इस्लामाबाद/तेहरान, अगस्ट १२ — अमेरिका र इरानबीचको युद्ध तथा फारसको खाडीमा बढ्दो तनावलाई राजनीतिक समाधानतर्फ लैजान पाकिस्तानले कूटनीतिक प्रयास तीव्र बनाएको छ। इस्लामाबादले दुवै पक्षलाई पुनः वार्ताको टेबलमा ल्याउन प्रत्यक्ष तथा अप्रत्यक्ष माध्यमबाट संवाद गरिरहेको जनाएको छ। पाकिस्तानको विदेश मन्त्रालयले शान्ति प्रक्रिया बिथोल्ने प्रयासलाई निष्प्रभावी बनाउँदै बाँकी विवाद वार्ताबाट समाधान गराउन आफू सक्रिय रहने बताएको छ।

विशेषगरी गत जुनमा तयार भएको इस्लामाबाद समझदारीपत्र (MoU) अन्तर्गत तय गरिएको ६० दिने समयसीमा सकिन लागेकाले पाकिस्तान, कतारलगायत मध्यस्थकर्तामाथि नयाँ समझदारी जुटाउने दबाब बढेको छ। पाकिस्तानको विदेश मन्त्रालयको आधिकारिक ब्रिफिङअनुसार उक्त ६० दिने समयसीमा अगस्ट १७, २०२६ मा सकिनेछ। मन्त्रालयले समयसीमा थप गर्न सकिने सम्भावना खुला रहेको र शान्ति प्रक्रियाको अध्याय अझै बन्द नभएको स्पष्ट पारेको छ।

जुन २२ मा स्विट्जरल्यान्डको बर्गेनस्टक क्षेत्रमा भएको उच्चस्तरीय बैठकपछि पाकिस्तान र कतारले जारी गरेको संयुक्त वक्तव्यमा अमेरिका र इरानबीच आणविक कार्यक्रम, प्रतिबन्ध, अनुगमन तथा विवाद समाधानलगायत विषयमा प्राविधिक वार्ता अघि बढाउने र ६० दिनभित्र दीर्घकालीन सम्झौतामा पुग्ने मार्गचित्र बनाइएको थियो। होर्मुज जलडमरूमध्यमा व्यापारिक जहाजहरूको सुरक्षित आवागमन कायम गर्न सञ्चार संयन्त्र स्थापना गर्ने विषयसमेत त्यस समझदारीमा समेटिएको थियो।

तर त्यसपछि अमेरिका र इरानबीच पुनः सैन्य तनाव बढेपछि शान्ति प्रक्रिया अवरुद्ध भएको छ। पाकिस्तानको विदेश मन्त्रालयले पनि प्रत्यक्ष तथा प्राविधिक वार्ता हाल रोकिएको स्वीकार गर्दै होर्मुजसम्बन्धी समस्या समाधान हुन सके व्यापक शान्ति प्रक्रियालाई पुनर्जीवित गर्न सहयोग पुग्ने जनाएको छ।

यसैबीच पाकिस्तानका गृहमन्त्री मोहसिन नक्वी तेहरान पुगेर इरानी राष्ट्रपति मसूद पेजेस्कियान, विदेशमन्त्री अब्बास अराघची तथा अन्य वरिष्ठ अधिकारीसँग भेटवार्ता गरेका छन्। पाकिस्तानका प्रधानमन्त्री शहबाज सरिफ र फिल्ड मार्शल असिम मुनिरको विशेष सन्देशसमेत उनले इरानी नेतृत्वलाई पुर्‍याएको पाकिस्तानी अधिकारीहरूले बताएका छन्। पाकिस्तानले यो भ्रमणलाई द्विपक्षीय सम्बन्धसँगै क्षेत्रीय शान्ति र संवाद पुनःस्थापनाको प्रयासका रूपमा व्याख्या गरेको छ।

इरान र पाकिस्तानले व्यापार, ऊर्जा, सुरक्षा र राजनीतिक सहकार्य विस्तार गर्ने विषयमा पनि छलफल गरेका छन्। इरानी राष्ट्रपति पेजेस्कियानले पाकिस्तानसँगको सम्बन्ध क्षेत्रीय स्थिरताका लागि महत्वपूर्ण रहेको बताएका छन् भने नक्वीले पनि तेहरानसँगको सम्बन्ध थप मजबुत बनाउन इस्लामाबाद प्रतिबद्ध रहेको बताएका छन्।

