अमेरिका, नोभेम्बर १९, २०२६। विश्व राजनीतिमा ऐतिहासिक महत्त्व राख्ने अमेरिका, चीन र रूसका शीर्ष नेताहरूबीच बहुप्रतीक्षित त्रिपक्षीय शिखर वार्ता चीनको शेन्जेन सहरमा सम्पन्न भएको छ। अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्प, रूसी राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिन र चिनियाँ राष्ट्रपति सी चिनफिङबीच करिब ९० मिनेट चलेको वार्तापछि तीन देशले विश्वशान्ति, आणविक हतियार नियन्त्रण, अन्तर्राष्ट्रिय सुरक्षा, ऊर्जा आपूर्ति र विश्वव्यापी सहकार्यसम्बन्धी संयुक्त घोषणा जारी गरेका छन्।
चीनमा आयोजित एसिया प्रशान्त आर्थिक सहयोग संगठन अर्थात् एपेक शिखर सम्मेलनको अवसरमा भएको यो भेटवार्तालाई बदलिँदो विश्व शक्ति सन्तुलन र अन्तर्राष्ट्रिय कूटनीतिक सम्बन्धका दृष्टिले महत्त्वपूर्ण घटनाका रूपमा हेरिएको छ।
वार्तापछि अमेरिकी राष्ट्रपति ट्रम्प एयर फोर्स वन विमानमार्फत चीनबाट प्रस्थान गरेका छन्। तीनै देशका नेताहरूले छलफल सकारात्मक, रचनात्मक र उपलब्धिमूलक भएको बताएका छन्। यद्यपि युक्रेन युद्ध, इरानसँगको द्वन्द्व र अन्य अन्तर्राष्ट्रिय संकट समाधानका विषयमा तत्काल कार्यान्वयन हुने स्पष्ट सम्झौता भने सार्वजनिक भएको छैन।
तीन देशले जारी गरेको संयुक्त शान्ति घोषणामा विश्वलाई आणविक युद्धको खतराबाट जोगाउने प्रतिबद्धता व्यक्त गरिएको छ।
घोषणामा भनिएको छ, ‘आणविक युद्ध कसैले जित्न सक्दैन र यस्तो युद्ध कहिल्यै लडिनुहुँदैन।’
अमेरिका, रूस र चीन विश्वका प्रमुख आणविक शक्तिहरू हुन्। यी देशसँग विश्वका अधिकांश आणविक हतियार रहेका छन्। यस्तो परिस्थितिमा उनीहरूले आणविक जोखिम घटाउन, आणविक हतियारको प्रसार रोक्न र रणनीतिक स्थिरता कायम राख्न संवादलाई निरन्तरता दिने सहमति गर्नु महत्त्वपूर्ण मानिएको छ।
चिनियाँ राष्ट्रपति सी चिनफिङले आणविक हतियारलाई मानवजातिको टाउकोमाथि झुन्डिरहेको खतरनाक तरबारसँग तुलना गर्दै विश्वलाई आणविक हतियारमुक्त बनाउने दिशामा काम गर्नुपर्ने बताएका छन्।
राष्ट्रपति ट्रम्पले पनि आणविक हतियारको प्रसार रोक्न र अन्तर्राष्ट्रिय सुरक्षाका लागि तीन देशबीच सहकार्य अत्यावश्यक रहेको धारणा राखेका छन्।
सन् २०२६ को फेब्रुअरीमा अमेरिका र रूसबीचको महत्त्वपूर्ण आणविक हतियार नियन्त्रण सम्झौता ‘न्यु स्टार्ट’ समाप्त भएपछि नयाँ अन्तर्राष्ट्रिय व्यवस्था निर्माण गर्ने विषय थप संवेदनशील बनेको छ।
तर संयुक्त घोषणामा आणविक हतियार कति घटाउने, कहिलेसम्म घटाउने र त्यसको अनुगमन कसरी गर्ने भन्ने बाध्यकारी कार्ययोजना सार्वजनिक गरिएको छैन।
