वाशिङ्टन डीसी/ओटावा, ३१ अगस्ट २०२६। विश्वकै सबैभन्दा घनिष्ठ आर्थिक साझेदारमध्ये रहेका संयुक्त राज्य अमेरिका र क्यानडा अहिले गम्भीर व्यापार युद्धको चरणमा प्रवेश गरेका छन्। अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्प, क्यानडाका प्रधानमन्त्री मार्क कार्नी र क्यानडाको औद्योगिक केन्द्र ओन्टारियोका प्रिमियर डग फोर्डबीच चर्किँदै गएको राजनीतिक वाकयुद्धसँगै दुई देशले एकअर्काका वस्तुमाथि ठूलो परिमाणमा ट्यारिफ लगाउन थालेका छन्।

हालको संकट एकैपटक उत्पन्न भएको होइन। यसको जरो राष्ट्रपति ट्रम्प दोस्रो कार्यकालका लागि ह्वाइट हाउस फर्किएलगत्तै सन् २०२५ को सुरुदेखि सुरु भएको अमेरिकी ट्यारिफ नीतिमा छ। त्यसबेला वाशिङ्टनले सीमा सुरक्षा, अवैध आप्रवासन र विशेष गरी फेन्टानिल तस्करीलाई प्रमुख कारण देखाएको थियो। अहिले भने विवाद डेरी, मदिरा, स्टिल, एल्युमिनियम, काठ, अटोमोबाइल, प्रान्तीय नीति, फ्रेन्च भाषा संरक्षण र भविष्यका व्यापार सम्झौतासम्म फैलिएको छ।

कसरी सुरु भयो अमेरिका–क्यानडा व्यापार युद्ध ?

फेब्रुअरी १, २०२५ मा राष्ट्रपति ट्रम्पले क्यानडाबाट अमेरिका आउने अधिकांश वस्तुमा २५ प्रतिशत अतिरिक्त ट्यारिफ र क्यानडाली ऊर्जा उत्पादनमा १० प्रतिशत ट्यारिफ लगाउने आदेश जारी गरेका थिए। ट्रम्प प्रशासनले क्यानडाले अमेरिकी सीमातर्फ लागुऔषध, विशेषगरी फेन्टानिलको प्रवाह रोक्न पर्याप्त काम नगरेको दाबी गरेको थियो।

तर क्यानडाले सीमा सुरक्षामा थप कदम चाल्ने प्रतिबद्धता गरेपछि उक्त ट्यारिफ तत्काल लागू नगरी एक महिना रोकियो। अन्ततः मार्च ४, २०२५ देखि अमेरिकी ट्यारिफ कार्यान्वयनमा आयो। त्यसपछि अमेरिका र क्यानडाबीच औपचारिक रूपमा ‘ट्यारिफका विरुद्ध ट्यारिफ’ को क्रम सुरु भयो।

क्यानडाले त्यसै दिन अमेरिकी वस्तुमाथि प्रतिकार गर्दै करिब ३० अर्ब क्यानडाली डलर बराबरका अमेरिकी सामानमा २५ प्रतिशत ट्यारिफ लगायो। ती वस्तुमा सुन्तलाको जुस, पिनट बटर, कफी, कपडा, जुत्ता, मोटरसाइकल, कस्मेटिक्स र अन्य उपभोग्य सामग्री थिए।

मार्च १२ मा अमेरिकाले क्यानडाली स्टिल र एल्युमिनियममाथि २५ प्रतिशत ट्यारिफ लगाएपछि क्यानडाले मार्च १३ देखि थप २९.८ अर्ब क्यानडाली डलर बराबरका अमेरिकी वस्तुमा २५ प्रतिशत प्रतिशोधात्मक ट्यारिफ लगायो।

अप्रिल २०२५ मा विवाद अटोमोबाइल क्षेत्रमा प्रवेश गर्‍यो। अमेरिकाले क्यानडाबाट आउने सवारीसाधनमा २५ प्रतिशतसम्म शुल्क लागू गरेपछि क्यानडाले पनि अप्रिल ९ बाट अमेरिकी सवारीसाधनका निश्चित हिस्सामा २५ प्रतिशत ट्यारिफ लगायो।

किन अटो उद्योग सबैभन्दा संवेदनशील छ ?

