अमेरिका मात्र होइन, संसारका विभिन्न देशमा नेपालीहरूको बसोबास र जनसङ्ख्या बढिरहेको छ। नेपाली समुदायको विस्तारसँगै सामाजिक सम्बन्ध, पारिवारिक चुनौती र विभिन्न घटनाहरू पनि सार्वजनिक भइरहेका छन्। तर हामीले बुझ्नुपर्ने कुरा के हो भने घरेलु हिंसा, अपराध, पारिवारिक विवाद र अन्य सामाजिक समस्या नेपाली समुदायमा मात्र होइन, संसारका सबैजसो समुदायमा छन्।

जनसङ्ख्या बढेसँगै घटनाको कुल सङ्ख्या बढ्न सक्छ। सञ्चारमाध्यम र सामाजिक सञ्जालको विस्तारले पहिले सार्वजनिक नहुने घटनाहरू पनि अहिले व्यापक चर्चामा आउँछन्। त्यसैले केही घटनालाई आधार बनाएर सम्पूर्ण नेपाली समुदायलाई नै नकारात्मक रूपमा चित्रण गर्नु उचित हुँदैन। घटनाको सङ्ख्या बढेको देखिनु र जनसङ्ख्याको अनुपातमा अपराध दर बढ्नु एउटै कुरा पनि होइन।

ममता काफ्ले भट्ट प्रकरण होस् वा नेपाली समुदायभित्रका अन्य दुःखद घटना, तिनले हामी सबैलाई गम्भीर बनाएका छन्। पीडितको न्यायका लागि आवाज उठ्नु स्वाभाविक र आवश्यक हो। दोषी प्रमाणित हुने व्यक्तिले कानुनअनुसार सजाय पाउनैपर्छ। घरेलु हिंसा, हत्या, धम्की, शोषण वा कुनै पनि प्रकारको दुर्व्यवहार स्वीकार्य हुन सक्दैन।

तर यस्ता संवेदनशील घटनालाई सामाजिक सञ्जालदेखि सञ्चारमाध्यमसम्म बारम्बार अतिरञ्जित रूपमा प्रस्तुत गर्दा, अपुष्ट आरोप फैलाउँदा र महिला पुरुषलाई एकअर्काका शत्रुजस्तो चित्रण गर्दा हाम्रो समुदायमा कस्तो मानसिक तथा सामाजिक प्रभाव परिरहेको होला ? हामीले यो प्रश्न पनि गम्भीरतापूर्वक सोच्नुपर्छ।

मनोविज्ञानले के भन्छ ?

मनोविज्ञानका अनुसन्धानले हिंसात्मक र पीडादायी घटनाका समाचार बारम्बार हेर्दा केही मानिसमा चिन्ता, तनाव, असुरक्षा र भय बढ्न सक्ने देखाएका छन्।

सन् २०१३ को बोस्टन म्याराथन बम विस्फोटपछि ४ हजार ६७५ वयस्कमाथि गरिएको अध्ययनले घटनासम्बन्धी सञ्चार सामग्रीमा अत्यधिक समय बिताउने व्यक्तिहरूमा तीव्र तनावका लक्षण बढी देखिएको निष्कर्ष निकालेको थियो।

अमेरिकन साइकोलोजिकल एसोसिएसनले पनि हिंसात्मक सामग्रीको प्रभावका कारण बालबालिकामा डर बढ्ने, हिंसाप्रति संवेदनशीलता घट्ने वा नकारात्मक व्यवहार विकास हुने जोखिमबारे चर्चा गरेको छ।

यसबाट बुझ्नुपर्ने कुरा के हो भने हाम्रा शब्द, समाचार, भिडियो र सामाजिक सञ्जालका पोस्ट केवल सूचना होइनन्। तिनले मानिसको सोच, भावना र सामाजिक सम्बन्धलाई पनि प्रभावित पार्न सक्छन्।

यद्यपि हिंसाबारे समाचार सम्प्रेषण गर्नु नै हानिकारक हो भन्ने होइन। जिम्मेवार समाचारले पीडितलाई बोल्ने साहस दिन्छ, समाजलाई सचेत बनाउँछ र न्यायको खोजीमा सहयोग पुर्‍याउँछ। समस्या तथ्यपूर्ण समाचारमा होइन, अनावश्यक सनसनी र अतिरञ्जनामा हो।

समाजशास्त्रले के भन्छ ?