त्रिपक्षीय वार्ताको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण राजनीतिक विषय रूस र युक्रेनबीच जारी युद्ध थियो।
राष्ट्रपति ट्रम्पले यसअघि चिनियाँ राष्ट्रपति सीसँगको छुट्टै भेटवार्तापछि अमेरिका र चीन दुवै युक्रेन युद्ध समाप्त भएको हेर्न चाहन्छन् भन्ने धारणा व्यक्त गरेका थिए।
ट्रम्पले रूसी राष्ट्रपति पुटिनसँग पनि अलग्गै भेटवार्ता गरेका थिए। उक्त भेटमा युक्रेनलगायत अन्तर्राष्ट्रिय विषयमा छलफल भएको जनाइएको छ।
तर तीन देशको संयुक्त घोषणामा युक्रेन युद्धको नाम नै उल्लेख गरिएको छैन। युद्धविरामको समयसीमा, रूसले कब्जा गरेका युक्रेनी क्षेत्रको भविष्य वा युक्रेनलाई दिइने सुरक्षा प्रत्याभूतिबारे पनि कुनै ठोस सहमति सार्वजनिक भएको छैन।
युक्रेनको प्रत्यक्ष सहभागिताबिनै विश्वका तीन शक्तिशाली राष्ट्रका नेताहरूले उसको भविष्यसँग सम्बन्धित विषयमा छलफल गरेको परिस्थितिले युरोपेली मुलुकहरूमा थप चासो उत्पन्न गरेको छ।
विशेषगरी चीनले रूसमाथि युद्ध रोक्न पर्याप्त दबाब नदिएको भन्दै युरोपेली पक्षबाट यसअघि पनि असन्तुष्टि व्यक्त हुँदै आएको छ।
यो भेटवार्ताले आगामी शान्ति प्रयासका लागि कूटनीतिक वातावरण निर्माण गर्न सक्ने भए पनि तत्काल युद्ध समाप्त हुने आधार भने तयार भएको देखिँदैन।
वार्ता सम्पन्न भएपछि रूसी राष्ट्रपति पुटिन निकै उत्साहित देखिएका छन्।
क्रेमलिनले सार्वजनिक गरेको दृश्यमा पुटिनले चिनियाँ राष्ट्रपति सी चिनफिङलाई भेटवार्ताको व्यवस्थापनका लागि धन्यवाद दिँदै छलफल अपेक्षाभन्दा राम्रो भएको प्रतिक्रिया दिएका छन्।
पुटिनले भनेका छन्, ‘सबै कुरा यति राम्रोसँग अघि बढ्छ भन्ने सायद कसैले अपेक्षा गरेको थिएन।’
रूसी विदेशमन्त्री सर्गेई लाभरोभ र पुटिनका विदेश नीति सल्लाहकार युरी उसाकोभले पनि बैठकको वातावरण राम्रो रहेको बताएका छन्।
यता चिनियाँ सरकारी सञ्चारमाध्यम सीसीटीभीका अनुसार राष्ट्रपति सीले छलफललाई सकारात्मक, रचनात्मक र अत्यन्त उपलब्धिमूलक बताएका छन्।
सीले दोस्रो विश्वयुद्धका क्रममा अमेरिका, तत्कालीन सोभियत संघ र चीनबीच भएको सहकार्यको स्मरण गर्दै प्रमुख शक्तिहरूले अन्तर्राष्ट्रिय शान्ति र स्थायित्व कायम राख्न जिम्मेवारीपूर्वक काम गर्नुपर्ने बताएका छन्।
उनले संवाद जारी रहेसम्म शान्तिको सम्भावना जीवित रहने भन्दै मतभेदलाई द्वन्द्वको सट्टा वार्ताबाट समाधान गर्नुपर्ने धारणा राखेका छन्।
वार्तापछि जारी संयुक्त घोषणामा आणविक सुरक्षा मात्र नभई अन्तर्राष्ट्रिय व्यवस्थाका अन्य विषय पनि समावेश गरिएका छन्।
तीन देशले विश्वव्यापी ऊर्जा आपूर्ति स्थिर बनाउने, प्रशोधित पेट्रोलियम पदार्थको उत्पादन र आपूर्ति बढाउन सहकार्य गर्ने तथा ऊर्जा संकटको जोखिम घटाउने विषयमा पनि छलफल गरेका छन्।