अमेरिका र क्यानडाको अटो उद्योग वास्तवमा दुई छुट्टाछुट्टै उद्योग होइन। एउटै गाडीका इन्जिन, ट्रान्समिसन, इलेक्ट्रोनिक्स र अन्य पार्टपुर्जा उत्पादनका क्रममा अमेरिका–क्यानडा सीमा धेरै पटक पार गर्न सक्छन्।

यही कारण अहिलेको व्यापार युद्धले General Motors, Ford, Stellantis, Toyota र Honda सबैलाई प्रभावित गर्न सक्ने देखिएको छ।

पछिल्लो चरणमा ट्रम्पले जनवरी १, २०२७ देखि क्यानडामा बनेका गाडी, ट्रक र अटो पार्ट्समा ५० प्रतिशतसम्म ट्यारिफ लगाउने योजना सार्वजनिक गरेका छन्। हालको २५ प्रतिशत स्तरबाट शुल्क दोब्बर हुने अवस्था आएमा उत्तर अमेरिकी अटो उद्योगको दशकौँ पुरानो एकीकृत आपूर्ति प्रणाली नै हल्लिन सक्ने उद्योग विश्लेषकहरूको चेतावनी छ।

यहाँ ‘Ford’ भन्ने नामले दुई फरक पक्ष बुझ्नुपर्छ। एउटा हो अमेरिकी Ford Motor Company, जसको उत्पादन संरचना क्यानडा र अमेरिकाबीचको आपूर्ति शृंखलासँग जोडिएको छ। अर्को हुन् Ontario Premier Doug Ford, जो अहिले ट्रम्पविरुद्ध सबैभन्दा चर्को स्वरमा बोलिरहेका क्यानडाली नेतामध्ये एक हुन्।

२०२६ मा फेरि किन विस्फोट भयो विवाद ?

सन् २०२५ मा केही प्रतिशोधात्मक ट्यारिफ हटाइएपछि अमेरिका–क्यानडा सम्बन्ध केही समय शान्त हुने संकेत देखिएको थियो। क्यानडाले सेप्टेम्बर २०२५ देखि धेरै अमेरिकी वस्तुमाथिका प्रतिकारात्मक ट्यारिफ हटाएको थियो, यद्यपि स्टिल, एल्युमिनियम र अटो क्षेत्रका शुल्क भने बाँकी थिए।

तर सन् २०२६ मा USMCA/CUSMA—अमेरिका, मेक्सिको र क्यानडाबीचको स्वतन्त्र व्यापार सम्झौताको अनिवार्य समीक्षा—नजिकिँदै जाँदा तनाव फेरि बढ्यो।

जुलाई २०२६ मा अमेरिकाले USMCA लाई विद्यमान रूपमा थप १६ वर्षका लागि विस्तार गर्ने समर्थन नगरेपछि सम्झौताको भविष्य अनिश्चित बनेको छ। अब सम्झौता तत्काल समाप्त भने हुँदैन, तर आगामी वर्षहरूमा वार्षिक समीक्षा जारी रहने र नयाँ सहमति नभए दीर्घकालमा यसको अस्तित्वमाथि प्रश्न उठ्ने अवस्था बनेको छ।

ट्रम्प प्रशासनले अमेरिकी बजारमा क्यानडाले अमेरिकी डेरी, मदिरा र गाडीलाई ‘भेदभावपूर्ण व्यवहार’ गरेको आरोप लगाउँदै सन् १९३० को Tariff Act को Section 338 प्रयोग गरी निश्चित क्यानडाली वस्तुमाथि ५० प्रतिशतसम्म शुल्क लगाउने निर्णय गर्‍यो।

अगस्टमा वार्ता किन भत्कियो ?

दुवै देशबीच अगस्टको तेस्रो सातासम्म गहन वार्ता भइरहेको थियो। एउटा सम्झौता नजिकै पुगेको संकेतसमेत आएको थियो।

तर अन्तिम चरणमा अमेरिकाले नयाँ सर्त थपेको भन्दै प्रधानमन्त्री मार्क कार्नीले अगस्ट २१ मा वार्ता स्थगित गरेर क्यानडाली वार्ताकारलाई ओटावा फर्कन निर्देशन दिए।

कार्नीका अनुसार अमेरिकाको अन्तिम प्रस्ताव “अन्यायपूर्ण, आर्थिक रूपमा स्वीकार्य नभएको र सम्भावित सम्झौतामाथि भरोसा गर्न नसकिने” प्रकृतिको थियो। उनले क्यानडाले “कुनै पनि मूल्यमा सम्झौता नगर्ने” स्पष्ट पारेका छन्।

अगस्ट २२ देखि अमेरिकाले करिब २८ अर्ब क्यानडाली डलर बराबरका क्यानडाली वस्तुमाथि ५० प्रतिशतसम्म ट्यारिफ लागू गरेको छ।

