काठमाडौं । आधुनिक जीवनशैलीसँगै मानिस प्रकृति, समुदाय, संस्कार र आत्मिक जीवनबाट टाढिँदै गएको निष्कर्षसहित ‘संगतसंस्कृति’ मार्फत समृद्ध र संस्कारित समाज निर्माण गर्ने लक्ष्य लिएका अभियन्ता पुष्प राज पुरुषको अवधारणामा ‘सनातन बस्ती’ निर्माण अभियान अघि सारिएको छ। अभियानले घरहरूको समूह मात्र होइन, योग–साधना, गुरुकुल, जैविक खेती, गोपालन, आयुर्वेद, संस्कृत भाषा, यज्ञ-संस्कार, सामूहिक भोजन, प्रकृति संरक्षण र आत्मनिर्भर अर्थतन्त्रलाई एउटै बस्तीभित्र जोडेर जीवनशैलीकै वैकल्पिक नमुना तयार गर्ने लक्ष्य राखेको प्रस्तावित निर्देशिकामा उल्लेख छ।

पुष्प राज पुरुष लामो समयदेखि सनातन धर्म–संस्कृति, जीवनपद्धति र सामाजिक जागरणका विषयमा सक्रिय रहँदै आएका व्यक्ति हुन्। उनका समर्थक तथा अभियानसँग आबद्ध व्यक्तिहरूले उनलाई इमानदार साधु, गुरु र सामाजिक–सांस्कृतिक अभियन्ताका रूपमा चिनाउने गरेका छन्। सार्वजनिक अभिलेखले पनि उनी कम्तीमा आठ वर्षदेखि नेपाल सनातन धर्म संस्कृति संगठन र ‘संगतसंस्कृति’ अभियानसँग सक्रिय रहेको देखाउँछ। सन् २०१८ मै नेपाल सनातन धर्म संस्कृति संगठनको उद्घाटन कार्यक्रममा उनले आफ्नो अवधारणा प्रस्तुत गरेको भिडियो उपलब्ध छ भने सन् २०२० मा संगठनको उद्देश्यबारे सार्वजनिक मन्तव्य दिएको ‘संगतसंस्कृति’को आधिकारिक च्यानलमा देखिन्छ।

हालै भारतीय पत्रिका अमर उजाला सँगको अन्तर्वार्तामा पुष्प राज पुरुषलाई उल्लेख गरिएको छ। उक्त अन्तर्वार्तामा उनले नेपालको सनातन पहिचान, धार्मिक–सांस्कृतिक संरक्षण र भारत–नेपाल सांस्कृतिक सम्बन्धबारे आफ्नो धारणा राखेका छन्। यी विषय उनका राजनीतिक तथा वैचारिक अभिव्यक्ति हुन्; ‘सनातन बस्ती’को प्रस्ताव भने उपलब्ध दस्तावेजमा मुख्यतः सामाजिक, सांस्कृतिक, आध्यात्मिक र जीवनशैलीसम्बन्धी परियोजनाका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ।

अभियानले तयार पारेको “संगतसंस्कृतिको सनातन बस्ती निर्देशिका-२०८३” अनुसार यसको मूल अवधारणा मानिस र प्रकृतिबीच सन्तुलित जीवन स्थापना गर्नु, आत्मनिर्भर र संस्कारित समुदाय निर्माण गर्नु, योग, साधना र आध्यात्मिक चेतना विकास गर्नु तथा जैविक र प्राकृतिक जीवनशैलीलाई व्यवहारमा पुनःस्थापित गर्नु हो।

प्रस्तावमा एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न उठाइएको छ-“हिन्दु भनिए पनि वास्तविक सनातन जीवनपद्धति व्यवहारमा छ कि छैन?” अभियानको तर्क अनुसार धर्म र संस्कार भाषण, सभा वा कर्मकाण्डमा सीमित नभई दैनिक जीवन, खानपान, प्रकृतिसँगको सम्बन्ध, श्रम, सेवा, स्वास्थ्य, अध्ययन र सामूहिक उत्तरदायित्वमा देखिनुपर्छ। त्यसैले यो बस्तीलाई ‘आवासीय प्लटिङ’ वा सामान्य रियल–स्टेट परियोजनाभन्दा जीवनदर्शनको प्रयोगात्मक नमुनाका रूपमा व्याख्या गरिएको छ।

पहिलो चरण ललितपुरको महालक्ष्मी नगरपालिका-८ मा

निर्देशिकाअनुसार पहिलो चरणको सनातन बस्ती ललितपुर जिल्लाको महालक्ष्मी नगरपालिका-८, महतगाउँ क्षेत्रमा सञ्चालन गर्ने प्रस्ताव छ। प्रारम्भमा करिब ५ रोपनी अर्थात् ८० आना क्षेत्रफलमा बस्ती विकास गर्ने योजना उल्लेख गरिएको छ।

प्रस्तावित संरचनाअनुसार प्रत्येक परिवार वा सहभागीका लागि सानो कुटी, बगैंचा र आवश्यक बाटोको व्यवस्था हुनेछ। कुटी निर्माणमा काठ, माटो, बाँस तथा स्थानीय सामग्रीलाई प्राथमिकता दिइने उल्लेख छ। बस्तीभित्र फलफूल, जैविक खेती, पानी संरक्षण, प्राकृतिक निकास तथा हरियालीलाई विशेष महत्त्व दिने योजना छ।