संयुक्त घोषणामा अन्तर्राष्ट्रिय फौजदारी अदालत अर्थात् आईसीसीलगायतका संस्थाले आफ्नो अधिकारक्षेत्रको दुरुपयोग गर्न नहुने धारणा समावेश गरिएको छ।
तर यस प्रकारको राजनीतिक घोषणाले अन्तर्राष्ट्रिय अदालतको विद्यमान कानुनी अधिकार स्वतः परिवर्तन गर्दैन।
अमेरिका र इरानबीच जारी युद्ध तथा मध्यपूर्वको अस्थिरताले विश्व अर्थतन्त्र, अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार र ऊर्जा बजारमा गम्भीर प्रभाव पारिरहेका बेला तीन शक्तिशाली राष्ट्रबीच भएको भेटलाई विशेष महत्त्वका साथ हेरिएको छ।
राष्ट्रपति ट्रम्पले चीन र अमेरिकाको साझा हितमा होर्मुज जलमार्गबाट तेलको निर्बाध आपूर्ति कायम राख्नु रहेको बताएका छन्। इरानलाई आणविक हतियार प्राप्त गर्नबाट रोक्ने विषयमा पनि अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य आवश्यक रहेको अमेरिकी धारणा छ।
चीन इरानी तेलको प्रमुख खरिदकर्ता हो भने रूसको इरानसँग राजनीतिक तथा रणनीतिक सम्बन्ध छ। यसकारण मध्यपूर्वको द्वन्द्व समाधानमा चीन र रूसको भूमिका महत्त्वपूर्ण हुन सक्छ।
यद्यपि त्रिपक्षीय वार्तापछि जारी संयुक्त घोषणामा इरान युद्ध अन्त्य गर्ने ठोस प्रस्ताव, युद्धविरामको समयसीमा वा नयाँ शान्ति सम्झौता समावेश गरिएको छैन।
यसले तीन देशबीच संवाद बढे पनि मध्यपूर्वको संकट समाधानका लागि थप कठिन वार्ता आवश्यक रहेको संकेत गरेको छ।
त्रिपक्षीय बैठकअघि ट्रम्प र सी चिनफिङबीच छुट्टै द्विपक्षीय भेटवार्ता भएको थियो।
उक्त भेटमा अमेरिका र चीनबीचको व्यापारिक सम्बन्ध, भन्सार शुल्क, अमेरिकी कृषि उत्पादनको चिनियाँ बजारमा पहुँच, अत्याधुनिक प्रविधि र क्षेत्रीय सुरक्षाका विषयमा छलफल भएको जनाइएको छ।
चिनियाँ राष्ट्रपति सीले अमेरिका र चीनबीचको सम्बन्ध पछिल्लो समय तुलनात्मक रूपमा स्थिर र सुधारोन्मुख रहेको बताएका छन्।
ट्रम्पले चीनले अमेरिकी कृषि उत्पादन थप खरिद गर्नुपर्ने विषय उठाएका छन्।
चिनियाँ सरकारी समाचार संस्था सिन्ह्वाका अनुसार सीले ताइवानको विषय पनि उठाएका थिए। अमेरिका र चीनबीच ताइवानको भविष्य, आर्थिक प्रतिस्पर्धा र अत्याधुनिक कृत्रिम बौद्धिकता प्रविधि प्रमुख विवादका विषय बनेका छन्।
यस वर्षको अन्त्यतिर अमेरिकाको फ्लोरिडामा आयोजना हुने जी२० सम्मेलनका क्रममा ट्रम्प र सीबीच पुनः भेटवार्ता हुने कार्यक्रम रहेको पनि जनाइएको छ।
यस शिखर सम्मेलनलाई तीन देशले आआफ्नो कूटनीतिक दृष्टिकोणबाट उपलब्धिका रूपमा प्रस्तुत गर्ने सम्भावना देखिएको छ।
