काठमाडौं, भदौ ११, २०८३ / अगस्ट २७, २०२६ / रसुवाको भोटेकोशीबाट सुरु भएर त्रिशूली नदी प्रणाली हुँदै मध्य तथा तल्लो तटीय क्षेत्रसम्म फैलिएको विनाशकारी बाढीमा मृत्यु हुनेको संख्या तीव्र रूपमा बढ्दै गएको छ। बिहीबार साँझ ५ बजेसम्म विभिन्न जिल्लाबाट ३५९ जनाको शव फेला परेको प्रहरीको पछिल्लो विवरणमा उल्लेख छ। अन्तर्राष्ट्रिय समाचार संस्था रोयटर्सले पनि स्थानीय विवरण उद्धृत गर्दै मृतक संख्या ३५९ पुगेको जनाएको छ।

पछिल्लो जिल्ला विवरणअनुसार रसुवामा १७, नुवाकोटमा २८, धादिङमा ३३, गोरखामा ३०, चितवनमा १३२, तनहुँमा २२, नवलपरासी पूर्वमा ८२ र नवलपरासी पश्चिममा १५ जनाको शव फेला परेको छ। बाढीको तीव्र बहावले शवहरू घटनास्थलबाट सयौँ किलोमिटर तलसम्म पुर्‍याएको देखिएकाले खोजी क्षेत्र लगातार विस्तार भइरहेको छ।

विशेष गरी चितवन, नवलपरासी र नारायणी नदी आसपासका क्षेत्रमा शव भेटिने क्रम बढेसँगै मृतकको वास्तविक संख्या अझै माथि जान सक्ने सुरक्षा निकायको आकलन छ। रोयटर्सका अनुसार बाढीको मूल प्रभावित क्षेत्रभन्दा निकै तलका समथर भूभागबाट समेत ठूलो संख्यामा शव निकालिएका छन्।

शव व्यवस्थापनमा नयाँ संकट

बाढीले ठूलो मानवीय क्षति निम्त्याएसँगै अब शवको पहिचान, संरक्षण र व्यवस्थापन अर्को ठूलो चुनौती बनेको छ। चितवनलगायत प्रभावित क्षेत्रका अस्पताल र स्वास्थ्य संस्थामा एकैपटक सयौँ शव राख्न सक्ने चिस्यान गृहको व्यवस्था छैन।

त्रिवि शिक्षण अस्पतालका वरिष्ठ फोरेन्सिक विशेषज्ञ डा. गोपाल चौधरीका अनुसार यस्तो ठूलो विपद्मा शव भेटिनेबित्तिकै हतारमा अन्त्येष्टि गर्नु उचित हुँदैन। शव कहाँ र कुन अवस्थामा भेटियो, कपडा, गहना, शरीरका चिनारी तथा अन्य पहिचानका प्रमाण व्यवस्थित रूपमा अभिलेख गरेर मात्र व्यवस्थापन गर्नुपर्ने हुन्छ। यसले पछि बेपत्ता व्यक्तिका परिवारलाई शव पहिचान गर्न र कानुनी प्रक्रिया पूरा गर्न सहयोग पुर्‍याउँछ।

घाइतेको उपचार जारी, तथ्यांक अझै अद्यावधिक हुँदै

प्रहरीको समग्र विवरणमा ६३ जना घाइते विभिन्न अस्पतालमा उपचाररत रहेको उल्लेख छ। त्रिवि शिक्षण अस्पताल, राष्ट्रिय ट्रमा सेन्टर, वीर अस्पताल, नर्भिक, मनमोहन, वीरेन्द्र सैनिक अस्पताललगायत स्वास्थ्य संस्थामा घाइतेहरूको उपचार भइरहेको छ।

तर उपलब्ध अस्पतालगत विवरणको संख्या जोड्दा समग्र संख्यासँग सानो अन्तर देखिएकाले घाइतेको संख्या पनि सम्बन्धित निकायले पुनः मिलान र प्रमाणीकरण गरिरहेको बुझिएको छ। यसअघि सार्वजनिक विवरणहरूमा समेत मृतक, घाइते र सम्पर्कविहीनको संख्या दिनभर पटकपटक परिवर्तन भएको थियो।

