इरानमाथि ‘इतिहासमै नदेखिएको’ आर्थिक दबाबको अमेरिकी चेतावनी, तेहरान भन्छ—हाम्रो अनुमतिबिना होर्मुजबाट जहाज पार हुँदैन; यमनको मोखामा हुथी आक्रमण, लेबनान–इजरायल वार्ताप्रति हिजबुल्लाहको कडा विरोध

वाशिङटन/तेहरान/बेरुत/मोखा — अमेरिका–इरान युद्ध र मध्यपूर्वको बढ्दो तनावबीच अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले विश्वकै सबैभन्दा रणनीतिक समुद्री मार्गमध्ये एक Strait of Hormuz (होर्मुज जलडमरू) लाई भविष्यमा अमेरिकी भूभाग घोषणा गर्ने बताएका छन्।

शुक्रबार, अगस्ट १४ मा न्यूयोर्कको गार्डेन सिटीमा आयोजित कार्यक्रममा ट्रम्पले इरान युद्धमा अमेरिका विजयी हुँदै गएको दाबी गर्दै इरानलाई पराजित गरेपछि “धेरै चाँडै” होर्मुज जलडमरूलाई संयुक्त राज्य अमेरिकाको भूभाग घोषणा गर्ने बताए। Reuters का अनुसार ट्रम्पको भनाइ अमेरिकी सरकारको औपचारिक नयाँ नीति हो वा राजनीतिक तथा युद्धकालीन अभिव्यक्ति मात्र हो भन्ने तत्काल स्पष्ट भएको छैन।

ट्रम्पले यसअघि पनि होर्मुजमाथि अमेरिकाको “पूर्ण नियन्त्रण” रहेको दाबी गरेका थिए। तर इरानले त्यसलाई अस्वीकार गर्दै जलडमरूमा आफ्नो नियन्त्रण कायम रहेको बताउँदै आएको छ। वास्तविक समुद्री आवागमनको तथ्यांकले पनि दुवै पक्षका दाबीभन्दा अवस्था निकै जटिल रहेको देखाउँछ।

इरानको चुनौती : ‘हाम्रो अनुमतिबिना कुनै जहाज सुरक्षित रूपमा पार हुन सक्दैन’

इरानी सैन्य नेतृत्वले अमेरिकाले होर्मुजमा समुद्री यातायात सामान्य रूपमा सञ्चालन भइरहेको भनेर दिएको अभिव्यक्तिलाई अस्वीकार गरेको छ। इरानको संयुक्त सैन्य कमान्डले आफ्नो अनुमति र निगरानीबिना कुनै पनि जहाज जलडमरूबाट सुरक्षित रूपमा पार हुन नसक्ने दाबी गरेको छ।

जहाज ट्र्याकिङ कम्पनी Kpler को तथ्यांक उद्धृत गर्दै Reuters ले शुक्रबार जलडमरूको यातायात लगभग ठप्पजस्तै भएको जनाएको छ। शुक्रबार प्रारम्भिक रूपमा दुईवटा जहाज मात्र मुख्य मार्ग पार गरेको देखिएको थियो भने बिहीबार नौवटा जहाज पार भएका थिए। अगस्ट महिनाको दैनिक औसत करिब १२ थियो। युद्ध सुरु हुनुअघि दैनिक १३० भन्दा बढी जहाज होर्मुज भएर जाने गरेका थिए। ट्रान्सपोन्डर बन्द गरेर चल्ने जहाज भने यस्तो तथ्यांकमा नदेखिन सक्ने Reuters ले उल्लेख गरेको छ।

यसले वाशिङटनले “पूर्ण नियन्त्रण” दाबी गरिरहँदा तेहरानसँग पनि जहाज आवागमन रोक्न वा जोखिमपूर्ण बनाउन सक्ने पर्याप्त क्षमता बाँकी रहेको संकेत गर्छ।

होर्मुज साँच्चै अमेरिकाको भूभाग बन्न सक्छ ?

ट्रम्पको घोषणा राजनीतिक रूपमा अत्यन्त असाधारण भए पनि केवल अमेरिकी राष्ट्रपतिको घोषणाले होर्मुज जलडमरू कानुनी रूपमा अमेरिकी भूभाग बन्न सक्दैन।

होर्मुज इरान र ओमानबीच अवस्थित अन्तर्राष्ट्रिय नौवहन मार्ग हो। संयुक्त राष्ट्रसंघको समुद्री कानुनसम्बन्धी महासन्धि UNCLOS अन्तर्गत अन्तर्राष्ट्रिय नौवहनका लागि प्रयोग हुने जलडमरूमा जहाज तथा विमानलाई “transit passage” अर्थात् आवागमनको अधिकार रहने व्यवस्था छ। त्यसैले ट्रम्पको वक्तव्य आफैंले यसको भौगोलिक सार्वभौमिकता वा अन्तर्राष्ट्रिय कानुनी हैसियत परिवर्तन गर्दैन।

यद्यपि चलिरहेको युद्ध, अमेरिकी नौसैनिक नाकाबन्दी र इरानी सैन्य नियन्त्रणका कारण कानुनमा रहेको नौवहन स्वतन्त्रता व्यवहारमा गम्भीर रूपमा प्रभावित भएको छ।

किन यति महत्त्वपूर्ण छ होर्मुज ?

