आजको नेपालमा एक गहिरो र पीडादायी यथार्थ छ – पत्रकारिता, जसलाई लोकको चौथो अंग मानिन्छ, त्यही पत्रकारिता र पत्रकारमाथि नै प्रश्नचिह्न लागिरहेको छ। कारण स्पष्ट छ; मुलधारका भनिने मिडियाहरू र त्यहाँ कार्यरत केही स्वनामधन्य मिडियाकर्मीहरूको राजनीतिकरण, अदूरदर्शिता र पाखण्डीपन । यी कारणले गर्दा जनताको विश्वास खस्कँदै गएको छ। परिणाम स्वरूप, आज आम पाठक र दर्शकले समाचारको सत्यता पहिचान गर्न सक्ने आधार गुमाइरहेका छन्। के सही र के गलत ? छुट्याउन गाह्रो हुने यस्तो समय हामीले पहिले कहिल्यै देखेका थियौँ र ? यो स्थिति कहालीलाग्दो मात्र नभई लोकतान्त्रिक प्रणालीका लागि खतरनाक पनि बन्दैछ।

पत्रकारिताको पतन र हावाहुरी सूचनाको उकालो यात्रा

पत्रकारिता एक समय समाजको आत्मा थियो। यथार्थमा आधारित, तथ्यसहितको सूचना पाउनु नागरिकको अधिकार र पत्रकारहरूको पेशागत धर्म थियो। तर पछिल्ला वर्षहरूमा केही प्रभावशाली मिडियाले पार्टीगत रंग धारण गरे। कसैको राजनीतिक आकांक्षाको मुखपत्र बन्ने, कसैको आर्थिक स्वार्थमा पक्षपाती समाचार बनाउने र कसैको व्यक्तिगत रिसईबी पूरा गर्न “विशेष रिपोर्ट” भनेर भ्रामक प्रचार गर्ने क्रमले पत्रकारितालाई कमजोर मात्र बनाएको छैन, बरु यसको पवित्रता र विश्वसनीयतामै आँच ल्याएको छ।

सामाजिक सञ्जालले सूचना प्रवाहलाई सजिलो बनायो, तर यसले नै पत्रकारितालाई सबैभन्दा बढी चुनौती पनि दिएको छ। अब हरेक फेसबुक स्टाटस र युट्युब भिडियो समाचारझैँ देखिन्छ। सूचना खोजी गर्ने मेहनत नगरी जो कोहीले माइक र क्यामेरा समाएर “पत्रकार” बन्छन्। पत्रकारिताको आधारभूत शिक्षा, आचारसंहिता र अनुसन्धानात्मक मापदण्डबिना हावा हावा कुरा, अनुमान र अफवाहलाई समाचारको रूपमा पस्किन्छन।

परिणाम : असत्यले सत्यलाई हराउँदै

यो प्रवृत्तिको मारमा साँचो पत्रकार र वास्तविक मिडिया पनि परेका छन्। विश्वसनीयतामा दाग लाग्दा असल पत्रकारले समेत जनताको विश्वास गुमाइरहेका छन्। अपराधी र भ्रष्टाचारीले यस्ता भ्रमित सूचनालाई आफ्नो पक्षमा प्रयोग गरी निर्दोषलाई दोषी र दोषीलाई निर्दोष बनाउने जाल बुन्छन्।

थोरै उदाहरण पर्याप्त छन्  असत्य आरोपका कारण असल मानिसहरू सामाजिक सञ्जालमा चरित्र हत्या भोगिरहेका छन्। गलत समाचारले कसैको व्यक्तिगत र पेशागत जीवन नष्ट बनाइरहेको छ। कतिपय इमानदार कर्मचारी, व्यापारी वा नेता नै “भ्रष्ट” को ट्याग झेलिरहेका छन्। यता, साँच्चै भ्रष्ट र अपराधी भने “फेक” प्रचारमार्फत आफैंलाई चोख्याउन सफल भइरहेका छन्।