प्रसिद्ध समाजशास्त्री स्ट्यान्ली कोहेनले सन् १९७२ मा व्याख्या गरेको मोरल प्यानिक अर्थात् सामूहिक नैतिक त्रासको अवधारणा यहाँ सान्दर्भिक छ। कुनै घटना वा समूहलाई वास्तविक सन्दर्भभन्दा अत्यधिक भयावह रूपमा चित्रण गर्दा समाजमा अनुपातहीन डर, आक्रोश र सामूहिक दोषारोपण उत्पन्न हुन सक्छ।

तर यस अवधारणाको अर्थ वास्तविक हिंसाको गम्भीरतालाई कम आँक्नु होइन। बरु घटनाको वास्तविक जोखिम र त्यसबारे फैलाइएको धारणाबीच विवेकपूर्ण भिन्नता छुट्याउनु हो।

समाजशास्त्रीय दृष्टिले परिवार आपसी विश्वास, सम्मान, जिम्मेवारी र सहकार्यमा टिकेको सामाजिक संस्था हो। यदि एकाध व्यक्तिका अपराधलाई आधार बनाएर सम्पूर्ण पुरुष वा महिलाप्रति अविश्वास फैलाइयो भने स्वस्थ पारिवारिक सम्बन्ध र सामाजिक सद्भाव कमजोर हुन सक्छ।

हाम्रो घरमा आमा, दिदीबहिनी, भाउजू बुहारी, छोरी नातिनी र श्रीमती छन्। अर्कोतर्फ बुबा, दाजुभाइ, छोरा नाति र श्रीमान् छन्। यी एकअर्काका विरोधी होइनन्, परिवार र समाजका अभिन्न सदस्य हुन्।

सबै श्रीमान् राक्षस हुँदैनन्। सबै श्रीमती पनि राक्षस हुँदैनन्। एकाध व्यक्तिको क्रूर व्यवहारलाई सम्पूर्ण महिला वा पुरुषको चरित्र बनाउनु अन्याय हो।

विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनका अनुसार विश्वभर करिब तीनमध्ये एक महिलाले आफ्नो जीवनकालमा शारीरिक वा यौन हिंसा अनुभव गरेका छन्। यो अत्यन्त गम्भीर वास्तविकता हो। पुरुषहरू पनि घरेलु तथा अन्य हिंसाका पीडित हुन सक्छन्। त्यसैले लैङ्गिक हिंसाको वास्तविकता स्वीकार गर्दै हरेक पीडितको सुरक्षा र न्याय सुनिश्चित गर्नु आवश्यक छ।

महिला अधिकारको रक्षा गर्न पुरुषको अपमान गर्नुपर्दैन। पुरुषको सम्मान गर्न महिलामाथिको हिंसा ढाकछोप गर्नुपर्दैन। अधिकार, न्याय र समान मानवीय गरिमा परस्पर विरोधी होइनन्।

विवेकशील समाजले के गर्नुपर्छ ?

विवेकशील समाजले अपराधलाई अपराधकै रूपमा हेर्छ, पीडितको पक्षमा उभिन्छ, प्रमाणका आधारमा धारणा बनाउँछ र न्यायिक प्रक्रियाको सम्मान गर्छ। उसले अपराधीलाई बचाउँदैन, तर निर्दोषलाई दोषी पनि बनाउँदैन।

कुनै दुःखद घटनालाई लोकप्रियता, व्यक्तिगत प्रचार, सामाजिक प्रतिस्पर्धा वा उत्तेजनाको माध्यम बनाउनुभन्दा त्यसबाट सिकेर घरेलु हिंसा रोकथाम, कानुनी सचेतना, सुरक्षित सहयोग र पारिवारिक परामर्शका उपाय खोज्नु धेरै महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

विशेषगरी हामी लेखक, पत्रकार, सामाजिक अभियन्ता, अधिकारकर्मी र सार्वजनिक रूपमा बोल्ने व्यक्तिहरू अझ जिम्मेवार हुनुपर्छ।

हामीले लेख्ने लेख, बोल्ने बोली, राख्ने पोस्ट र गर्ने टिप्पणीले परिवारमा मात्र होइन, बालबालिकाको कोमल मानसिकतामा पनि प्रभाव पार्न सक्छ। उनीहरूलाई संसार सबै खराब मानिसले भरिएको छ भन्ने भय होइन, असल र खराब छुट्याउने विवेक सिकाउनुपर्छ।

छोरालाई महिलाको सम्मान गर्न र छोरीलाई पुरुषको सम्मान गर्न सिकाऔँ। दुवैलाई समान अधिकार, जिम्मेवारी, आत्मसम्मान र अन्यायविरुद्ध उभिने साहस दिऔँ।