होर्मुज जलडमरू पर्सियन गल्फलाई Gulf of Oman र त्यसपछि Arabian Sea सँग जोड्ने विश्व ऊर्जा व्यापारको अत्यन्त महत्वपूर्ण ‘चोकप्वाइन्ट’ हो।

अमेरिकी Energy Information Administration (EIA) का अनुसार युद्धअघि यस मार्गबाट दैनिक करिब २०.९ मिलियन ब्यारेल तेल तथा पेट्रोलियम पदार्थ जाने गरेको थियो, जुन विश्वको पेट्रोलियम तरल पदार्थ खपतको करिब २० प्रतिशत बराबर थियो। विश्वव्यापी LNG व्यापारको पनि झन्डै पाँच भागको एक भाग यही मार्ग भएर जाने गरेको थियो।

युद्ध र अवरोधपछि अवस्था नाटकीय रूपमा बदलिएको छ। EIA का अनुसार २०२५ को चौथो त्रैमासमा दैनिक औसत २१.६ मिलियन ब्यारेल तेल तथा पेट्रोलियम पदार्थ होर्मुजबाट जाने गरेकोमा २०२६ को दोस्रो त्रैमासमा यो घटेर करिब ४.९ मिलियन ब्यारेल प्रतिदिन पुगेको अनुमान गरिएको छ।

यही अस्थिरताका कारण अन्तर्राष्ट्रिय तेलको मूल्यमा पुनः दबाब परेको छ। शुक्रबार Brent crude प्रति ब्यारेल ९० डलर नजिक पुगेको र अमेरिकामा पेट्रोलको औसत मूल्य करिब ४ डलर प्रति ग्यालन पुगेको Reuters ले जनाएको छ।

ट्रम्पले भने इरानलाई आणविक हतियार प्राप्त गर्न नदिन अमेरिकी उपभोक्ताले केही बढी पेट्रोल मूल्य तिर्नुपरे पनि त्यो स्वीकार्य हुनुपर्ने बताएका छन्।

इरानमाथि ‘इतिहासमै नदेखिएको’ आर्थिक दबाबको तयारी

यसैबीच अमेरिकी अर्थमन्त्री Scott Bessent ले वाशिङटनले इरानमाथि अहिलेसम्म कुनै पनि मुलुकविरुद्ध प्रयोग नगरिएको स्तरको आर्थिक अलगाव र प्रतिबन्ध लागू गर्ने तयारी गरिरहेको बताएका छन्।

Newsmax सँगको अन्तर्वार्तामा Bessent ले अर्को साता नयाँ उपायहरू घोषणा गरिने र ती कदम आर्थिक अलगावको इतिहासमै अभूतपूर्व हुने बताएका हुन्। उनका अनुसार आर्थिक प्रतिबन्धसँगै इरानी बन्दरगाहतर्फ जाने तथा त्यहाँबाट बाहिरिने व्यापार रोक्ने अमेरिकी नाकाबन्दी पनि जारी रहनेछ।

अमेरिकी रक्षामन्त्री Pete Hegseth ले पनि अमेरिकी नौसेनाले जहाजहरू अदलबदल गर्दै आवश्यक परेसम्म इरानमाथिको समुद्री नाकाबन्दी अनिश्चितकालसम्म कायम राख्न सक्ने बताएका छन्।

यसले वाशिङटनको रणनीति सैन्य आक्रमणसँगै इरानको व्यापार, तेल आम्दानी, बन्दरगाह पहुँच र अन्तर्राष्ट्रिय वित्तीय कारोबारलाई व्यापक रूपमा दबाबमा पार्ने दिशातर्फ केन्द्रित भइरहेको देखाउँछ।

लेबनानमा अर्को संकट : हिजबुल्लाहले भन्यो—‘आत्मसमर्पण स्वीकार्य छैन’

इरान–अमेरिका तनावसँगै लेबनान–इजरायल मोर्चामा पनि राजनीतिक विवाद गहिरिएको छ।

हिजबुल्लाह प्रमुख नईम कासेम (Naim Qassem) ले लेबनानी सरकार र इजरायलबीच अघि बढिरहेको वार्ताको ढाँचालाई अस्वीकार गर्दै त्यसले लेबनानी सेनामाथि अनुचित दबाब सिर्जना गरेको आरोप लगाएका छन्।

