पाँच महिनाभन्दा लामो विदेश बसाइपछि शेरबहादुर देउवा नेपाल फर्किए। विमानस्थलमा बाजागाजा बज्यो, फूलमाला चढाइयो, समर्थकको लस्कर लाग्यो, पुरानै शैलीमा शक्ति प्रदर्शन गरियो। मानौँ देशले कुनै असाधारण उपलब्धि हासिल गरेर फर्किएको नायकलाई स्वागत गरिरहेको हो।

तर प्रश्न उठ्छ—के बाजागाजाले इतिहास मेटिन्छ? के फूलमालाले अनुत्तरित प्रश्न छोपिन्छन्? के कार्यकर्ताको भीडले सार्वजनिक जवाफदेहिता समाप्त हुन्छ?

जेनजी आन्दोलनपछि सम्पत्ति शुद्धीकरण अनुसन्धानको घेरामा रहेका, आफ्ना तथा परिवारका सम्पत्तिमाथि प्रश्न उठिरहेका, पक्राउ पुर्जीसमेत जारी भएर पछि त्यसको कार्यान्वयनमा सर्वोच्च अदालतबाट रोक लागेको अवस्थामा रहेका पूर्वप्रधानमन्त्रीको स्वागत जुन प्रकारको विजयी जुलुसजस्तो बनाइयो, त्यसले नेपाली कांग्रेसभित्र अझै पनि व्यक्तिपूजा, गुटभक्ति र सत्ता–संस्कृतिले कति गहिरो जरा गाडेको छ भन्ने प्रश्न उठाएको छ। अनुसन्धान जारी छ र देउवा वा आरजु राणा देउवामाथि लागेको आरोप अदालतबाट प्रमाणित भइसकेको अवस्था होइन; तर यही कारणले उनीहरूमाथि उठेका गम्भीर प्रश्नबाट राजनीतिक दल र कार्यकर्ता भाग्न मिल्दैन।

आरोप लाग्नु दोषी ठहरिनु होइन। तर आरोप लाग्दा जवाफ दिनुको साटो बाजागाजा बजाउनु पनि लोकतान्त्रिक संस्कार होइन।

देउवाको कथा संघर्षबाट सुरु भएको हो

शेरबहादुर देउवाको राजनीतिक इतिहासलाई केवल पछिल्ला विवादमा सीमित गर्नु पनि न्यायोचित हुँदैन। सुदूरपश्चिमको डडेल्धुराबाट आएका देउवा विद्यार्थी आन्दोलनबाट राजनीतिमा प्रवेश गरेका व्यक्ति हुन्। बीपी कोइराला, गणेशमान सिंह, कृष्णप्रसाद भट्टराईलगायत कांग्रेसका शीर्ष नेताको विश्वास पाएका उनी नेपाल विद्यार्थी संघको प्रारम्भिक नेतृत्वमा पुगे। २०४६ सालपछि उनी राष्ट्रिय राजनीतिमा तीव्र गतिमा उदाए, २०४८ सालमा गृहमन्त्री बने र त्यसपछि पाँचपटक प्रधानमन्त्रीसम्म भए।

उनका कार्यकालका सकारात्मक पक्ष पनि इतिहासमा छन्। सीमान्तकृत समुदायलाई मूलधारमा ल्याउने ‘कदमजम’ अवधारणा, कमैया मुक्ति, केही भूमि सुधार प्रयास, महाकाली सन्धि, विभिन्न आयोग निर्माण तथा पछिल्लो कार्यकालमा संविधानअनुसार तीनै तहका निर्वाचन सम्पन्न गराउने काम उनको राजनीतिक खातामा छन्।

त्यसैले समस्या देउवाको राजनीतिक जीवनको सुरुआत होइन।

समस्या हो—संघर्षबाट जन्मिएको नेता विस्तारै सत्ताकै पर्याय कसरी बन्यो?

बीपीको विश्वास पाएको विद्यार्थी नेता किन अन्ततः गुट, सत्ता समीकरण, पद र परिवारको घेरामा कैद भएको नेताका रूपमा चित्रित हुन पुग्यो?