यसको जवाफमा क्यानडाले पनि सेप्टेम्बर ८, २०२६ देखि २७.६ अर्ब क्यानडाली डलर बराबरका अमेरिकी वस्तुमाथि १५, २५ र ५० प्रतिशत दरका ट्यारिफ लगाउने घोषणा गरेको छ। क्यानडाको अर्थ मन्त्रालयका अनुसार प्रतिकारात्मक शुल्क स्टिल, डेरी, घरेलु उपकरण, कृषि उपकरण, पल्प तथा पेपर र इलेक्ट्रोनिक्सलगायत क्षेत्रमा केन्द्रित हुनेछ।

अर्थात् अब ट्यारिफ युद्ध एकतर्फी नभई डॉलर–फर–डॉलर प्रतिकार को चरणमा पुगेको छ।

ट्रम्प के चाहन्छन् ?

राष्ट्रपति ट्रम्पको मूल तर्क अमेरिका आफ्ना सहयोगी मुलुकसँगको व्यापारमा समेत घाटामा परेको र विदेशी उत्पादनले अमेरिकी उद्योग तथा रोजगारी खोसेको भन्ने हो।

ह्वाइट हाउसले क्यानडामाथि अमेरिकी व्यापारलाई वर्षौँदेखि अनुचित व्यवहार गरेको आरोप लगाउँदै क्यानडाली नीतिले अमेरिकी किसान, उत्पादक र अटो कम्पनीलाई प्रतिस्पर्धामा पछि पारेको दाबी गरेको छ।

अगस्ट ३० मा ट्रम्पले क्यानडाली कम्पनीहरूलाई स्पष्ट सन्देश दिँदै ट्यारिफबाट बच्न चाहन्छन् भने “अमेरिकामा उत्पादन सार्न” आग्रह गरेका छन्।

यसको अर्थ ट्रम्पको ट्यारिफ नीति केवल व्यापार घाटा कम गर्ने उद्देश्यमा सीमित छैन। उनी अटोमोबाइल, स्टिल, एल्युमिनियम तथा अन्य उत्पादन अमेरिका फर्काउने प्रयासमा ट्यारिफलाई दबाबको औजारका रूपमा प्रयोग गरिरहेका छन्।

तर आलोचकहरूको तर्क फरक छ। उनीहरू भन्छन्—क्यानडाबाट आउने वस्तुमा लगाइएको ट्यारिफ वास्तवमा अन्ततः अमेरिकी आयातकर्ता, उद्योग र उपभोक्ताले नै बढी मूल्य तिरेर बेहोर्नुपर्ने हुन्छ।

मार्क कार्नी : ‘खराब सम्झौताभन्दा सम्झौता नहुनु ठीक’

क्यानडाका प्रधानमन्त्री मार्क कार्नीको रणनीति ट्रम्पसँग लगातार व्यक्तिगत आरोप–प्रत्यारोप गर्नु भन्दा क्यानडाको आर्थिक आत्मनिर्भरता र वैकल्पिक बजार विस्तारमा केन्द्रित देखिन्छ।

कार्नीले क्यानडा अमेरिकासँग निष्पक्ष सम्झौता चाहन्छ तर राष्ट्रिय स्वाधीनता, प्रमुख उद्योग, आपूर्ति व्यवस्थापन, फ्रेन्च भाषा र सांस्कृतिक अधिकारसँग सम्झौता नगर्ने बताएका छन्।

कार्नीले अमेरिकी बजारमा क्यानडाली व्यवसायका लागि सम्भव भएसम्म शुल्कमुक्त पहुँच कायम राख्ने, स्टिल–एल्युमिनियम–अटो क्षेत्रमा अमेरिकी शुल्क घटाउने र साना तथा मझौला व्यवसाय जोगाउने लक्ष्य राखेका छन्।

तर उनको अर्को दीर्घकालीन नीति झन् महत्वपूर्ण छ—अमेरिकामाथिको व्यापारिक निर्भरता घटाउँदै युरोप, एसिया र अन्य बजारसँग क्यानडाको व्यापार विस्तार गर्ने।

डग फोर्ड किन सबैभन्दा आक्रामक ?

