नेपाली पासपोर्टको अन्तर्राष्ट्रिय स्थिति: किन कमजोर, कति सजिलो विदेश यात्रा ?

२०७९ साउन ११, काठमाडौं / नेपाली राहदानी (पासपोर्ट) अझै पनि विश्वका कमजोर राहदानीहरूमध्ये पर्छ। हेन्ली एन्ड पार्ट्नर्स नामक अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाले सार्वजनिक गरेको ताजा सूचकाङ्क अनुसार, नेपाल अहिले ९५औँ स्थानमा पुगेको छ, जहाँ नेपाली राहदानीले भिसा बिना ३८ वटा देशमा मात्रै प्रवेश पाउने सुविधा छ।

कसरी बनाइन्छ यो सूचकाङ्क?

हेन्ली एन्ड पार्ट्नर्सले १९९ देशका पासपोर्टलाई विश्लेषण गर्दै २२७ गन्तव्यमा उनीहरूले कति सहज पहुँच पाउँछन् भन्ने आधारमा यो सूचकाङ्क तयार गर्छ।
यो सूचकाङ्क इन्टरन्याश्नल एअर ट्रान्सपोर्ट असोसिएसन (IATA) को तथ्याङ्कमा आधारित हुन्छ, र सार्वजनिक रूपमा उपलब्ध विवरण तथा विश्वसनीय सञ्चारमाध्यमहरूलाई समेत आधार बनाइन्छ।

सन् २०२५ को जुलाईको तथ्याङ्क अनुसार:

• सिङ्गापुर पहिलो स्थानमा (१९३ देश प्रवेश अनुमति)

• जापान र दक्षिण कोरिया दोस्रो स्थानमा (१९० देश)

• अमेरिका छैटौँ स्थानमा

• चीन ६०औँ स्थानमा

• नेपाल ९५औँ स्थानमा (३८ देश)

• अफगानिस्तान अन्तिम स्थानमा (२५ देश)

नेपालसँग समान स्कोर भएका देशहरूमा लिबिया पर्छ भने पाकिस्तान, इराक, सिरिया जस्ता देशहरू नेपालभन्दा पछाडि छन्।

किन कमजोर छ नेपाली पासपोर्ट?

नेपालको कमजोर सूचकाङ्कको पछाडि धेरै कारण छन्:

1. अवैध आप्रवासनको छवि: धेरै नेपालीहरू नक्कली कागजातसहित विदेश जान खोज्दा देशको विश्वसनीयता कमजोर हुन्छ।

2. सामान्य राहदानीधारीका समस्या: नेपाली नागरिकले थाइल्याण्ड, चीन, दुबई जस्ता देशहरू जान चाहँदा थप कागजात देखाउनुपर्ने, वा अघिनै भिसा लिनुपर्ने बाध्यता हुन्छ।
   उदाहरणस्वरूप, थाइल्याण्ड जान नेपालीले बैंक स्टेटमेन्ट देखाउनु पर्छ तर भारतीयले भिसा नलिई प्रवेश गर्न सक्छन्।

3. विदेशमा रहेका नेपालीको आप्रवासन समस्या: केही नेपालीलाई अमेरिकाबाट निष्कासन गरिएको, भारतीय विमानस्थलमा पक्राउ परेकोजस्ता घटनाले पासपोर्टको छवि प्रभावित पारेका छन्।

भूतपूर्व सचिव र विशेषज्ञको दृष्टिकोण

पूर्व परराष्ट्र सचिव मधुरमण आचार्यका अनुसार, “सूचकाङ्कले पासपोर्ट मात्र होइन, समग्र आप्रवासन र सुरक्षानीतिमा सुधार आवश्यक रहेको सङ्केत दिन्छ।”

के नेपालले ‘अन–अराइभल’ भिसा पाउने देशहरू कति छन्?

