updated …

तेहरानमाथि इजरायली आक्रमण, आणविक अनुसन्धान केन्द्र निशानामा

१. युद्धको आठौँ दिनमा तीव्र आक्रमण

• इजरायली सेनाले बिहीबार रातभर तेहरानमा शक्तिशाली हवाई आक्रमण गरेको छ।

• इजरायलका अनुसार ६० भन्दा बढी लडाकु विमान परिचालन गरी “शृंखलाबद्ध आक्रमण” गरिएको थियो।

२. आणविक अनुसन्धान केन्द्र लक्षित

• इजरायली सेनाले सार्वजनिक गरेको विज्ञप्तिमा भनिएको छ:

  “सैन्य क्षेप्यास्त्र उत्पादनस्थल र इरानको आणविक हतियार परियोजनाको अनुसन्धान तथा विकासका लागि प्रयोग हुने एसपीएनडी मुख्यालयसहित दर्जनौँ लक्ष्यमा प्रहार गरिएको थियो।”

• एसपीएनडी (Organization of Defensive Innovation and Research) इरानी सेनाका लागि उन्नत प्रविधि तथा हतियारको अनुसन्धान केन्द्र हो।

३. इजरायली दाबी: इरान आणविक हतियार बनाउने संघारमा

• इजरायलले इरानले छिट्टै नै आणविक हतियार निर्माण गर्ने तयारीमा रहेको दाबी गर्दै एक हप्ता अघिदेखि आक्रमण शुरू गरेको हो।

• त्यसपछि इरानले पनि आक्रोशित हुँदै जवाफी हमला सुरु गरिसकेको छ।

४. कूटनीतिक पहल सुरू हुँदै

• युद्ध समाधानका लागि कूटनीतिक प्रयास पनि सुरू भएका छन्।

• शुक्रबार जिनेभामा युरोपेली मुलुकहरू (बेलायत, फ्रान्स, जर्मनी) का विदेशमन्त्रीहरूले इरानी विदेशमन्त्रीसँग वार्ता गर्ने तयारी गरेका छन्।

• वार्ताबाट इजरायल–इरान द्वन्द्वलाई शान्तिपूर्ण समाधानतर्फ मोड्ने आशा गरिएको छ।

इजरायल–इरान युद्ध: प्रविधिको प्रयोगसहित तेस्रो विश्वयुद्धको पूर्वाभ्यासजस्तै स्थिति

१. युद्धको स्वरूप र प्रविधिको प्रयोग

• इजरायल र इरानबीच प्रत्यक्ष सीमा नभए पनि, दुबै मुलुकले एकअर्कामाथि क्षेप्यास्त्र, ड्रोन र लडाकु विमानमार्फत आक्रमण गरिरहेका छन्।

• युद्ध परम्परागत शैलीभन्दा फरक छ; जमिनमै भिडन्त नभई, मिसाइल, ड्रोन, क्रुज र ब्यालेस्टिक हतियार, सुपरसोनिक विमान र अत्याधुनिक प्रतिरक्षा प्रणाली प्रयोग भइरहेको छ।

• इजरायलको ‘आइरन डोम’ प्रणालीले अधिकांश इरानी आक्रमणलाई आकाशमै रोक्न सफल भएको छ।

२. पुरानो सम्बन्ध र हालको दुश्मनी

• एक समय इरानले इजरायललाई मान्यता दिने दोस्रो मुस्लिम देशका रूपमा इतिहास बनाएको थियो।

• तर १९७९ को इरानी इस्लामिक क्रान्तिपछि सम्बन्ध बिग्रिँदै गएको हो। इरानले इजरायललाई राष्ट्रकै मान्यता दिन छाड्यो।

३. दूरी भए पनि आक्रमण सम्भव

• यद्यपि इजरायल र इरानबीच १,८५० किलोमिटर दूरी छ, मिसाइल र ड्रोन आक्रमण सिरिया, जोर्डन र इराकको आकाश हुँदै भइरहेको छ।

४. आणविक विवादको सुरुआत

• इरानको आणविक कार्यक्रम इजरायलका लागि खतराको विषय बनेको छ। यसैलाई लिएर इजरायलले इरानका वैज्ञानिक र केन्द्रहरूमा आक्रमण थालेको हो।

• अन्तर्राष्ट्रिय परमाणु ऊर्जा एजेन्सी (IAEA) को रिपोर्ट अनुसार, इरानले प्रशोधित युरेनियम ६६ प्रतिशतसम्म पुर्‍याएको छ – जुन परमाणु हतियार बनाउनका लागि जोखिमपूर्ण मानिन्छ।

