अमेरिकामा उपभोक्ता मूल्यवृद्धि (मुद्रास्फीति) मे महिनामा अप्रत्याशित रूपमा बढ्दै तीन वर्षयताकै उच्च स्तरमा पुगेको छ। अमेरिकी श्रम तथ्यांक ब्यूरो (BLS) का अनुसार मे महिनामा वार्षिक मुद्रास्फीति दर ४.२ प्रतिशत पुगेको छ, जुन अप्रिलमा ३.८ प्रतिशत थियो।

लगातार तेस्रो महिनादेखि मुद्रास्फीति बढेको यो अवस्थालाई मुख्यतः ऊर्जा मूल्यमा आएको तीव्र वृद्धिसँग जोडिएको छ। विशेषगरी अमेरिका–इरान युद्धका कारण विश्व ऊर्जा आपूर्ति प्रणाली प्रभावित भएपछि अमेरिकी उपभोक्ताले दैनिक जीवनमा महँगीको चाप अझ बढी महसुस गर्न थालेका छन्।

पेट्रोल र ऊर्जाको मूल्यमा ठूलो उछाल

तथ्यांकअनुसार ग्यास, बिजुली तथा इन्धनसहित समग्र ऊर्जा खर्च एक वर्षअघिको तुलनामा झण्डै २५ प्रतिशतले बढेको छ। पेट्रोलियम पदार्थको मूल्यवृद्धिले यसमा सबैभन्दा ठूलो योगदान दिएको छ।

अमेरिकी अटोमोबाइल संघ (AAA) का अनुसार हाल अमेरिकामा नियमित पेट्रोलको औसत मूल्य प्रति ग्यालोन ४.१५ डलर पुगेको छ। फेब्रुअरी २८ मा राष्ट्रपति Donald Trump ले इरानविरुद्ध सैन्य कारबाही सुरु गर्दा यही मूल्य २.९८ डलर मात्र थियो।

इरानले त्यसको प्रतिक्रियास्वरूप विश्वकै महत्वपूर्ण ऊर्जा मार्गमध्ये एक मानिने Strait of Hormuz लाई प्रभावकारी रूपमा अवरुद्ध गरेपछि तेल र ग्यासको अन्तर्राष्ट्रिय आपूर्तिमा समस्या आएको छ। विश्वको करिब २० प्रतिशत तेल तथा ग्यास यही मार्ग हुँदै ढुवानी हुने भएकाले यसको असर विश्व बजारमा प्रत्यक्ष देखिएको छ।

हवाई यात्रा, स्वास्थ्य सेवा र सञ्चार खर्च पनि महँगियो

ऊर्जा मूल्यसँगै हवाई टिकट, स्वास्थ्य सेवा, व्यक्तिगत सेवा, मनोरञ्जन तथा सञ्चार क्षेत्रका लागतहरूमा समेत उल्लेखनीय वृद्धि भएको अमेरिकी तथ्यांकले देखाएको छ।

उपभोक्ता मूल्य सूचकांक (CPI) ले एक वर्षअघिको सोही अवधिको तुलनामा मूल्य कति बढ्यो भन्ने मापन गर्छ। अमेरिकी केन्द्रीय बैंक, Federal Reserve System (फेडरल रिजर्भ) को दीर्घकालीन मुद्रास्फीति लक्ष्य भने २ प्रतिशत मात्र रहेको छ।

ट्रम्प प्रशासनमाथि बढ्दो राजनीतिक दबाब

मुद्रास्फीतिको यो वृद्धि आगामी नोभेम्बरमा हुने मध्यावधि निर्वाचनअघि राष्ट्रपति ट्रम्प र रिपब्लिकन पार्टीका लागि नयाँ चुनौती बनेको छ।

सन् २०२४ को चुनावी अभियानमा ट्रम्पले महँगी नियन्त्रणलाई आफ्नो प्रमुख एजेन्डा बनाएका थिए। तर अहिले युद्धका कारण इन्धन र दैनिक उपभोग्य वस्तुको मूल्य बढ्दै जाँदा मतदातामा असन्तुष्टि बढ्न सक्ने विश्लेषण गरिएको छ।

ट्रम्पले भने युद्धको सन्दर्भमा अमेरिकी नागरिकको जीवनयापन खर्चबारे आफू धेरै चिन्तित नभएको संकेत दिएका छन्। उनले हालै भनेका थिए, “इरानसँग आणविक हतियार हुन दिनु हुँदैन, अहिले मेरो मुख्य चासो त्यही हो।”

ब्याजदर बढ्ने सम्भावना बलियो

मुद्रास्फीति बढेसँगै फेडरल रिजर्भले ब्याजदर बढाउन सक्ने सम्भावना पनि बलियो भएको छ। हाल अमेरिकी ब्याजदर ३.५ प्रतिशतदेखि ३.७५ प्रतिशतको दायरामा रहेको छ।

फेडका नयाँ गभर्नर Kevin Warsh ले अर्को साता आफ्नो पहिलो मौद्रिक नीति निर्णय सार्वजनिक गर्ने तयारी गरिरहेका बेला मुद्रास्फीति वृद्धि ठूलो दबाबका रूपमा देखिएको छ।

सामान्यतया मुद्रास्फीति लक्ष्यभन्दा धेरै माथि पुगेमा फेडले ब्याजदर बढाउने गर्छ। ब्याजदर बढेपछि ऋण महँगो हुन्छ, खर्च र लगानी घट्छ तथा बजारमा पैसाको प्रवाह कम भएर मूल्यवृद्धि नियन्त्रणमा सहयोग पुग्ने विश्वास गरिन्छ।

अर्थशास्त्रीहरूको मिश्रित धारणा

विश्लेषकहरूको धारणा भने विभाजित देखिएको छ। क्यापिटल इकोनोमिक्सका प्रमुख उत्तर अमेरिकी अर्थशास्त्री स्टेफन ब्राउनले मे महिनाको तथ्यांक मात्र हेर्दा तत्काल ब्याजदर वृद्धि गर्नुपर्ने पर्याप्त आधार नबनेको बताएका छन्।

तर वेल्थ क्लबका लगानी प्रबन्धक आइज्याक स्टेलले भने हालैको बलियो रोजगारी तथ्यांक र बढ्दो मुद्रास्फीति हेर्दा ब्याजदर वृद्धि नै सबैभन्दा सम्भावित विकल्प भएको बताएका छन्।

२०२७ सम्म असर रहन सक्ने चेतावनी

धेरै अर्थशास्त्रीहरूले युद्ध छिट्टै अन्त्य भए पनि होर्मुज जलडमरूमध्य हुँदै हुने सामान तथा ऊर्जा आपूर्तिको अवस्था पूर्ण रूपमा सामान्य हुन सन् २०२७ सम्म लाग्न सक्ने चेतावनी दिएका छन्।

यदि ऊर्जा आपूर्ति संकट लामो समयसम्म जारी रह्यो भने अमेरिकी अर्थतन्त्रले थप महँगी, कमजोर उपभोक्ता खर्च र सुस्त आर्थिक वृद्धिको सामना गर्नुपर्ने जोखिम बढ्ने विश्लेषण गरिएको छ।

यसबीच, विश्व बजारले फेडरल रिजर्भको आगामी निर्णय र मध्यपूर्वको युद्धस्थितिलाई नजिकबाट हेरिरहेको छ, किनकि यी दुवै कारकले आगामी महिनाहरूमा अमेरिकी अर्थतन्त्र र विश्व वित्तीय बजारको दिशा निर्धारण गर्न सक्नेछन्।