अध्यागमन विभागका निमित्त महानिर्देशक टीकाराम ढकालका अनुसार:

• हाल झन्डै ३० देशले नेपाली राहदानीलाई अन-अराइभल भिसा दिन्छन्।

• यी देशहरूमा सिङ्गापुर, फिलिपिन्स, माल्दिभ्स आदि पर्छन्।

तर अफगानिस्तान, सिरिया, नाइजेरिया लगायतका द्वन्द्वग्रस्त वा अस्थिर देशका राहदानीधारीलाई नेपालले अन-अराइभल भिसा दिंदैन।

नेपालले के के सुविधा दिएको छ?

नेपालले:

• चिनियाँलाई १५० दिनको नि:शुल्क भिसा

• सार्क देशहरूलाई ३० दिनको नि:शुल्क भिसा

• अमेरिकासँग पाँच वर्षे भिसा दिने आपसी सम्झौता

• थाइल्याण्डसँग कूटनीतिक र सरकारी राहदानीधारीलाई ९० दिनको आपसी अन-अराइभल भिसा

More Detail :

सिंगापुर विश्वकै सबैभन्दा शक्तिशाली राहदानी देश बनेको छ। अन्तर्राष्ट्रिय हवाई यातायात संस्था (IATA) को आधिकारिक डेटा र हेन्ली एन्ड पार्ट्नर्सद्वारा प्रकाशित २०२५ को पासपोर्ट सूचकाङ्क अनुसार, सिंगापुरका नागरिकले हाल २२७ मध्ये १९३ देशहरूमा भिसा बिना यात्रा गर्न सक्छन्।

एशियाली राष्ट्रहरूले विश्वव्यापी यात्राको पहुँच (global mobility) मा वर्चस्व जमाइरहेका छन्। जापान र दक्षिण कोरिया दोस्रो स्थानमा छन्, जसले १९० गन्तव्यमा बिना पूर्व-भिसा यात्राको सुविधा दिन्छन्।

युरोपका शक्तिशाली राहदानीहरू

एउटा बलियो युरोपेली समूहले बाँकी शीर्ष स्थानहरू ओगटेका छन्:

• तेस्रो स्थान — डेनमार्क, फिनल्याण्ड, फ्रान्स, जर्मनी, आयरल्याण्ड, इटाली र स्पेन (१८९ देशहरू)

• चौथो स्थान — अष्ट्रिया, बेल्जियम, लक्जेमबर्ग, नेदरल्याण्ड्स, नर्वे, पोर्चुगल, स्विडेन (१८८ देशहरू)

• पाँचौँ स्थान — न्युजिल्याण्ड (एक मात्र गैर–युरोपेली देश), ग्रीस, स्विजरल्याण्ड

कमजोर पासपोर्ट सूचीमा अफगानिस्तान फेरि तल

अफगानिस्तान फेरि सूचीको पुछारमा छ, जहाँ त्यहाँका नागरिकले केवल २५ देशमा मात्र पूर्व-भिसा बिना यात्रा गर्न सक्छन्। यो संख्या सिंगापुरसँगको दूरीमा १६८ देशको अन्तर दर्शाउँछ।

अमेरिका र बेलायतको निरन्तर खस्कँदो स्थान

एक समय विश्वका शक्तिशाली राहदानी भएको अमेरिका र बेलायत अब लगातार तल झर्दै छन्:

• बेलायत: ६औँ स्थान (१८६ देशहरू)

• अमेरिका: १०औँ स्थान (१८२ देशहरू) — यो इतिहासमै पहिलो पटक अमेरिकाको नाम शीर्ष १० बाट हट्ने नजिक पुगेको हो।

भारतको उल्लेखनीय प्रगति

भारत पछिल्लो ६ महिनामा सबैभन्दा तीव्र रुपमा उक्लिएको देश हो। जनवरीमा ८५औँ स्थानमा रहेको भारत अहिले ७७औँ स्थानमा उक्लिएको छ, हाल ५९ देशहरूमा भिसा बिना यात्रा गर्न सकिन्छ।