अमेरिकाका लागि राष्ट्रपति ट्रम्पले विश्वका दुई प्रमुख प्रतिस्पर्धी शक्तिलाई एउटै वार्ताको टेबुलमा ल्याएर आफ्नो कूटनीतिक पहललाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा प्रस्तुत गर्ने अवसर प्राप्त गरेका छन्।
चीनका लागि विश्वका प्रमुख शक्तिहरूको ऐतिहासिक भेटवार्ता आयोजना गरेर अन्तर्राष्ट्रिय कूटनीतिमा आफ्नो प्रभाव र नेतृत्व क्षमता प्रदर्शन गर्ने अवसर मिलेको छ।
रूसका लागि युक्रेन युद्धका कारण पश्चिमी मुलुकहरूसँग सम्बन्ध तनावपूर्ण बनेको अवस्थामा अमेरिकी राष्ट्रपतिसँग प्रत्यक्ष भेटवार्ता हुनु र तीन शक्तिको संयुक्त घोषणामा सहभागी हुनु कूटनीतिक उपलब्धि मान्न सकिन्छ।
तर यसबाट कुनै एक देशले निर्णायक राजनीतिक वा आर्थिक लाभ हासिल गरिसकेको निष्कर्ष निकाल्नु हतार हुनेछ। कूटनीतिक सफलताको वास्तविक मूल्यांकन आगामी सहमति र कार्यान्वयनमा निर्भर रहनेछ।
विश्वका तीन महाशक्तिले शान्ति र आणविक सुरक्षा सम्बन्धी साझा प्रतिबद्धता व्यक्त गर्नु सकारात्मक संकेत हो। तर कूटनीतिक घोषणालाई वास्तविक उपलब्धिमा परिणत गर्न आगामी दिनमा ठोस कदम आवश्यक पर्नेछन्।
विशेषगरी आणविक हतियार नियन्त्रणसम्बन्धी नयाँ सम्झौताको प्रक्रिया सुरु हुन्छ कि हुँदैन, युक्रेनमा युद्धविरामको सम्भावना बढ्छ कि बढ्दैन, इरान युद्धको समाधानतर्फ प्रगति हुन्छ कि हुँदैन र अमेरिका तथा चीनबीचको आर्थिक प्रतिस्पर्धा कस्तो दिशामा जान्छ भन्ने विषयहरू निर्णायक हुनेछन्।
अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धका विश्लेषकहरूका अनुसार एउटा उच्चस्तरीय भेटवार्ताले मात्र लामो समयदेखि विद्यमान रणनीतिक अविश्वास र द्वन्द्व समाधान गर्न सक्दैन।
नोभेम्बर १९, २०२६ मा चीनको शेन्जेनमा सम्पन्न ट्रम्प, पुटिन र सी चिनफिङबीचको त्रिपक्षीय वार्ता विश्व कूटनीतिक इतिहासमा महत्त्वपूर्ण घटनाका रूपमा रहनेछ।
विश्वका प्रमुख आणविक शक्तिहरूले एउटै टेबुलमा बसेर आणविक युद्ध रोक्ने, अन्तर्राष्ट्रिय सुरक्षा मजबुत बनाउने र सहकार्य बढाउने प्रतिबद्धता व्यक्त गर्नु आफैँमा सकारात्मक उपलब्धि हो।
तर युक्रेन र इरानमा युद्ध जारी रहेको, अमेरिका र चीनबीच आर्थिक तथा रणनीतिक प्रतिस्पर्धा कायम रहेको र रूस तथा पश्चिमी देशहरूबीच गहिरो अविश्वास रहेको वर्तमान अवस्थामा यस भेटवार्ताले तत्काल विश्वशान्ति सुनिश्चित गरेको भन्न सकिँदैन।
अब विश्वले यी तीन नेताले कति सौहार्दपूर्ण हात मिलाए भन्नेभन्दा पनि उनीहरूले गरेका प्रतिबद्धता व्यवहारमा कति लागू गर्छन् भन्ने कुराको प्रतीक्षा गर्नेछ। विश्वशान्तिको वास्तविक सफलता संयुक्त घोषणामा मात्र होइन, युद्ध रोक्ने, आणविक जोखिम घटाउने र अन्तर्राष्ट्रिय विश्वास पुनर्स्थापित गर्ने ठोस कदममा निर्भर हुनेछ।
प्रतिक्रिया