२८ प्रहरी अझै सम्पर्कविहीन, हजारौँ सुरक्षाकर्मी खोजीमा

नेपाल प्रहरीले २८ जना प्रहरी कर्मचारी अझै सम्पर्कविहीन रहेको जनाएको छ। खोज, उद्धार, राहत, शव संकलन र तटीय निगरानीका लागि मात्रै नेपाल प्रहरीका हजारौँ जनशक्ति परिचालन गरिएको छ। नेपाली सेना र सशस्त्र प्रहरी बलका टोली पनि स्थल तथा हवाई माध्यमबाट निरन्तर परिचालित छन्।

सडक, पुल र सञ्चार संरचना ध्वस्त हुँदा कतिपय स्थानमा स्थलमार्गबाट पुग्न नसकिने अवस्था छ। त्यसैले हेलिकप्टर, ड्रोन र नदी किनारमा परिचालित खोज टोलीमार्फत बेपत्ताको खोजी भइरहेको छ। यसअघि राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरणले तीनवटै सुरक्षा निकायका सात हजारभन्दा बढी सुरक्षाकर्मी खोज तथा उद्धारमा परिचालित भएको जनाएको थियो।

पर्यटक र तीर्थयात्रीको अवस्था अझै अन्योलपूर्ण

बाढीमा परेर सम्पर्कविहीन भएका स्वदेशी तथा विदेशी पर्यटकको वास्तविक संख्या समेत निरन्तर परिवर्तन भइरहेको छ। बिहीबार दिउँसो नेपाल पर्यटन बोर्डले ६४४ जना यात्रु तथा पर्यटक सम्पर्कविहीन रहेको विवरण सार्वजनिक गरेको थियो, जसमा ५१७ विदेशी र १२७ नेपाली थिए। त्यस सूचीमा १७८ भारतीय, ६५ अमेरिकी, ५३ युक्रेनी, ३५ अस्ट्रेलियाली र २५ क्यानडेली नागरिकसमेत थिए।

पछिल्ला छुट्टाछुट्टै संकलित विवरणमा सम्पर्कविहीन पर्यटकको संख्या ६६८ सम्म पुगेको उल्लेख गरिएको छ। यी तथ्यांक अझै ट्राभल कम्पनी, अध्यागमन, पर्यटक प्रहरी, दूतावास र स्थानीय प्रशासनसँग मिलान भइरहेको हुँदा अन्तिम संख्या मान्न नमिल्ने अवस्था छ।

यसैबीच भारतको विदेश मन्त्रालयले २८८ भारतीय नागरिकसँग सम्पर्क हुन नसकेको जनाएको छ। तर यो संख्या नेपाल पर्यटन बोर्डको ‘भारतीय पर्यटक’ सूचीसँग सीधा तुलना गर्न मिल्दैन, किनकि भारतले सार्वजनिक गरेको २८८ जनाको विवरणमा कैलाश मानसरोवर तीर्थयात्रीसँगै त्रिशूली–१ जलविद्युत् आयोजनामा कार्यरत ७३ भारतीय नागरिकसमेत समावेश छन्।

सद्गुरुको समूहका ८० जना पनि सम्पर्कविहीन

आध्यात्मिक गुरु सद्गुरु जग्गी वासुदेवसँग सम्बन्धित कैलाश तीर्थयात्रा समूहका ८० जना सदस्य पनि सम्पर्कविहीन रहेको जनाइएको छ। उनीहरू अमेरिका, क्यानडा, अस्ट्रेलिया, बेलायत, जर्मनी, फ्रान्स, नेपाललगायत करिब २० देशका नागरिक हुन्।

समूहमा ३४ पुरुष र ४६ महिला रहेको जानकारी दिइएको छ। प्राप्त विवरणअनुसार ८० जनामध्ये ७७ जना तिब्बततर्फको अध्यागमन क्षेत्रमा र तीन स्वयंसेवक नेपालतर्फको टिमुरे आसपासमा रहेको अवस्थामा सम्पर्क टुटेको थियो।

बाढीको कारणबारे वैज्ञानिक निष्कर्ष बदलिँदै

बाढी सुरु भएपछि सुरुमा भूकम्पले हिमाली पहिरो उत्पन्न गराएको अनुमान गरिएको थियो। तर पछिल्लो स्याटेलाइट विश्लेषण र भूभौतिकीय अध्ययनले उच्च हिमाली क्षेत्रमा विशाल हिम–चट्टानको ढिस्को खसेर ल्हेन्दे खोलामा पुगेपछि बनेको गेग्रानयुक्त प्रवाह नै विपद्को प्रमुख कारण हुन सक्ने देखाएको छ।