समाजको प्रतिष्ठा जोगाउने नाममा वास्तविक हिंसा लुकाउनु हुँदैन। त्यस्तै न्यायको पक्षमा बोल्ने नाममा स्वस्थ परिवारहरूमा अनावश्यक शंका र डर फैलाउनु पनि हुँदैन। हिंसामा परेका व्यक्तिको सुरक्षा र न्याय पहिलो प्राथमिकता हो। तर हिंसा नभएका सम्बन्धमा विश्वास, संवाद र सद्भाव जोगाउनु पनि सामाजिक जिम्मेवारी हो।

अन्त्यमा, मनोविज्ञान, समाजशास्त्र र मानवीय विवेकका यी शिक्षालाई केही वाक्यमा यसरी सम्झन सकिन्छ।

न्यायको आवाज जति बलियो हुन्छ, त्यसको भाषा उति जिम्मेवार हुनुपर्छ।

समाजलाई सचेत बनाउनु र समाजलाई भयभीत बनाउनु एउटै कुरा होइन।

एउटा व्यक्तिको अपराधले सम्पूर्ण महिला वा पुरुषको चरित्र निर्धारण गर्दैन।

पीडितलाई न्याय दिलाउनु सभ्यताको दायित्व हो, निर्दोषप्रति घृणा फैलाउनु सभ्यता होइन।

समाज बदल्ने नाममा परिवार भत्काउने अविश्वास होइन, परिवार सुरक्षित बनाउने चेतना फैलाऔँ।

करिब चार दशकदेखि पत्रकारितामा संलग्न रहँदै आएको र समाजशास्त्र तथा कानुनको विद्यार्थीसमेत भएको नाताले म एउटा कुरा विनम्रतापूर्वक भन्न चाहन्छु। समयसँगै सञ्चारका माध्यम फेरिएका छन्, सूचना प्रवाहको गति असाधारण रूपमा बढेको छ, तर सत्य, विवेक, जिम्मेवारी र मानवीय संवेदनशीलताको महत्त्व कहिल्यै घटेको छैन।

आज सामाजिक सञ्जालमा केही लेखिहाल्ने, बोलिहाल्ने, पोस्ट गरिहाल्ने वा तत्काल लाइभ जाने हतार हामी धेरैमा देखिन्छ। तर त्यो हतारमा हामीले व्यक्त गरेका शब्दले कसैको जीवन, परिवार, बालबालिकाको मनोविज्ञान र समग्र समाजमा कस्तो सकारात्मक वा नकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छ भन्ने कुरा सोच्न छुटाउनु हुँदैन।

मेरो आग्रह यत्ति हो, कुनै कुरा लेख्नुअघि, बोल्नुअघि, सार्वजनिक गर्नुअघि वा सामाजिक सञ्जालमा पोस्ट गर्नुअघि एकपटक सोचौँ। हामीले भन्न लागेको कुरा सत्य छ ? आवश्यक छ ? न्यायोचित छ ? त्यसले कसैलाई अनावश्यक चोट त पुर्‍याउँदैन ? समाजलाई जोड्छ कि तोड्छ ?

बोल्न र लेख्न पाउनु हाम्रो अधिकार हो, तर त्यसको सामाजिक परिणामप्रति सचेत रहनु हाम्रो नैतिक दायित्व पनि हो। अभिव्यक्ति स्वतन्त्रतासँगै आत्मसंयम, जिम्मेवारी र संवेदनशीलता जोडिए मात्र त्यसले समाजलाई सकारात्मक दिशा दिन सक्छ।

हामीले गर्ने हरेक काम, व्यक्त गर्ने विचार र दिने सन्देशले कम्तीमा एउटा परिवारमा आशा, एउटा मानिसमा विश्वास र समाजमा सकारात्मक चेतना थप्न सकोस्। घरपरिवारबाट सुरु भएको हाम्रो असल सोच समाज, देश हुँदै सम्पूर्ण विश्वको हितमा योगदान पुर्‍याउने माध्यम बनोस्।

हामी न्यायका पक्षमा लडौँ, तर प्रेम र सद्भाव पनि जोगाऔँ। सत्य बोलौँ, तर विवेक नबिर्सौँ। विचार व्यक्त गरौँ, तर त्यसको प्रभाव पनि सोचौँ। संसार बदल्नुअघि आफ्ना शब्द र व्यवहारलाई जिम्मेवार बनाऔँ।

सबैको जय होस्। सबैको कल्याण होस्। सर्वे भवन्तु सुखिनः

• लेखक खनाल अन्तर्राष्ट्रिय पत्रकार महासंघ, अमेरिकाका अध्यक्ष पनि हुन् ।