समयसीमा थपिएको हो कि होइन ? विरोधाभासी दाबी

यसबीच केही पाकिस्तानी स्रोतलाई उद्धृत गर्दै टर्कीको अनादोलु समाचार एजेन्सीले अमेरिका र इरानले ६० दिने समयसीमा थप्न सहमति जनाएको रिपोर्ट सार्वजनिक गरेको थियो। तर तेहरानतर्फबाट आएको पछिल्लो प्रतिक्रियाले त्यस दाबीलाई अस्वीकार गरेको छ।

एक वरिष्ठ इरानी स्रोतले रोयटर्ससँग अमेरिका र इरानबीच समयसीमा थप्ने विषयमा कुनै वार्ता नभएको र अमेरिकाले पहिलेको अन्तरिम सम्झौताअनुसार आफ्ना प्रतिबद्धता कार्यान्वयन गर्ने स्पष्ट समयतालिका प्रस्तुत गर्नुपर्ने बताएका छन्। इरानी पक्षले अमेरिकाले समझदारी उल्लंघन गरेकाले आफ्नो दृष्टिमा ‘थप्ने समयसीमा नै सुरु नभएको’ तर्क गरेको छ।

यसले मध्यस्थकर्ताहरूको आशावादी अभिव्यक्ति र तेहरानको सार्वजनिक अडानबीच अझै उल्लेख्य दूरी रहेको देखाएको छ। पाकिस्तानले भने दुवै पक्षलाई संवादमा फर्काउने प्रयास नछाड्ने र समयसीमा सकिए पनि समझदारीपत्र शान्ति वार्ताको आधार बन्न सक्ने बताएको छ।

होर्मुजमा अमेरिका र इरान आमनेसामने

शान्ति प्रक्रियाको सबैभन्दा जटिल विषय अहिले स्ट्रेट अफ होर्मुज बनेको छ। इरानले अमेरिकी सैन्य अभियान र इरानी बन्दरगाहमाथिको नाकाबन्दी अन्त्य, विदेशमा रोक्का गरिएका इरानी सम्पत्ति फुकुवा तथा गाजा र लेबनानसमेत समेटिने क्षेत्रीय युद्धविराम जस्ता सर्त पूरा नभएसम्म जलडमरूमध्य पूर्ण रूपमा नखोल्ने बताएको छ।

यसको ठीक विपरीत अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले होर्मुज जलडमरूमध्य अहिले अमेरिकाको ‘पूर्ण नियन्त्रण’मा रहेको दाबी गरेका छन्। उनले अमेरिकी नौसैनिक नाकाबन्दीलाई ‘स्टिलको पर्खाल’को संज्ञा दिँदै इरानले त्यसविरुद्ध केही गर्न नसक्ने बताएका छन्।

ट्रम्पले इरानसँगको परिस्थिति ‘ठीक दिशामा गइरहेको’ दाबीसमेत गरेका छन्। तर वास्तविक अवस्थामा जलमार्गमा जहाजको आवागमन युद्धपूर्वको तुलनामा निकै प्रभावित भएको छ र तनावपूर्ण अवस्था कायम छ।

होर्मुज विश्व ऊर्जा आपूर्तिका लागि अत्यन्त महत्वपूर्ण जलमार्ग हो। युद्धअघि विश्वव्यापी रूपमा कारोबार हुने तेलको झन्डै पाँचौँ हिस्सा यही मार्ग हुँदै ओसारपसार हुने गरेको थियो। त्यसैले अमेरिका–इरान विवाद लम्बिँदा तेलको मूल्य, जहाज बीमा, ढुवानी लागत र विश्व अर्थतन्त्रमा प्रत्यक्ष प्रभाव पर्ने जोखिम कायम छ।

गाजामा एक सातापछि फेरि इजरायली हवाई आक्रमण

इरानसँगको युद्ध रोक्ने कूटनीतिक प्रयास चलिरहेका बेला इजरायलले गाजामा पनि एक साताभन्दा बढी समयपछि पुनः हवाई आक्रमण गरेको छ। इजरायली सेनाले आफ्ना सैनिकमाथि आक्रमणको योजना बनाइरहेका एक हमास कमान्डरलाई निशाना बनाइएको दाबी गरेको छ। गाजाको नागरिक सुरक्षा निकायका अनुसार उत्तरी गाजाको बेइत लाहियामा भएको आक्रमणमा एक व्यक्तिको मृत्यु भएको र पाँच जना घाइते भएका छन्।