Planet Labs का स्याटेलाइट तस्वीरको प्रारम्भिक विश्लेषणमा रसुवागढी नाकाबाट करिब २० किलोमिटर उत्तरपूर्वतर्फ ठूलो हिम–चट्टान पहिरो ल्हेन्दे नदी प्रणालीमा खसेको देखिएको छ। त्यसले नदी केही समय थुनिएर अस्थायी बाँध वा ताल निर्माण गरेको र त्यसपछि ठूलो पानी, बरफ, माटो र चट्टान एकैपटक तल्लो क्षेत्रमा बगेको वैज्ञानिकहरूको प्रारम्भिक निष्कर्ष छ।

अमेरिकी भूगर्भ सर्वेक्षण संस्था USGS ले सुरुमा भूकम्पका रूपमा टिपिएको कम्पन वास्तवमा हिम–चट्टान खस्दा उत्पन्न भएको सिस्मिक ऊर्जा हुन सक्ने जनाएको छ। अर्थात् अहिले उपलब्ध प्रमाणले ‘भूकम्पले बाढी ल्यायो’ भन्दा हिम–चट्टानको विशाल पतनले भूकम्पजस्तो कम्पन र त्यसपछि विनाशकारी बाढी सिर्जना गरेको सम्भावनालाई बलियो बनाएको छ।

अर्को ठूलो खतरा : माथिल्लो ल्हेन्देमा फेरि ताल

यस विपद्को सबैभन्दा चिन्ताजनक पक्ष भनेको माथिल्लो तटीय क्षेत्रमा नदी फेरि थुनिएर ताल बनेको सूचना हो।

राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरणले स्याटेलाइट तस्वीरको प्रारम्भिक अध्ययनका आधारमा रसुवागढीभन्दा माथिल्लो क्षेत्रमा ल्हेन्दे खोलाको बहाव अवरुद्ध भएर करिब ०.११ वर्गकिलोमिटर क्षेत्रफलमा पानी जमेको जनाएको छ। प्राकृतिक बाँध कमजोर भएमा ठूलो परिमाणको पानी अचानक तल्लो क्षेत्रमा आउन सक्ने जोखिम कायम छ।

चिनियाँ जलस्रोत निकायलाई उद्धृत गर्दै सार्वजनिक पछिल्लो विवरणमा उक्त क्षेत्रमा बनेको बाँधिएको तालमा बिहीबार बिहानसम्म करिब २० लाख घनमिटर पानी जम्मा भएको र पानी ओभरफ्लो हुन थालेको जनाइएको छ। आगामी तीन दिनमा थप करिब ३० लाख घनमिटर पानी प्रवेश गर्न सक्ने आकलनसँगै बाँध फुट्ने जोखिमलाई गम्भीर रूपमा हेरिएको छ।

यस कारण रसुवा मात्र होइन, भोटेकोशी–त्रिशूली–नारायणी नदी प्रणालीका तल्लो तटीय क्षेत्रका बासिन्दालाई नदी किनारबाट टाढा रहन, सरकारी सूचनालाई पछ्याउन र आवश्यक परे तत्काल सुरक्षित स्थानमा सर्न तयार रहन सम्बन्धित निकायले आग्रह गरेका छन्।

भोटेकोसी नदीमा आएको विनाशकारी बाढीले रसुवासहित प्रभावित क्षेत्रमा सडक तथा पुल पूर्वाधारमा ठूलो क्षति पुर्‍याएको छ।

बाढीका कारण रसुवामा मात्रै करिब ४० किलोमिटर सडक पूर्ण रूपमा क्षतिग्रस्त भएको पूर्वाधार विकास मन्त्रालयले जनाएको छ।

वेत्रावतीदेखि मैलुङ हुँदै स्याफ्रुबेँसी–रसुवागढी जोड्ने सडक खण्ड विभिन्न स्थानमा बग्नुका साथै भत्किएपछि यातायात पूर्ण रूपमा अवरुद्ध भएको छ। त्यस्तै, गल्छीदेखि त्रिशूलीसम्मको करिब १० किलोमिटर सडकसमेत बन्द अवस्थामा रहेको छ।

