीतिक गतिविधि थप तीव्र हुने अनुमान गरिएको छ।