(विश्वमा प्रचलित Generation Classification को आधारमा विस्तृत नेपाली लेख)

विश्वभरि विभिन्न कालखण्डमा जन्मिएका मानिसहरूलाई उनीहरूको जन्म–वर्ष, सामाजिक परिवेश, प्राविधिक परिवर्तन, युद्ध–संस्कृति, राजनीति, अर्थतन्त्र तथा जीवनशैलीका आधारमा पुस्ता (Generations) मा वर्गीकृत गरिन्छ। अमेरिका, युरोप, अष्ट्रेलिया, जापान लगायतका विकसित देशहरूले बनाएको यो वर्गीकरण अहिले विश्वव्यापी रूपमा स्वीकृत छ। नेपालमा पनि पछिल्ला वर्षहरूमा यी पुस्तागत शब्दावलीहरू—Baby Boomers, Gen X, Millennials, Gen Z, Gen Alpha— धेरै प्रचलित भइरहेका छन्।  जेनेरेसन – Z ( Z लाई ब्रिटिश English मा जेड र अमेरिकन English मा जी उच्चारण गरिन्छ). त्यसैले Generation को “जेन” अनि अन्तिमको अक्षर Z मिलाएर बनेको शब्द हो। यसलाई जेनजी या जेनजेड जे भन्नुस। यो कहिले जन्मिएको हो, त्यो अनुसारको उमेर समूह हो।

तल दिएको विवरण विश्वव्यापी अध्ययन, अन्तर्राष्ट्रिय अनुसन्धान संस्थाहरू (Pew Research Center, Brookings Institution, Oxford Demographic Institute, UN Population Division) तथा प्रमुख शैक्षिक स्रोतहरूमा आधारित छ।

१. Lost Generation (1883–1900)

वैश्विक सन्दर्भ

• यो पुस्तालाई World War I Generation पनि भनिन्छ।

• १९१४–१९१८ को महायुद्धले उनीहरूको जीवन, सोच र समाजलाई प्रत्यक्ष प्रभावित गर्‍यो।

• यो पुस्ता उद्योगीकरणको तीव्र विस्तार, साम्राज्यहरूको पतन तथा विश्व–राजनीतिक उथलपुथलका बीच हुर्किएको पुस्ता हो।

नेपालमा प्रभाव

• नेपालमा यो कालखण्ड राणा शासन को बीच र अन्त्यतिर पर्छ, त्यसैले विश्वका तुलना नेपालमा जीवनशैली एकदम फरक थियो।

• शिक्षाको पहुँच न्यून, स्वास्थ्य सेवा कमजोर तथा आर्थिक स्रोत सीमित भएकाले नेपालमा यो पुस्ता मुख्यतः कृषि–आधारित थियो।

२. Greatest / G.I. Generation (1901–1927)

वैश्विक सन्दर्भ

• World War II मा लडेका, देश निर्माणमा लागेका, राष्ट्रवाद तथा कर्तव्यनिष्ठाका लागि चिनिएका पुस्ता।

• अमेरिका, युरोप, जापान आदि मुलुकहरूमा आधुनिक संरचना निर्माण, उद्योग विस्तार, प्रजातन्त्र स्थापनामा ठूलो योगदान।

नेपालमा प्रभाव

• नेपालमा यो पुस्ता राणा शासनको अन्तिम चरण तथा प्रजातन्त्र स्थापनाको सुरुआत सँग जोडिन्छ।

• आधुनिक शिक्षा, सैन्य सेवा (British Gurkha) र विदेश रोजगारको सुरु भएको पुस्ता पनि यही हो।

३. Silent Generation (1928–1945)

वैश्विक सन्दर्भ

• Great Depression (महा–मन्दी) बाट प्रभावित पुस्ता।

• अनुशासन, कडा परिश्रम, करियर स्थिरता र परिवार–केन्द्रित जीवनशैलीले चिनिन्थ्यो।

• कोरियन युद्ध, प्रारम्भिक शीतयुद्धको समय।

नेपालमा प्रभाव

• नेपालमा विकास र आधुनिकीकरण को सुरुआत यही पुस्ताबाट।

• २००७ सालको प्रजातन्त्र, राष्ट्रिय जागरण, सरकारी सेवामा प्रवेश तथा संरचनागत सुधार देख्न पाइयो।

४. Baby Boomers (1946–1964)

वैश्विक सन्दर्भ

• दोस्रो महायुद्धपछि जन्मदर अचानक बढेपछि “Boomers” नाम।

• आर्थिक समृद्धि, उच्च रोजगारी, गृह निर्माण, उपभोक्तावादको उदय।

• सामाजिक आन्दोलन—Civil Rights Movement, Hippie Culture, Feminism—यही पुस्ताले नेतृत्व गर्‍यो।