पृथ्वीराजमार्गअन्तर्गत विभिन्न स्थानमा करिब १३ किलोमिटर सडक लेदो, ढुंगा र बाढीले ल्याएको भग्नावशेषले ढाकिएको छ। सरकारले पृथ्वीराजमार्गलाई सकेसम्म छिटो सञ्चालनमा ल्याउने कामलाई पहिलो प्राथमिकतामा राखेर लेदो हटाउने तथा सडक मर्मत गर्ने कार्य तीव्र बनाएको जनाएको छ।

बाढीले सडक मात्र होइन, पुलहरूमा समेत गम्भीर क्षति पुर्‍याएको छ। प्रारम्भिक विवरणअनुसार ४१ वटा पुल पूर्ण रूपमा क्षतिग्रस्त भएका छन्। सरकारसँग हाल ५० मिटरसम्म लम्बाइका सातवटा बेलिब्रिज उपलब्ध रहेको र आवश्यकता तथा भौगोलिक सम्भावनाका आधारमा ती पुल जडान गर्ने तयारी अघि बढाइएको छ।

सरकारी अधिकारीहरूका अनुसार भारत र चीनले पनि आवश्यक बेलिब्रिज तथा पुनःस्थापना सामग्री तत्काल उपलब्ध गराउन सहयोग गर्ने प्रतिबद्धता जनाएका छन्। पहिलो चरणमा पृथ्वीराजमार्ग खुलाउने र सडक सम्पर्क विच्छेद भएको रसुवालाई पुनः राष्ट्रिय सडक सञ्जालसँग जोड्ने गरी काम भइरहेको छ।

रसुवाको यातायात सम्पर्क पुनःस्थापनाका लागि बेत्रावती क्षेत्रमा बेलिब्रिज जडान गर्ने तयारी गरिएको छ। बेत्रावतीसम्मको सडक सञ्चालनमा नआएसम्म धुन्चे हुँदै स्याफ्रुबेँसीतर्फ नियमित आवतजावत सम्भव नहुने सरकारी अधिकारीहरूको भनाइ छ।

अवरुद्ध सडक खुलाउने कामलाई गति दिन सरकारले उपलब्ध गराएका १० वटा र निजी क्षेत्रबाट जुटाइएका थप १० वटा गरी कुल २० वटा हेभी उपकरण परिचालन गरिएको छ। डोजर, एक्स्काभेटरलगायत उपकरण प्रयोग गरी लेदो हटाउने, भत्किएका सडकमा अस्थायी पहुँच निर्माण गर्ने र यातायात पुनःसञ्चालनको प्रयास भइरहेको छ।

पूर्वाधार विकास मन्त्रालयले तत्कालका लागि मुख्य राजमार्ग खुलाउने, रसुवाको सडक सम्पर्क पुनःस्थापना गर्ने तथा क्षतिग्रस्त पुलमा अस्थायी बेलिब्रिज जडान गर्ने कामलाई उच्च प्राथमिकता दिइएको जनाएको छ। दीर्घकालीन रूपमा भने बाढीले ध्वस्त बनाएका सडक, पुल तथा अन्य संरचनाको विस्तृत क्षति मूल्यांकनपछि पुनर्निर्माण अघि बढाइनेछ।

अझै सकिएको छैन संकट

यो विपद् अब केवल रसुवाको घटनामा सीमित छैन। शव चितवन र नवलपरासीसम्म भेटिनु, सयौँ स्वदेशी–विदेशी नागरिक सम्पर्कविहीन हुनु, पुल–सडक–विद्युत् र जलविद्युत् संरचना ध्वस्त हुनु तथा माथिल्लो क्षेत्रमा अर्को प्राकृतिक बाँध बनेको आशंका देखिनुले संकट अझै जारी रहेको स्पष्ट गर्छ।

३५९ शव फेला परिसक्दा पनि बेपत्ताको संख्या ठूलो रहेको र नदी प्रणालीको सयौँ किलोमिटर क्षेत्रमा खोजी जारी रहेकाले मानवीय क्षतिको अन्तिम तथ्यांक अझै आउन बाँकी छ। अहिलेको पहिलो प्राथमिकता जीवितको खोज तथा उद्धार, घाइतेको उपचार, मृतकको वैज्ञानिक पहिचान, विस्थापितको सुरक्षित व्यवस्थापन र सम्भावित दोस्रो बाढीबाट तल्लो तटीय क्षेत्रको सुरक्षा हुनुपर्ने देखिएको छ।