यही प्रश्न देउवाको उदयदेखि पतनसम्मको राजनीतिक कथा बुझ्ने मूल प्रश्न हो।

सत्ता साधनबाट साध्य बन्दा पतन सुरु हुन्छ

बहुदलीय व्यवस्थापछि देउवा यस्तो नेताका रूपमा उदाए जसले गठबन्धन बनाउन, सरकार टिकाउन, सरकार गिराउन र असम्भवजस्तो देखिएको समीकरण सम्भव बनाउन असाधारण राजनीतिक क्षमता देखाए। उनका समकालीनहरूले समेत उनलाई सत्ता समीकरणको कुशल खेलाडीका रूपमा वर्णन गरेका छन्। तर त्यही खुबी क्रमशः उनको सबैभन्दा ठूलो कमजोरी बन्न पुग्यो।

जब राजनीति विचारबाट चल्न छाडेर केवल अंकगणितबाट चल्न थाल्छ, नेता राष्ट्रको होइन, सत्ता समीकरणको व्यवस्थापक बन्न थाल्छ।

देउवाको पहिलो प्रधानमन्त्रीकालमै नेपाली राजनीतिमा बदनाम ‘पजेरो–प्राडो संस्कृति’ संस्थागत भएको आरोप लाग्यो। २०५२ सालमा उनको मन्त्रिपरिषद्ले सांसद तथा उच्च पदाधिकारीलाई ठूलो भन्सार छुटमा गाडी आयात गर्न दिने निर्णय गरेको थियो। पछि यो सुविधाबाट राज्यले करिब ५५ करोड रुपैयाँ राजस्व गुमाएको विवरण सार्वजनिक भयो। त्यो निर्णयलाई नेपालको संसदीय राजनीतिमा सांसदलाई सुविधा दिएर सत्ता टिकाउने विकृत संस्कृतिको प्रतीकका रूपमा आजसम्म सम्झिइन्छ।

यो केवल गाडीको विषय थिएन।

यो लोकतन्त्रमा जनप्रतिनिधि किन राजनीतिमा छन् भन्ने प्रश्नको विषय थियो।

जनताको जीवन बदल्न कि आफ्नो सुविधा बढाउन?

त्यही समयदेखि नेपाली राजनीतिमा पैसा, सुविधा, सांसद व्यवस्थापन र सत्ता टिकाउने खेललाई सामान्य बनाउने संस्कृतिले आकार लिएको आलोचना आज पनि सुनिन्छ।

कांग्रेस फुटाउनेदेखि संसद् विघटनसम्म

देउवाको राजनीतिक यात्राको अर्को गम्भीर मोड २०५८–५९ साल हो।

माओवादी द्वन्द्व उत्कर्षमा रहेका बेला संकटकाल लम्ब्याउने विषयमा कांग्रेसभित्र गम्भीर विवाद भयो। देउवाले प्रतिनिधिसभा विघटन गरेर निर्वाचन घोषणा गरे, तर निर्वाचन हुन सकेन। कांग्रेसले उनलाई कारबाही गरेपछि २०५९ सालमा पार्टी फुट्यो र उनले नेपाली कांग्रेस (प्रजातान्त्रिक) गठन गरे। त्यसै वर्ष राजा ज्ञानेन्द्रले उनलाई प्रधानमन्त्री पदबाट हटाए। २०६१ मा उनै राजाले पुनः प्रधानमन्त्री बनाए र २०६१ माघ १९ मा फेरि हटाएर प्रत्यक्ष शासन लिए। अन्ततः २०६४ सालमा देउवा नेतृत्वको कांग्रेस प्रजातान्त्रिक मूल कांग्रेसमा फर्कियो।

इतिहासको विडम्बना यही हो—बीपी कोइरालाले निर्माण गरेको कांग्रेसबाट उदाएको नेता स्वयं त्यही कांग्रेस फुटाउने पात्र पनि बने।

त्यसैले अहिले देउवाले बीपी कोइरालाको ‘राष्ट्रिय मेलमिलाप’ स्मरण गर्दा इतिहासको अर्को पाना पनि सम्झनैपर्छ।

बीपीको नाम लिन सजिलो छ, बीपीको राजनीतिक नैतिकता बोक्न कठिन छ।

देउवाको सबैभन्दा ठूलो राजनीतिक कमजोरी : कांग्रेसलाई संस्था होइन, शक्ति केन्द्र बनाउनु

२०७२ सालपछि कांग्रेस सभापति बनेपछि देउवाले पार्टीमा आफ्नो पकड अत्यन्त बलियो बनाए। २०७८ को महाधिवेशनबाट दोस्रो कार्यकालका लागि पनि सभापति निर्वाचित भए। तर त्यही अवधिमा कांग्रेसभित्र विचारभन्दा गुट, योग्यता भन्दा निकटता, संस्थाभन्दा नेतृत्व र नेतृत्वभन्दा वरिपरिको घेरा शक्तिशाली बन्दै गएको आलोचना तीव्र भयो।