गाजामा पछिल्ला दिनमा इजरायली हवाई कारबाही तुलनात्मक रूपमा कम भएको अवस्थामा भएको यो आक्रमणले युद्धविराम तथा अमेरिकी नेतृत्वमा अगाडि सारिएको राजनीतिक योजनामाथि पुनः प्रश्न खडा गरेको छ।

लेबनानमा पनि भवन ध्वस्त, युद्धविराममाथि दबाब

दक्षिणी लेबनानमा समेत इजरायली सैनिक गतिविधि जारी छ। लेबनानको सरकारी समाचार एजेन्सीलाई उद्धृत गर्दै एसोसिएटेड प्रेसले इजरायली सेनाले जावतर अल–शार्कियाह क्षेत्रमा चारतले सरकारी विद्यालय भवन, नगरपालिकाको भवन र बालबालिकाको नर्सरी विस्फोट गराएर ध्वस्त गरेको जनाएको छ। इजरायली सेनाले तत्काल यस विषयमा प्रतिक्रिया दिएको थिएन।

यो क्षेत्र इजरायली सेना क्रमशः हट्ने र त्यसको नियन्त्रण लेबनानी सेनालाई हस्तान्तरण गर्ने योजनाअन्तर्गतको ‘पाइलट जोन’ नजिक पर्छ। तर इजरायलले दक्षिणी लेबनानमा घर तथा अन्य संरचना ध्वस्त पार्ने क्रम जारी राखेको भन्दै लेबनानी अधिकारीहरूले विरोध गरिरहेका छन्।

इजरायल र हिजबुल्लाहबीच युद्धविराम लागू रहे पनि पछिल्ला घटनाले उक्त युद्धविराम अत्यन्त नाजुक अवस्थामा रहेको देखाएको छ।

पाकिस्तानमाथि बढ्दो मध्यस्थताको दबाब

अमेरिका र इरानबीच सम्बन्ध सुधार्ने प्रयास गरिरहेको पाकिस्तान स्वयं क्षेत्रीय द्वन्द्वको असरबाट अछुतो छैन। यमनको बाब अल–मन्देब जलडमरूमध्यमा हुथी समूहले एक व्यापारिक जहाजमाथि गरेको आक्रमणमा तीन पाकिस्तानी नागरिकको मृत्यु र एक जना घाइते भएपछि इस्लामाबादले कडा निन्दा गरेको छ। पाकिस्तानले गैरसैनिक व्यापारिक जहाजमाथिको आक्रमण अन्तर्राष्ट्रिय कानुन, स्वतन्त्र नौवहन र समुद्री सुरक्षाविरुद्ध भएको जनाएको छ।

होर्मुजमा तनाव, लाल सागरमा हुथी आक्रमण, गाजामा पुनः इजरायली हवाई कारबाही र दक्षिणी लेबनानमा जारी सैन्य गतिविधिले मध्यपूर्वको संकट कुनै एउटै मोर्चामा सीमित नरहेको देखाएको छ। यस्तो अवस्थामा पाकिस्तान र कतारको मध्यस्थताबाट अमेरिका र इरानबीच प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष संवाद पुनः सुरु हुन्छ कि हुँदैन भन्ने विषय आगामी केही दिनको सबैभन्दा महत्वपूर्ण कूटनीतिक प्रश्न बन्ने देखिन्छ।

अहिलेसम्म पाकिस्तानले शान्ति प्रक्रियाको ढोका खुला रहेको बताइरहेको छ, इरानले अमेरिकी कदममा ठोस परिवर्तन मागिरहेको छ भने राष्ट्रपति ट्रम्पले सैन्य दबाबले वाशिङ्टनलाई बलियो अवस्थामा राखेको दाबी गरिरहेका छन्। यी तीन फरक धारबीच कुनै साझा समझदारी नबनेसम्म ६० दिने समयसीमा सकिनु मात्र होइन, होर्मुजदेखि गाजा र लेबनानसम्म फैलिएको तनाव अझ लामो समयसम्म कायम रहने जोखिम देखिएको छ।