त्यस्तै, साउदी अरेबियाले ४ देश थप्दै ९१ देशको भिसा–रहित पहुँचसहित ५४औँ स्थानमा उक्लिएको छ।

यूएई र चीन: दीर्घकालीन विजेता

पछिल्लो १० वर्षको विश्लेषणले के देखाउँछ भने:

• संयुक्त अरब इमिरेट्स (यूएई) २०१५ मा ४२औँ स्थानमा थियो, अहिले ८औँ स्थानमा उक्लिएको छ (३४ स्थानको फड्को)

• चीन पनि ९४औँ स्थानबाट ६०औँ स्थानमा पुगेको छ

चीनको उल्लेखनीय वृद्धि भिसा–रहित पहुँच नहुँदा पनि भएको हो। चीनले हाल ७५ देशलाई बिना पूर्वभिसा प्रवेश अनुमति दिएको छ, जुन ५ वर्ष अघि २० भन्दा कम थियो।

सन् २०२५ मा चीनले बाह्र वटा नयाँ देशलाई भिसा छूट दिएको छ, जसमा खाडी मुलुकहरू — बहराइन, कुवेत, ओमान, साउदी अरेबिया — र दक्षिण अमेरिका का अर्जेन्टिना, ब्राजिल, चिली, पेरु, उरुग्वे पनि पर्छन्।

यात्रा उद्योगमा एशिया–प्रशान्तको वर्चस्व

IATA का निर्देशक विली वाल्शका अनुसार, सन् २०२५ को पहिलो पाँच महिनामा हवाई यात्राको कुल माग ५.८% ले वृद्धि भएको छ।

• एशिया–प्रशान्त क्षेत्रको वृद्धि ९.५% ले सबैभन्दा उच्च

• उत्तर अमेरिकामा अन्तर्राष्ट्रिय माग १.८% बढेको भए पनि घरेलु यात्रामा १% गिरावट हुँदा समग्रमा स्थायित्व

यसले देखाउँछ कि एशियाली पासपोर्टहरूको सुदृढता हवाई उद्योगको गतिशीलतामा प्रत्यक्ष असर पारिरहेको छ।

पृष्ठभूमिमा खस्किँदै गरेका देशहरू

पछिल्लो दशकमा पासपोर्ट सूचकाङ्कमा सबैभन्दा तल झरेका देशहरू:

• भेनेजुएला: ३०औँ स्थानबाट ४५औँमा

• अमेरिका: ८ स्थानले तल

• वानुआतु: ६ स्थानले तल

• बेलायत: ५ स्थानले तल

• क्यानडा: ४ स्थानले तल

हेन्ली एन्ड पार्ट्नर्सका सीईओ डा. जुर्ग स्टेफन भन्छन्, “पछिल्लो समय अमेरिकन र बेलायती नागरिकहरूमा वैकल्पिक नागरिकता र रेसिडेन्सी को माग तीव्र भएको छ। पासपोर्ट अब केवल यात्रा कागजात होइन, देशको कूटनीतिक प्रभाव र विश्वसँगको सम्बन्धको सूचक हो।”

एशिया र खाडी क्षेत्रका देशहरू रणनीतिक कूटनीति, भिसा सम्झौता र खुलापनमार्फत पासपोर्ट शक्तिमा छलाङ मारिरहेका छन्।
विपरित रूपमा, अमेरिका, बेलायत, क्यानडा जस्ता परम्परागत शक्ति राष्ट्रहरू आन्तरिक सुरक्षालाई प्राथमिकता दिँदै नयाँ विश्व सन्तुलनमा पछि पर्न थालेका छन्।

हेन्ली पासपोर्ट इन्डेक्स अब कुनै कागजी सूचक मात्र होइन — यो अब नागरिकताको मूल्य, कूटनीतिक शक्ति, र ग्लोबल पहुँचको नक्सा हो।