कांग्रेसका हजारौँ इमानदार कार्यकर्ताले जीवन दिए, जेल बसे, सम्पत्ति गुमाए। बीपी, सुवर्णशमशेर, गणेशमान, किसुनजी र गिरिजाप्रसादहरूको पुस्ताले अनेक कठिनाइमा पार्टी बचाए।

तर पार्टी जब केही नेताको निजी राजनीतिक सम्पत्तिजस्तो देखिन थाल्छ, त्यहाँ लोकतन्त्रको आत्मा मर्न थाल्छ।

नेताको वरिपरि प्रश्न सोध्ने मानिसभन्दा ताली बजाउने मानिस बढी भए भने पतन त्यही दिन सुरु हुन्छ।

देउवाको आजको स्वागत समारोह हेर्दा कांग्रेसले यही प्रश्न आफैँलाई सोध्नुपर्छ—

हामी नेता सम्मान गर्दैछौँ कि फेरि व्यक्तिपूजा सुरु गर्दैछौँ?

आरजु राणा र परिवारवादको प्रश्न

देउवाको पछिल्लो राजनीतिक जीवन उनकी पत्नी आरजु राणा देउवाबाट अलग गरेर हेर्न सम्भव छैन।

आरजु सांसद बनिन्, मन्त्री बनिन् र कांग्रेसभित्र प्रभावशाली शक्ति केन्द्रका रूपमा स्थापित भइन्। उनी र देउवा परिवारमाथि नियुक्ति, सत्ता पहुँच, आर्थिक प्रभाव र परिवारवादका आरोप लामो समयदेखि सार्वजनिक बहसमा छन्। हाल देउवा दम्पतीमाथि सम्पत्ति शुद्धीकरण अनुसन्धान जारी छ। अनुसन्धानका क्रममा उनीहरूका तथा परिवारका नाममा रहेका केही चल–अचल सम्पत्ति रोक्का गरिएको र परिवारका अन्य सदस्यसमेत अनुसन्धानको दायरामा आएका विवरण सार्वजनिक भएका छन्। देउवाले भने आफू र परिवारले कुनै गैरकानुनी सम्पत्ति नआर्जेको तथा कानुनअनुसार सम्पत्ति विवरण बुझाएको भन्दै आरोप अस्वीकार गर्दै आएका छन्।

यही ठाउँमा लोकतान्त्रिक संस्कारको परीक्षा हुन्छ।

आरजु दोषी हुन् कि होइनन्—त्यसको फैसला अदालतले गर्नुपर्छ।

देउवा दोषी हुन् कि होइनन्—त्यो पनि प्रमाण र न्यायिक प्रक्रियाले निर्धारण गर्नुपर्छ।

तर राजनीतिक रूपमा प्रश्न सोध्न पाउने जनताको अधिकार अदालतको फैसला नआउञ्जेल निलम्बित हुँदैन।

सार्वजनिक पद धारण गर्ने मानिसको सम्पत्ति, निर्णय, सम्बन्ध, नियुक्ति र आर्थिक व्यवहार सार्वजनिक परीक्षणको विषय हुन्छ।

जेनजी आन्दोलन केवल सडकको आक्रोश थिएन

२०८२ भदौको जेनजी आन्दोलनले पुरानो राजनीतिक व्यवस्थाप्रतिको गहिरो असन्तुष्टि विस्फोट गरायो। आन्दोलनका क्रममा देउवा दम्पतीमाथि भएको कुटपिट, उनीहरूको घरमा भएको तोडफोड र आगजनी कुनै पनि लोकतान्त्रिक समाजमा स्वीकार्य हुन सक्दैन। राजनीतिक असहमतिको जवाफ हिंसा हुन सक्दैन।

तर त्यो हिंसाको निन्दा गर्नु र आन्दोलनले उठाएको राजनीतिक सन्देश बुझ्नु अलग विषय हुन्।

नयाँ पुस्ताले भनेको के थियो?

पुरानो शैलीको राजनीति अब पुग्यो।

नेता बदलिने तर शासन संस्कार नबदलिने व्यवस्था पुग्यो।

परिवारवाद पुग्यो।

आसेपासेवाद पुग्यो।

राजनीतिक संरक्षण पुग्यो।

सत्ताका लागि जे पनि गर्ने संस्कृति पुग्यो।

यही सन्देश बुझ्न नसक्ने पार्टी फेरि अर्को जेनजी विद्रोहको प्रतीक्षा गरिरहेको हुन्छ।

अनि आज फेरि बाजागाजा?