ओन्टारियोका प्रिमियर डग फोर्ड अहिले यस व्यापार युद्धका सबैभन्दा मुखर क्यानडाली नेतामध्ये एक बनेका छन्।

यसको मुख्य कारण ओन्टारियो क्यानडाको अटो, स्टिल र उत्पादन उद्योगको केन्द्र हुनु हो। अमेरिकी ट्यारिफको प्रत्यक्ष असर ठूलो संख्यामा ओन्टारियोका उद्योग र रोजगारीमा पर्न सक्छ।

फोर्डले अमेरिका दबाब बढाउँदै गए विद्युत्, तेल, निकेल, युरेनियम, पोटास र अन्य रणनीतिक स्रोतसमेत व्यापारिक दबाबको साधन बन्न सक्ने संकेत गरेका छन्।

उनले ट्रम्प प्रशासनले क्यानडालाई कमजोर ठानेको भए त्यो गलत हुने चेतावनी दिइरहेका छन्।

तर क्यानडाले विद्युत् आपूर्ति बन्द गरे अमेरिकी शहर तत्काल अन्धकारमा जाने भन्ने दाबी भने अतिरञ्जित हो। क्यानडाली विद्युत्ले केही सीमा राज्यका लागि महत्त्वपूर्ण भूमिका खेले पनि अमेरिकासँग वैकल्पिक उत्पादन र आपूर्ति क्षमता रहेको ऊर्जा विज्ञहरूको भनाइ छ। अवरोध भए मूल्य र क्षेत्रीय बजारमा असर पर्न सक्छ, तर व्यापक अमेरिकी ‘ब्ल्याकआउट’ हुने सम्भावना न्यून छ।

अमेरिका पनि क्यानडामाथि निर्भर छ

राष्ट्रपति ट्रम्पले बेलाबेला अमेरिकालाई क्यानडाको आवश्यकता नभएको तर्क गरे पनि दुई अर्थतन्त्रबीचको तथ्यांकले अत्यन्त गहिरो अन्तरनिर्भरता देखाउँछ।

सन् २०२५ मा अमेरिका र क्यानडाबीच वस्तु तथा सेवाको कुल व्यापार करिब ८७२.३ अर्ब अमेरिकी डलर थियो। क्यानडा अमेरिकाका सबैभन्दा महत्वपूर्ण व्यापारिक साझेदारमध्ये एक हो।

क्यानडा अमेरिकाको महत्वपूर्ण कच्चा तेल, एल्युमिनियम, पोटास, युरेनियम, विद्युत् र अटो पार्ट्स आपूर्तिकर्तासमेत हो। क्यानडाबाट मात्रै अमेरिका दैनिक करिब ४० लाख ब्यारेल कच्चा तेल आयात गर्छ।

त्यसैले व्यापार युद्ध लम्बिएमा क्षति क्यानडामा मात्र सीमित हुने सम्भावना छैन।

क्यानडामा पनि असर देखिइसकेको छ

क्यानडाको अमेरिकामाथिको व्यापारिक निर्भरता अझ ठूलो छ। सन् २०२५ मा क्यानडाको कुल वस्तु निर्यातमध्ये अमेरिकातर्फ जाने हिस्सा ७५.९ प्रतिशतबाट घटेर ७१.७ प्रतिशत पुगेको थियो। अमेरिकी बजारतर्फको क्यानडाली वस्तु निर्यात पनि ५.८ प्रतिशत घट्यो।

Statistics Canada को विश्लेषणअनुसार सन् २०२५ को अन्त्यमा क्यानडाबाट अमेरिकातर्फको निर्यात मार्च २०२५ को स्तरभन्दा ११.१ प्रतिशत तल थियो।

यसले एउटा नयाँ प्रवृत्ति पनि जन्माएको छ—क्यानडा अब गैर-अमेरिकी बजारतर्फ व्यापार विस्तार गर्न खोजिरहेको छ।

कार उद्योगमा ठूलो खतरा

सबैभन्दा ठूलो चिन्ता अटो उद्योगमा छ।

क्यानडाले वार्षिक करिब १२ लाख गाडी उत्पादन गर्छ र अटो उद्योगसँग प्रत्यक्ष तथा अप्रत्यक्ष रूपमा लाखौँ रोजगारी जोडिएका छन्। विशेषगरी Toyota र Honda ले क्यानडाको कुल गाडी उत्पादनको ठूलो हिस्सा ओगट्छन्।

जनवरी २०२७ मा प्रस्तावित ५० प्रतिशत अमेरिकी ट्यारिफ कार्यान्वयन भयो भने केही क्यानडाली उत्पादन लाइनको आर्थिक औचित्य नै समाप्त हुन सक्ने विश्लेषकहरूको चेतावनी छ।

Ford Motor, GM, Stellantis, Toyota र Honda जस्ता कम्पनीले अमेरिका र क्यानडालाई एउटै उत्पादन क्षेत्रका रूपमा सञ्चालन गर्दै आएका कारण एउटा देशलाई लगाइएको शुल्क अन्ततः अर्को देशको उद्योगमै फर्केर लाग्न सक्छ।

त्यसको उदाहरण GM मा देखिएको छ। व्यापार तनावका बीच पनि कम्पनीले ओन्टारियोको Oshawa र Ingersoll उत्पादन केन्द्रमा लगानी र रोजगारी कायम राख्ने सम्झौता गरेको छ।

अमेरिकी उपभोक्तालाई के असर पर्न सक्छ ?