जुनमा तयार गरिएको अमेरिका समेत सहभागी त्रिपक्षीय फ्रेमवर्कमा हिजबुल्लाहलाई निःशस्त्र गर्ने, इजरायली सेनालाई क्रमशः दक्षिणी लेबनानबाट हटाउने र खाली गरिएका क्षेत्रमा लेबनानी सेना तैनाथ गर्ने योजना समावेश छ।

कासेमले उक्त प्रक्रियालाई लेबनानी सार्वभौमिकतामाथिको दबाबका रूपमा प्रस्तुत गर्दै हिजबुल्लाहले आत्मसमर्पण स्वीकार नगर्ने बताएका छन्। उनले लेबनानी अधिकारीहरूलाई सम्झौताबाट पछि हट्न आग्रहसमेत गरेका छन्।

इजरायलले भने हिजबुल्लाह निःशस्त्र नभएसम्म दक्षिणी लेबनानबाट आफ्ना सेना पूर्ण रूपमा नहटाउने बताएको छ। यसले सम्झौताको कार्यान्वयनलाई थप जटिल बनाएको छ।

यमनको मोखामा फेरि हुथी मिसाइल आक्रमण

यमनको रेड सी तटस्थित रणनीतिक बन्दरगाह सहर मोखा (Mokha) मा शुक्रबार हुथी विद्रोहीले पुनः मिसाइल आक्रमण गरेका छन्।

AFP लाई यमनको अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा मान्यता प्राप्त सरकारका एक सैन्य अधिकारीले दिएको जानकारीअनुसार आक्रमणमा कम्तीमा छ जनाको मृत्यु भएको छ, जसमा दुई सुरक्षा कर्मचारी पनि छन्। अधिकारीका अनुसार बन्दरगाहमा सामान उतारिरहेका व्यावसायिक जहाजलाई लक्षित गरी पाँच मिसाइल प्रहार गरिएको र दुई जहाजमा आगो लागेको थियो।

तर प्रारम्भिक मृतक संख्यामा स्रोतहरूबीच केही भिन्नता देखिएको छ। Reuters ले यमनी सरकारलाई उद्धृत गर्दै हुथीले मोखा बन्दरगाहमा छवटा ब्यालिस्टिक मिसाइल प्रहार गरेको र प्रारम्भिक रूपमा चार सर्वसाधारणको मृत्यु भएको जनाएको छ। सरकारी सेनाले आक्रमणले नागरिक पूर्वाधार तथा राष्ट्रिय सम्पत्तिलाई निशाना बनाएको बताएको छ।

हुथी पक्षले भने मोखामा साउदी समर्थित सैन्य जमघट, हतियार र युद्धपोतलाई निशाना बनाएको दाबी गरेको छ। दुवै पक्षका दाबी स्वतन्त्र रूपमा पूर्ण पुष्टि भएका छैनन्।

यसअघि अगस्ट ११ मा Bab el-Mandeb क्षेत्रमा हुथीले एउटा व्यावसायिक जहाजमा गरेको छुट्टै आक्रमणमा चार चालक दलका सदस्य र दुई यमनी उद्धारकर्मी गरी छ जनाको मृत्यु भएको थियो।

मध्यपूर्वमा एउटै समयमा धेरै मोर्चा तात्दै

पछिल्ला घटनाक्रमले अमेरिका–इरान द्वन्द्व अब केवल दुई देशबीचको सैन्य टकरावमा सीमित नरहेको देखाउँछ। होर्मुजमा अमेरिका र इरानबीच समुद्री नियन्त्रणको प्रतिस्पर्धा, इरानमाथिको अमेरिकी आर्थिक नाकाबन्दी, लेबनानमा इजरायल–हिजबुल्लाह तनाव र यमनमा हुथी आक्रमण एकअर्कासँग जोडिँदै गएका छन्।

विशेष गरी होर्मुज र Bab el-Mandeb जस्ता दुई प्रमुख समुद्री मार्ग एकै समयमा असुरक्षित बन्दै जाँदा विश्व ऊर्जा आपूर्ति, व्यावसायिक जहाजको बीमा लागत, तेल तथा ग्यासको मूल्य र अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारमाथि थप दबाब पर्ने जोखिम बढेको छ।

अहिले सबैभन्दा ठूलो प्रश्न ट्रम्पको “होर्मुजलाई अमेरिकी भूभाग घोषणा गर्ने” भनाइ वास्तविक नीति प्रस्तावमा परिणत हुन्छ कि युद्धकालीन राजनीतिक अभिव्यक्तिमै सीमित रहन्छ भन्ने हो। Reuters ले समेत यसको गम्भीरता र नीतिगत अर्थ तत्काल स्पष्ट नभएको जनाएको छ। तर एउटा कुरा स्पष्ट छ—होर्मुजमाथिको नियन्त्रणको संघर्ष अब अमेरिका–इरान युद्धको सैन्य मुद्दा मात्र नभई विश्व ऊर्जा सुरक्षा र अन्तर्राष्ट्रिय नौवहन व्यवस्थाकै प्रमुख संकट बनेको छ।