यही पृष्ठभूमिमा पाँच महिनापछि देउवा फर्कँदा उनको स्वागत विजयी सेनापतिको जस्तो गरिनु राजनीतिक रूपमा अस्वाभाविक देखिन्छ।

स्वागत गर्न पाइन्छ।

सम्मान गर्न पाइन्छ।

उनको लोकतान्त्रिक संघर्ष र योगदान सम्झन पाइन्छ।

तर प्रश्नहरूको पहाडमाथि उभिएको नेताको अगाडि बाजागाजा बजाउँदै राजनीतिक पुनर्स्थापनाको दृश्य निर्माण गर्नु कांग्रेसकै लागि आत्मघाती हुन सक्छ।

जसलाई इतिहासले विश्राम लिन संकेत गरिसकेको छ, उसलाई फेरि सिंहासनतिर धकेल्नु सम्मान होइन—अन्याय हो, पार्टीमाथिको अन्याय।

देउवा स्वयंले आज आफू “नेता होइन, नागरिक बनेर फर्किएको” बताएका छन्। यदि त्यो भनाइ साँच्चिकै हो भने त्यसलाई स्वागत गर्नुपर्छ। उनले अब नेतृत्व हत्याउने होइन, नयाँ नेतृत्वलाई अनुभव हस्तान्तरण गर्ने भूमिका रोज्नुपर्छ।

कांग्रेसले निर्णय गर्नुपर्छ : बीपी चाहिने कि दरबारिया शैलीको व्यक्तिपूजा?

नेपाली कांग्रेस सामान्य राजनीतिक दल होइन।

यो नेपालको लोकतान्त्रिक आन्दोलनको एउटा ऐतिहासिक संस्था हो।

तर इतिहासमा ठूलो हुनु भविष्यमा पनि ठूलो रहने ग्यारेन्टी होइन।

भारतमा कुनै बेला सर्वशक्तिमान दलहरू कमजोर भए। विश्वका अनेक देशमा स्वतन्त्रता आन्दोलनको नेतृत्व गरेका पार्टी इतिहासका पुस्तकमा सीमित भए।

कांग्रेस पनि अपवाद हुँदैन।

पार्टीको नाम ‘नेपाली कांग्रेस’ हुँदैमा नागरिकले सधैँ मत दिइरहनुपर्छ भन्ने कुनै करार छैन।

मतदाता कसैका बँधुवा होइनन्।

बीपीको कांग्रेस प्रश्न गर्ने कांग्रेस थियो।

आजको कांग्रेस प्रश्न गर्नेलाई गुटको मान्छे भन्ने कांग्रेस बन्नु हुँदैन।

बीपीको कांग्रेस विचारको कांग्रेस थियो।

आजको कांग्रेस व्यक्तिको दरबार बन्नु हुँदैन।

बीपीको कांग्रेस त्यागको राजनीति थियो।

आजको कांग्रेस पद, टिकट, मन्त्री र नियुक्तिको दलाल बजार बन्नु हुँदैन।

गगन थापामाथि अब झन् ठूलो जिम्मेवारी

विशेष महाधिवेशनबाट गगनकुमार थापा कांग्रेस सभापति चयन भए र निर्वाचन आयोगले उनको नेतृत्वको केन्द्रीय समितिलाई आधिकारिकता दिएको थियो। नेतृत्वसम्बन्धी विवाद अहिले पनि सर्वोच्च अदालतको पुनरावलोकन प्रक्रियामा रहेकाले यसको कानुनी अन्तिम टुंगो अझै बाँकी छ।

तर गगन थापाका लागि चुनौती देउवालाई हराउनु मात्र होइन।

देउवा प्रवृत्तिलाई बदल्नु हो।

अनुहार बदल्नु परिवर्तन होइन।

देउवाको ठाउँमा गगन बसेर देउवाकै शैलीमा टिकट बाँड्ने, आफ्नै मानिसलाई अवसर दिने, फरक मत दबाउने र गुट बनाउने हो भने त्यसको कुनै अर्थ छैन।

गगनले कांग्रेसलाई विधिबाट चलाउनुपर्छ।

विधानलाई आफूअनुकूल व्याख्या गर्ने होइन—आफू विधानअनुकूल चल्नुपर्छ।

टिकट वितरण पारदर्शी हुनुपर्छ।

एउटै व्यक्ति बारम्बार प्रधानमन्त्री, मन्त्री र सांसद बन्ने चक्र तोड्नुपर्छ।

भ्रष्टाचारको गम्भीर आरोप लागेका व्यक्तिलाई छानबिन नसकिएसम्म पार्टी जिम्मेवारीबाट अलग राख्ने संस्कार बसाल्नुपर्छ।