५. फोर्दो केन्द्र र भूमिगत सुरक्षा

• इरानको फोर्दो केन्द्र भूमिगत संरचना हो, जुन जमिनभन्दा ९१ मिटर तल बनाइएको छ।

• सो केन्द्र उच्च सुरक्षा भएको स्थान हो – रुसको प्रतिरक्षा प्रणालीसमेतले यसलाई सुरक्षा दिएको छ।

• इजरायलले यस केन्द्रलाई ध्वस्त पार्न चाहेको खुलेको छ।

६. अमेरिकाको भूमिकाः ‘सुपर बम’को चर्चा

• अमेरिकी बम GBU-57A/B MOP (Massive Ordnance Penetrator) ले जमिनमुनि ६० मिटरभित्र पसेर बंकर नष्ट गर्न सक्ने क्षमता राख्दछ।

• यो बम अमेरिका मात्रसंग रहेको अत्यन्त शक्तिशाली गैर-आणविक बम हो, जसलाई B-2 Spirit बमवर्षक विमानले बोकेको हुन्छ।

• यसको प्रतिस्पर्धी MOAB (Mother of All Bombs) सतहमाथिको विनाशका लागि प्रयोग हुने बम हो।

७. अन्तर्राष्ट्रिय कूटनीतिक प्रयासहरू र खतरा

• यदि अमेरिका पूर्ण रूपमा युद्धमा संलग्न भयो भने, इरानले अमेरिकी सैन्य क्षेत्रहरूमा आक्रमण गर्ने धम्की दिइसकेको छ।

• अमेरिका, बेलायत, र फ्रान्स जस्ता शक्तिशाली राष्ट्रहरूले युद्धलाई रोक्न वार्ता प्रयास जारी राखेका छन्।

८. आर्थिक पक्ष र रणनीतिक क्षेत्र

• इरान तेल र ग्यासमा धनी देश हो। ‘स्ट्रेट अफ हरमुज’ मार्फत विश्वको २०% तेल व्यापार हुने भएकाले यो क्षेत्र रणनीतिक रूपमा अत्यन्त संवेदनशील छ।

• यही क्षेत्रमाथिको नियन्त्रणका कारण पनि इरानप्रति बारम्बार सैन्य र कूटनीतिक चासो देखिन्छ।

• अमेरिका–इरान तनाव: इतिहास, तेल राजनीति र वर्तमान संकट

  १. पछिल्ला घटनाक्रमले फेरि चर्किएको तनाव

  • केही महिनायता अमेरिका र इरानबीचको सम्बन्ध झन् बिग्रिएको छ।

  • अमेरिका द्वारा मध्यपूर्वमा युद्धपोत र बम वर्षक विमान पठाइएपछि क्षेत्रीय तनाव तीव्र भएको हो।

  • ओमनको खाडीमा दुई तेल ट्यांकरमाथि आक्रमण र त्यसपछि अमेरिकी ड्रोन इरानले खसालेपछि विवाद चुलिएको हो।

  • राष्ट्रपति ट्रम्पले इरानमाथि आक्रमणको आदेश दिए पनि अन्तिम समयमा १५० जना मारिने आँकलन भएपछि निर्णय फिर्ता लिएको बताएका छन्।

  ---

  २. इरान-अमेरिका आणविक सम्झौता र त्यसको खारेजी

  • सन् २०१५ मा अमेरिका, बेलायत, फ्रान्स, चीन, रुस, जर्मनी र इरानबीच ऐतिहासिक आणविक सम्झौता (JCPOA) भएको थियो।

  • सम्झौताले इरानको परमाणु कार्यक्रम सीमित गर्ने सट्टा उसमाथिको अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिबन्ध हटाउने थियो।

  • तर राष्ट्रपति ट्रम्पले मे २०१८ मा सम्झौता एकपक्षीय रूपमा खारेज गरी इरानमाथि नयाँ नाकाबन्दी घोषणा गरे।

  • यसले इरान–अमेरिका सम्बन्ध पुनः तनावपूर्ण मोडमा पुगेको छ।

  ---

  ३. तेल र ग्यासको भू-राजनीति: ‘स्ट्रेट अफ हर्मोज’को भूमिका

  • इरानको दक्षिणी क्षेत्रबाट गुज्रने स्ट्रेट अफ हर्मोज बाट विश्वको २०% कच्चा तेल निकासी हुन्छ।

