अमेरिकाले दुई दशकभन्दा लामो सैन्य उपस्थितिपछि बुधबार, सेप्टेम्बर ३० मा इराकबाट आफ्नो अन्तिम सैनिकसमेत फिर्ता गरेको छ। सन् २००३ मा सद्दाम हुसेनको शासन हटाउन गरिएको अमेरिकी नेतृत्वको आक्रमणपछि सुरु भएको सैन्य अध्याय यससँगै औपचारिक रूपमा नयाँ चरणमा प्रवेश गरेको छ। इराक युद्ध र त्यसपछिका सैन्य अभियानहरूमा ४ हजार ५ सयभन्दा बढी अमेरिकी सैनिकको ज्यान गएको छ।

अन्तिम अमेरिकी सैनिकहरू मुख्यतः इराकको अर्धस्वायत्त कुर्दिस्तान क्षेत्रमा रहेको एरबिलस्थित सैन्य आधारबाट हटेका हुन्। अमेरिकी रक्षा निकायका अनुसार ‘अपरेशन इनहेरन्ट रिजल्भ’ अन्तर्गतको गठबन्धन सैन्य मिसन समाप्त भए पनि अमेरिकाले इराकी सुरक्षा निकायलाई सीमित तालिम, गुप्तचर सूचना र सुरक्षा सहयोग भने जारी राख्नेछ।

अमेरिकी सेना फिर्ता गर्ने योजना अचानक बनेको होइन। सन् २०२४ मा तत्कालीन राष्ट्रपति जो बाइडेनको प्रशासन र इराकी सरकारबीच चरणबद्ध रूपमा गठबन्धनको सैन्य मिसन अन्त्य गर्ने सहमति भएको थियो। उक्त योजनाअनुसार इराकभित्रको गठबन्धन मिसन घटाउँदै अन्ततः सेप्टेम्बर २०२६ सम्म बाँकी सैन्य व्यवस्था समाप्त गर्ने प्रक्रिया अघि बढाइएको थियो। राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पको वर्तमान प्रशासनले सोही सहमतिअनुसार अन्तिम चरण कार्यान्वयन गरेको हो।

इरान र इरानसँग निकट सशस्त्र समूहहरूले अमेरिकी फिर्तीलाई आफ्नो रणनीतिक उपलब्धिका रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्। इरान समर्थित ‘इस्लामिक रेजिस्टन्स इन इराक’ का नेताहरूले यसलाई विदेशी सैन्य उपस्थितिविरुद्धको अभियानको सफलता बताएका छन्। तेहरानले पनि लामो समयदेखि अमेरिकी सेना इराकसहित मध्यपूर्वबाट हट्नुपर्ने माग गर्दै आएको छ।

तर यही घटनाले इराकभित्र शक्ति सन्तुलन बदलिने चिन्ता पनि बढाएको छ। विश्लेषकहरूका अनुसार इरानसँग निकट सिया सशस्त्र समूहहरू इराकको राजनीति र सुरक्षा संरचनामा पहिलेदेखि नै प्रभावशाली छन्। अमेरिकी सैन्य उपस्थिति हटेपछि ती समूहहरूले सुरक्षा निकाय, सरकारी निर्णय प्रक्रिया र राजनीतिक संस्थामा आफ्नो प्रभाव अझ विस्तार गर्न सक्ने आशंका गरिएको छ।

इराकी नागरिकहरूमा भने प्रतिक्रिया मिश्रित छ। लामो विदेशी सैन्य उपस्थितिको अन्त्यलाई धेरैले राष्ट्रिय सार्वभौमसत्ताको पुनर्स्थापनाका रूपमा स्वागत गरेका छन्। बग्दाद र नजफमा इराकी सुरक्षा बलले सैन्य सवारीसहित र्‍याली निकालेर गठबन्धन सेनाको फिर्ती मनाएका थिए। तर सशस्त्र समूहहरू राज्यको पूर्ण नियन्त्रणबाहिर रहिरहनु र इस्लामिक स्टेटका गुप्त सञ्जाल अझै समाप्त नभएकाले सुरक्षा रिक्तता सिर्जना हुनसक्ने चिन्ता पनि उत्तिकै छ।