नेपालमा प्रभाव

• काठमाडौं उपत्यकामा शैक्षिक क्रान्ति, टुरिज्मको प्रारम्भ, भारत–चीन सँगको व्यापार विस्तार।

• सरकारी सेवा र राजनीति दुवैमा यो पुस्ता दशकौँ हाबी रह्यो।

• परम्परागत मूल्य तथा स्थिर रोजगारीमा विश्वास गर्ने पुस्ता।

५. Generation X (1965–1980)

वैश्विक सन्दर्भ

• Cold War, आर्थिक उतार–चढाव, परिवार संरचनामा परिवर्तन।

• यो पुस्तालाई “Latchkey Generation” पनि भनिन्छ—दुवै अभिभावक काममा जान्थे।

• टेक्नोलोजीको सुरुआती प्रवेश (कम्प्युटर, भिडियो गेम, इन्टरनेटको जन्म)।

नेपालमा प्रभाव

• बहुदलीय व्यवस्था (२०४६), आर्थिक उदारीकरण, माओवादी द्वन्द्व।

• शिक्षित, व्यावसायिक तथा विदेशिने दर उच्च।

• सामाजिक मूल्यहरूमा परिवर्तन—एक्लै बस्ने, निजी उद्यम सुरु गर्ने, सीप–केन्द्रित व्यवसाय।

६. Millennials / Generation Y (1981–1996)

वैश्विक सन्दर्भ

• इन्टरनेट, मोबाइल, ग्लोबलाइजेशनको पुस्ता।

• “Digital Pioneers” — सामाजिक सञ्जाल, मोबाइल कल्चर, ई–Commerce को जन्म।

• 9/11, Global Recession 2008 जस्ता घटनाले जीवनमा ठूलो प्रभाव पार्‍यो।

नेपालमा प्रभाव

• उच्च शिक्षा, विदेश पढाइ, विदेश रोजगारी (Middle East, Korea, Japan)।

• ICT, स्टार्टअप, संगीत–कला–संस्कृति, स्वतन्त्र पेशाको उदय।

• राजनीतिक चेतना उच्च—लोकतान्त्रिक आन्दोलनमा प्रमुख भूमिका।

७. Generation Z / Zoomers (1997–2012)

वैश्विक सन्दर्भ

• पूर्ण Digital Native पुस्ता—जन्मदेखि इन्टरनेट।

• TikTok, YouTube, Blockchain, AI सँग नै हुर्किएको पुस्ता।

• मानसिक स्वास्थ्य, पर्यावरण, समानताको मुद्दामा सक्रिय।

नेपालमा प्रभाव

• “GenZ Movement” (जेन्जी आन्दोलन) ले अघिल्लो पुस्तालाई चुनौती दियो।

• बेरोजगारी, महँगी, पारदर्शिता, भ्रष्टाचार विरुद्ध सडकदेखि सामाजिक सञ्जालसम्म संघर्ष।

• राजनीतिक रूपले अति–सचेत पुस्ता, “Accountability” खोज्ने पुस्ता।

८. Generation Alpha (2013–mid 2020s)

वैश्विक सन्दर्भ

• २१औँ शताब्दीको पूर्ण टेक्नोलोजी–निर्भर पुस्ता—AI, Robotics, AR/VR।

• विश्वभर जन्मदर घट्दै—Alpha सबैभन्दा सानो पुस्ता हुने अनुमान।

• शिक्षा “Hybrid”, खेल–कुद डिजिटल, अभिभावकहरू बहुधा Millennials।

नेपालमा प्रभाव

• Coding, online learning, e-sports, bilingual education।

• मोबाइल–पहिचान सँग जन्मिएको पुस्ता—शैक्षिक चुनौती तथा अवसर दुवै।

• उनीहरूलाई २०४० पछि नेपालको नेतृत्वकर्ता पुस्ता मानिन्छ।

विश्वव्यापी तुलना : नेपाल र अन्य देशहरू

सारांश : पुस्तागत परिवर्तनले नेपाल र विश्व कहाँ पुग्दैछ?

• विश्वमा पुस्तागत अन्तर १५–२० वर्षको मानिन्छ, र हरेक पुस्ताले नयाँ सोच, प्रविधि, र सामाजिक मूल्य ल्याउँछ।

• नेपालमा Generation Z र Millennials ले अहिलेको राजनीतिक–सामाजिक परिवर्तनमा सबभन्दा ठूलो प्रभाव पारिरहेका छन्।

• Generation Alpha नेपाललाई पूर्ण डिजिटल अर्थतन्त्रतर्फ लैजाने अनुमान छ।

• पुराना पुस्ताबाट नयाँ पुस्तातर्फ नेतृत्व हस्तान्तरण भइरहेको छ—Globally & in Nepal.