  • इरानले यस मार्गलाई आफ्नो रणनीतिक अस्त्रका रूपमा हेरेको छ।

  • अमेरिका र उसका सहयोगीहरूका लागि यो क्षेत्र अत्यन्त संवेदनशील भएकाले तनाव झनै जटिल बन्दै गएको छ।

  • इरानले धम्की दिएको छ: यदि उसमाथिको दबाब नहटाइयो भने स्ट्रेट अफ हर्मोजमार्ग बन्द गरिनेछ।

  ---

  ४. इरानी इतिहास: पर्सियाबाट इस्लामिक गणतन्त्रसम्मको यात्रा

  • इरानलाई पहिले ‘पर्सिया’ भनिन्थ्यो। तेल र ग्यासले धनी यो देशमा सिया मुसलमानको बहुलता छ।

  • सन् १९२१ मा रेजा खानले सत्ता लिएपछि पहलवी वंश सुरु भयो।

  • उनले पश्चिमेली शैलीको सुधार (महिलालाई मताधिकार, धर्म निरपेक्षता) लागू गरे।

  • तर उनीप्रतिको असन्तुष्टि बढ्दै जाँदा कट्टरपन्थी नेता अयातोल्ला खामेनीको उदय भयो।

  ---

  ५. इरानी क्रान्ति (१९७९) र अमेरिका विरोध

  • सन् १९७९ मा राजा रेजा शाह देश छाडेपछि अयातोल्ला खामेनी इरान फर्किए र क्रान्तिको नेतृत्व गरे।

  • इरानलाई इस्लामिक गणतन्त्र घोषणा गर्दै ‘थियोक्रेसी’ प्रणाली लागू गरियो, जसमा सर्वोच्च नेता संविधानभन्दा माथि हुन्छ।

  • सोही वर्ष अमेरिकी दूतावासमाथि हमला भयो—५२ अमेरिकी नागरिकलाई ४४४ दिनसम्म बन्धक बनाइयो।

  • यस घटनाले अमेरिका–इरान सम्बन्ध पूर्ण रूपमा विच्छेद गरायो। तबदेखि दुवै देशबीच कूटनीतिक सम्बन्ध पुनः स्थापित हुन सकेको छैन।

  ---

  ६. अमेरिका र बेलायतको मोसादेकविरुद्ध षड्यन्त्र

  • १९५१ मा प्रधानमन्त्री बनेका मोहम्मद मोसादेकले इरानका तेल उद्योग राष्ट्रियकरण गरे।

  • ब्रिटेन र अमेरिकाले यो कदम अस्वीकार गर्दै मोसादेकलाई १९५३ मा CIA र MI6 को सहयोगमा पदच्युत गराए।

  • त्यसपछि अमेरिका र बेलायतले पहलवी शासनलाई मजबुत बनाउँदै इरानको तेलमाथि नियन्त्रण कायम राखे।

  ---

  ७. परमाणु कार्यक्रम र अन्तर्राष्ट्रिय चिन्ता

  • सन् २००० पछि इरानले युरेनियम प्रशोधन गरी परमाणु शक्ति बन्ने प्रयास गरिरहेको आरोप लाग्दै आएको छ।

  • २०१५ को सम्झौताले केही समय राहत दिएको भए पनि ट्रम्पको निर्णयपछि स्थिति फेरि संकटपूर्ण बनेको छ।

  • ट्रम्पले भनेका छन्—”इरानसँग वार्ता गर्न तयार छु, तर परमाणु हतियार उत्पादन हुन दिइँदैन।”

  ---

  ८. अब के हुन्छ?

  • अमेरिका इरानमाथि नयाँ र कठोर सम्झौताको दबाब दिइरहेको छ।

  • इरान भने ‘धम्की र दबाब’मा कुनै सम्झौता नगर्ने अडानमा छ।

  • यदि स्ट्रेट अफ हर्मोजमार्ग बन्द भयो भने विश्वव्यापी तेल संकट उत्पन्न हुनसक्छ।

  • ट्रम्प आगामी निर्वाचनमा छ—यदि इरानसँग सम्झौता भए उनको लोकप्रियता बढ्न सक्छ, नभए पराजयको जोखिम हुनेछ।

  ---

  इरान र अमेरिकाबीचको सम्बन्ध केवल वर्तमान संकटको विषय होइन—यो इतिहास, धर्म, तेल, सत्ता र कूटनीतिक प्रतिस्पर्धाको गहिरो मिश्रण हो। विश्वको दृष्टि यसमा केन्द्रीत छ—युद्ध हुन्छ कि वार्ता? तर, एक कुरा निश्चित छ—यो विवादले सम्पूर्ण विश्व अर्थतन्त्रमा असर पार्नेछ।