नातावाद र परिवारवादको ढोका बन्द गर्नुपर्छ।

युवा मात्र होइन, योग्य र इमानदार पुरानो पुस्तालाई पनि समेट्नुपर्छ।

र सबैभन्दा महत्वपूर्ण—कांग्रेसको सभापति अर्को ‘सर्वशक्तिमान मालिक’ बन्नु हुँदैन।

देउवालाई सम्मानपूर्वक किनारा लगाउनु नै कांग्रेस र स्वयं देउवाका लागि हितकर

राजनीतिमा एउटा समय आउँछ जब नेतृत्व छोड्नु पनि नेतृत्व गर्नुजत्तिकै महान् काम हुन्छ।

देउवा पाँचपटक प्रधानमन्त्री भए।

दुईपटक कांग्रेस सभापति भए।

दशकौँ राष्ट्रिय राजनीतिको केन्द्रमा रहे।

उनले जित्न सकिने लगभग सबै राजनीतिक पद जितिसके।

अब उनीसँग लिन बाँकीभन्दा दिन बाँकी धेरै छ।

त्यसैले कांग्रेसले उनलाई अपमानित गर्नुपर्दैन।

इतिहास मेट्नु पर्दैन।

योगदान अस्वीकार गर्नु पर्दैन।

तर अब सक्रिय शक्ति केन्द्रका रूपमा पुनर्स्थापित गर्नु हुँदैन।

सम्मानपूर्वक अभिभावकीय भूमिकामा राख्नु र पार्टीको दैनिक नेतृत्व नयाँ पुस्तालाई जिम्मा दिनु नै उचित हुन्छ।

आरजु राणाले पनि आफ्नामाथि उठेका प्रश्न र अनुसन्धानको सामना गर्नुपर्छ। राजनीतिक प्रभाव प्रयोग गरेर प्रश्न दबाउने होइन, अनुसन्धानमा सहयोग गरेर आफ्नो निर्दोषिता प्रमाणित गर्ने बाटो नै लोकतान्त्रिक बाटो हो।

कांग्रेस बचाउने कि देउवा–आरजु संस्कृतिलाई बचाउने?

आज नेपाली कांग्रेस निर्णायक दोबाटोमा छ।

एउटा बाटो बीपीको छ—

विचार, लोकतन्त्र, विधि, नैतिकता, आत्मसम्मान, जनउत्तरदायित्व र राष्ट्रिय हितको बाटो।

अर्को बाटो सत्ता, गुट, परिवार, आसेपासे, टिकटको सौदाबाजी, नेताको देवत्वकरण र प्रश्न उठाउनेलाई शत्रु ठान्ने संस्कृतिको बाटो हो।

पहिलो बाटो कठिन छ।

तर कांग्रेस बचाउँछ।

दोस्रो बाटो सजिलो छ।

बाजागाजा बज्छ।

माला लाग्छ।

नेताको अगाडि भीड लाग्छ।

तर अन्ततः पार्टी सकिन्छ।

त्यसैले आज प्रत्येक कांग्रेसीले आफ्नो मनमा एउटा प्रश्न राख्नुपर्छ—

बीपी कोइरालाको कांग्रेस बचाउने हो कि शेरबहादुर देउवा र आरजु राणा वरिपरि बनेको सत्ता–संस्कृतिलाई बचाउने हो?

बीपीको कांग्रेस बचाउने हो भने पार्टीलाई विधिमा फर्काउनुहोस्।

नयाँ नेतृत्वलाई काम गर्न दिनुहोस्।

गगन थापालाई पनि व्यक्तिपूजा होइन, विधानको लगाममा राख्नुहोस्।

देउवाको योगदानको सम्मान गर्नुहोस् तर उनको गुटलाई समानान्तर सत्ता केन्द्र नबनाउनुहोस्।

भ्रष्टाचारको आरोप जोसुकैमाथि लागोस्—निष्पक्ष छानबिन हुन दिनुहोस्।

नेता होइन, संस्था बलियो बनाउनुहोस्।

व्यक्ति होइन, विचार बचाउनुहोस्।

आसेपासे होइन, कार्यकर्ता र नागरिकको आवाज सुन्नुहोस्।

र यदि यी सबै गर्न सकिँदैन भने कांग्रेसले ठूलो स्वरमा बीपीको नाम लिइरहनुको पनि अर्थ छैन।

यदि बीपीको कांग्रेस बनाउने हो भने विधि, विचार र नैतिकताको बाटो हिँड्नुस्।
यदि कांग्रेस सिध्याउने नै हो भने फेरि देउवा–आरजुको पुरानै सत्ता–संस्कृतिको पछि बाजागाजा बजाउँदै हिँड्नुस्।

इतिहासले फैसला गर्न धेरै समय लगाउने छैन।