व्यापार युद्ध जारी रहेमा अमेरिकी उपभोक्ताले प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा तीन क्षेत्रमा बढी असर महसुस गर्न सक्छन्—

गाडीको मूल्य: क्यानडाली गाडी र पार्ट्स महँगिए उत्पादन लागत बढ्न सक्छ।

घर निर्माण: क्यानडाली काठ तथा निर्माण सामग्रीमा शुल्क बढे नयाँ घर निर्माण खर्चमा दबाब पर्न सक्छ।

खाद्य तथा दैनिक सामान: क्यानडा र क्यानडाको प्रतिशोधात्मक शुल्क दुवैले खाद्यान्न, डेरी, घरेलु उपकरण र अन्य सामग्रीको लागत बढाउन सक्छन्।

ट्यारिफको अन्तिम लागत कसले बेहोर्छ भन्ने विषयमा राजनीतिक विवाद भए पनि आयातमा लगाइने शुल्क अमेरिकी सीमामा अमेरिकी आयातकर्ताले तिर्ने हो। त्यसपछि त्यसको केही वा सबै लागत आपूर्ति श्रृंखला हुँदै व्यवसाय वा ग्राहकतर्फ सर्न सक्छ।

‘Lake Ontario’ विवादले सम्बन्ध कति बिग्रिएको छ भन्ने देखायो

व्यापार विवाद अब आर्थिक नीतिमा मात्र सीमित छैन।

अगस्ट २७ मा राष्ट्रपति ट्रम्पले अमेरिकी संघीय प्रयोगका लागि Lake Ontario लाई “Lake America” नाम दिने आदेश जारी गरे। क्यानडाले त्यसलाई अस्वीकार गरेको छ र क्यानडाली क्षेत्रमा तालको नाम Lake Ontario नै रहनेछ। प्रधानमन्त्री कार्नी र प्रिमियर डग फोर्ड दुवैले अमेरिकी कदमको विरोध गरेका छन्।

यो घटनाले कर, अटो वा डेरीभन्दा बाहिर दुई देशबीचको राजनीतिक तथा भावनात्मक दूरीसमेत बढेको संकेत गरेको छ।

अब के हुन्छ ?

अगस्ट ३१ सम्म अमेरिका र क्यानडाबीच नयाँ औपचारिक व्यापार वार्ताको मिति तय भएको छैन।

अमेरिकाले नयाँ ५० प्रतिशत शुल्क लागू गरिसकेको छ। क्यानडाको नयाँ प्रतिशोधात्मक ट्यारिफ सेप्टेम्बर ८ देखि लागू हुने तयारीमा छ। त्यसपछि सबैभन्दा ठूलो समयसीमा जनवरी १, २०२७ हुनेछ, जब ट्रम्प प्रशासनले क्यानडाली अटोमोबाइल र पार्ट्समाथिको शुल्क ५० प्रतिशतसम्म पुर्‍याउने योजना अघि सारेको छ।

त्यसअघि दुवै पक्ष वार्तामा फर्किए भने ठूलो टकराव टर्न सक्छ। तर वार्ता पुनः सुरु भएन भने अमेरिका–क्यानडाको अहिलेको विवाद सामान्य ट्यारिफ युद्धभन्दा धेरै ठूलो भएर उत्तर अमेरिकी उत्पादन प्रणाली, USMCA को भविष्य, ऊर्जा सम्बन्ध र दशकौँ पुरानो राजनीतिक गठबन्धनमै असर पार्ने व्यापारिक पुनर्संरचना बन्न सक्छ।

विडम्बना के छ भने यो व्यापार युद्ध त्यस्ता दुई देशबीच भइरहेको छ जसका उद्योग, ऊर्जा प्रणाली, सडक, रेल, कृषि, बैंकिङ र उपभोक्ता बजार दशकौँदेखि एकअर्कामा गहिरोसँग गाँसिएका छन्।

त्यसैले प्रश्न अब “व्यापार युद्धमा कसले जित्छ?” मात्र होइन।

मुख्य प्रश्न हो—एकअर्कामाथि यति धेरै निर्भर अमेरिका र क्यानडाले यो युद्ध कति लामो समयसम्म धान्न सक्छन्, र त्यसको मूल्य अन्ततः कसले तिर्नेछ—सरकारले, उद्योगले, कामदारले कि दुवै देशका सर्वसाधारण उपभोक्ताले?