सबैभन्दा ठूलो सुरक्षा प्रश्न इस्लामिक स्टेट, अर्थात् आईएस, पुनः सक्रिय हुनसक्ने जोखिमसँग जोडिएको छ। सन् २०१४ मा आईएसले इराकको करिब एकतिहाइ भूभाग कब्जा गरेपछि अमेरिकी सेना पुनः इराक फर्किएको थियो। अमेरिकी हवाई शक्ति, गुप्तचर सूचना, ड्रोन निगरानी तथा सैन्य सहयोगका कारण इराकी र कुर्द बलहरूले सन् २०१७ सम्म आईएसको घोषित ‘खिलाफत’ ध्वस्त गर्न सफल भएका थिए। तर संगठनका स्लीपर सेलहरू अझै इराकका केही क्षेत्रमा सक्रिय रहेको सुरक्षा अधिकारीहरूको भनाइ छ।

कुर्द सैन्य अधिकारी सिरवान बार्जानीका अनुसार अमेरिकी तथा गठबन्धन सेना हट्ने समाचार सार्वजनिक भएपछि केही क्षेत्रमा आईएसका गुप्त समूहहरूको गतिविधि बढेको संकेत देखिएको छ। अमेरिकी गुप्तचर, हवाई निगरानी, ड्रोन र लजिस्टिक सहयोग कमजोर हुँदा आईएसले पुनर्गठनका लागि अवसर खोज्नसक्ने उनको चेतावनी छ। इराकी अधिकारीहरूले सेना फिर्ता हुने समयसँगै आत्मघाती हमला गर्ने तयारीमा रहेको आशंकित आईएस समूहबारे समेत जानकारी पाएको बताएका छन्।

इराक र अमेरिका–इरान तनावको इतिहास पनि गहिरो छ। सन् २०२० मा अमेरिकाले बग्दाद विमानस्थल नजिक गरेको ड्रोन आक्रमणमा इरानका शीर्ष कमाण्डर कासिम सुलेमानी मारिएका थिए। त्यसपछि इरान समर्थित समूहहरूले अमेरिकी सैन्य अड्डाहरूमा पटकपटक आक्रमण गरेका थिए भने अमेरिकाले पनि जवाफी हमला गरेको थियो। यस वर्ष अमेरिका–इरानबीच बढेको सैन्य टकरावका क्रममा मारिएका १८ अमेरिकी सैनिकमध्ये सात जनाको मृत्यु इराकमा भएको Reuters ले जनाएको छ।

इराकी प्रधानमन्त्रीले गठबन्धन मिसन समाप्त हुनु आतंकवादविरुद्धको लडाइँ समाप्त हुनु नभएको बताएका छन्। अब देशको सुरक्षा र स्थायित्वको मुख्य जिम्मेवारी इराकी सुरक्षा निकायकै काँधमा आएको छ।

यसरी दुई दशकभन्दा बढी समयपछि अमेरिकी सैनिकहरू इराकबाट हटेका छन्, तर त्यससँगै एउटा नयाँ प्रश्न सुरु भएको छ—इराक आफ्नै सुरक्षा संस्थामार्फत स्थिरता कायम राख्न सक्षम हुन्छ कि अमेरिकी सैन्य उपस्थितिले छाडेको ठाउँ इरान समर्थित समूह वा इस्लामिक स्टेटजस्ता शक्तिले भर्ने प्रयास गर्छन्? आगामी महिनाहरूले इराकको सुरक्षा मात्र होइन, अमेरिका–इरान प्रतिस्पर्धा र समग्र मध्यपूर्वको शक्ति सन्तुलनसमेत कुन दिशामा जान्छ भन्ने निर्धारण गर्नेछन्।