यसले समाजमा भय र निराशाको वातावरण सिर्जना गरेको छ। कसले के भन्यो, के लेख्यो भन्ने कुरा पत्ता लगाउन नागरिक बाध्य छन् तर आधारसहितको निष्कर्ष पाउन गाह्रो छ। सामाजिक सञ्जाललाई “असामाजिक सञ्जाल” बनाइयो भन्ने गुनासो यतिखेर सर्वसाधारणको मुखमा छ।

पत्रकारिता धर्ममा अडिग रहन सक्नेहरूको कठिन संघर्ष

यद्यपि, यो अँध्यारोबीच पनि केही उज्याला किरण छन्। थोरै भए पनि सच्चा पत्रकार आज पनि आफ्नो पेशागत धर्म र मर्ममा अडिग छन्। यथार्थ, तथ्य र प्रमाणमा आधारित समाचार सम्प्रेषण गर्दै जनतालाई सही सूचना दिने यो कठिन लडाइँमा उनीहरू अझै उभिइरहेका छन्। राजनीतिक, आर्थिक वा सामाजिक दवाबका बीच पनि सत्य उजागर गर्न लागिपरेका यस्ता पत्रकार र संस्थान साँच्चै धन्यवादका योग्य छन्।

त्यो सजिलो छैन। धम्की, सामाजिक आक्रमण, आर्थिक संकट र मानवीय त्रासका बीच सत्य बोल्न सक्नु नै ठूलो साहस हो। तर यिनै साँचो पत्रकारहरूले नेपालमा लोकतन्त्र र उत्तरदायी शासनको मर्म जोगाइरहेका छन्।

हामी सबैको जिम्मेवारी

यो समस्या केवल मिडियाकर्मीको मात्र होइन, आम नागरिकको पनि हो। हामी पाठक, दर्शक र प्रयोगकर्ताले हरेक सामग्रीलाई बिना आधार शेयर गर्न छोड्नुपर्छ। “कसले भने ?” भन्दा पनि “स्रोत के हो? प्रमाण के छ?” भन्ने प्रश्न गर्न सक्नुपर्छ। शिक्षा र सूचनामा सचेतता अभिवृद्धि गर्नुपर्छ।

सत्य र असत्य छुट्याउन सजगता बढाउनै पर्छ। हामीले गलत समाचारमा टिप्पणी, शेयर र लाइक गरेर त्यसलाई बल नदिऊँ।

दशैंको सन्देश : सत्यको विजय होस्

दशैं केवल खुशीको पर्व मात्र होइन, सत्यले असत्यमाथि जित्ने प्रतीक पनि हो। यो अवसरमा हामी सबैले आफैंलाई प्रश्न गरौँ  के हामीले हावाहुरी सूचनाको बाढीमा बगिरहेका छौँ कि सोचेर बुझेर सूचना ग्रहण गरिरहेका छौँ ?

दुर्गा माताले विवेक र सत्यतिर जाने आँखा र कान दिउन्। यो दशैंले सबैलाई सुध्रिन र पत्रकारितालाई पुनः पवित्र बनाउन प्रेरणा देओस्। असल पत्रकारलाई सम्मान गरौँ, पाखण्डी र भ्रामक सूचनालाई अस्वीकार गरौँ।

निष्कर्ष
पत्रकारिता लोकको मेरुदण्ड हो। यदि त्यो मेरुदण्ड नै कमजोर भयो भने सम्पूर्ण समाजको सन्तुलन बिग्रन्छ। राजनीतिक रंग, व्यक्तिगत स्वार्थ र हावाहुरी सूचनाले पत्रकारितालाई कमजोर पार्दै गर्दा हामी सबैले सच्चा पत्रकार र प्रमाणित सूचनाको साथ दिनुपर्छ। असत्यलाई अस्वीकार गर्ने हाम्रो सामूहिक संकल्पले मात्र यो अन्धकारमाथि प्रकाश ल्याउन सक्छ।

बडा दशैं २०८२ को हार्दिक शुभकामना,  असत्यमाथि सत्य सधैँ विजयी होस्।

• Editor in Chief – Nepalmother.com