अभियानले सार्वजनिक गरेको एउटा डिजाइनमा कुटीलाई अष्टकोणीय स्वरूपमा देखाइएको छ। त्यसमा सानो शयनकक्ष, पूजा–ध्यान क्षेत्र, भान्सा, शौचालय तथा खुला ध्यान क्षेत्र समावेश छन्। एउटा प्रचार सामग्रीमा करिब १४ फिट × १४ फिट को कुटी उल्लेख छ भने विस्तृत प्रारम्भिक निर्माण प्रस्तावमा मुख्य कोठा करिब १२ फिट × १२ फिट बनाउने उल्लेख देखिन्छ। त्यसैले वास्तविक संरचनाको अन्तिम आकार प्राविधिक नक्सा, स्थानीय भवन मापदण्ड र स्वीकृत डिजाइनपछि निश्चित हुने देखिन्छ।

महालक्ष्मी नगरपालिकामा भवन निर्माण, नक्सा स्वीकृति र सम्पन्नताको आफ्नै कानुनी प्रक्रिया रहेको छ। नगरपालिकाले भवन निर्माणसम्बन्धी कार्यविधि तथा Electronic Building Permit System सञ्चालन गरेको छ, त्यसैले सनातन बस्ती निर्माण अघि पनि स्वीकृत नक्सा, भवन मापदण्ड र आवश्यक सरकारी प्रक्रिया पूरा गर्नुपर्ने हुन्छ।

बस्तीभित्र योगदेखि गुरुकुल, गौशाला र जैविक खेतीसम्म

निर्देशिकाले प्रस्तावित सनातन बस्तीलाई साधारण घरहरूको समूहभन्दा व्यापक संरचनाका रूपमा परिकल्पना गरेको छ। योजनामा योग शिविर, गुरुकुल, पुस्तकालय, औषधालय, जैविक खेती क्षेत्र, पशुपन्छी पालन तथा गौशाला, यज्ञालय र साधना स्थल, संगत बजार अर्थात् आत्मनिर्भर अर्थतन्त्र, फलफूल तथा जल संरक्षण क्षेत्र, तीर्थस्थल तथा साधक एवं अतिथि कुटीहरू समावेश गर्ने प्रस्ताव छ।

यसरी बस्तीभित्रै शिक्षा, स्वास्थ्य, आध्यात्मिक अभ्यास, कृषि, संस्कार, सामाजिक जीवन र आर्थिक गतिविधि जोड्ने सोच देखिन्छ।

सहभागीहरूले आफ्नै नाममा कुटी बनाउन पाउने, योग–साधना गर्न पाउने, आफ्ना छोराछोरीलाई गुरुकुलमा पढाउन पाउने, सामूहिक खानपान र रहनसहनमा सहभागी हुन पाउने, आयुर्वेद तथा प्राकृतिक उपचार सेवा लिन पाउने, वार्षिक तीर्थयात्रा, नित्य पूजाविधि र संस्कृत भाषा अध्ययनजस्ता गतिविधिमा सहभागी हुन पाउने योजना छ।

यसका साथै जन्मदेखि मृत्युसम्मका धार्मिक–सांस्कृतिक संस्कार सिकाउने, स्वदेशी भाषा, संस्कृति, परम्परा, भेषभूषा र खानपानको अनुसन्धान तथा संरक्षण गर्ने लक्ष्य पनि राखिएको छ।

मदिरा, लागू पदार्थ र हिंसामा निषेध

प्रस्तावित आचारसंहिताअनुसार बस्तीमा मदिरा, लागू पदार्थ र हिंसाजन्य गतिविधिमा निषेध हुनेछ। प्रकृति विनाश गर्ने काम गर्न नपाइने, शुद्ध, सरल र सन्तुलित जीवनशैली अपनाउने, श्रम र सेवा योगदान गर्नुपर्ने, वातावरण तथा फलफूल संरक्षण गर्नुपर्ने, सामूहिक हित र निर्णय प्रक्रियामा सहभागी हुनुपर्ने प्रस्ताव छ।

सहभागीहरूको प्रमुख कर्तव्यका रूपमा श्रम तथा सेवा, प्रकृति संरक्षण, आचारसंहिता पालन, सामूहिक विकासमा सक्रिय सहभागिता, सामूहिक लगानी, सुरक्षा, आपसी विश्वास र श्रद्धालाई राखिएको छ।

कसरी सहभागी हुने ?

अभियानको प्रचार सामग्रीमा सहभागिताका तीनवटा प्रारम्भिक मोडेल देखाइएका छन्।

पहिलो मोडेलमा सहभागीले प्रारम्भमा रु. ५ लाख बैना दिने र बाँकी रकम केही महिनाभित्र चरणबद्ध रूपमा जम्मा गर्दै कुल लगानी करिब रु. १० लाख पुर्‍याउने योजना उल्लेख छ। प्रस्तावमा एक आना आसपासको क्षेत्रमा कुटी निर्माण र बाँकी भागमा बाटो, बगैंचा, सामूहिक भोजन, पानी ट्यांकी तथा अन्य पूर्वाधार बनाउने अवधारणा छ। कुटी आफ्नै नाममा वा इच्छाअनुसार परिवारका सदस्य वा दिवंगत व्यक्तिको स्मृतिमा नामकरण गर्न सकिने प्रस्ताव छ।

दोस्रो सहभागिता मोडेलमा १० जना मिलेर जनही रु. १ लाखका दरले रकम संकलन गरी सामूहिक कुटी वा टोली बनाउने व्यवस्था उल्लेख गरिएको छ।

तेस्रो मोडेलमा इच्छुक व्यक्तिले आफ्नो क्षमताअनुसार सहयोग गर्न सक्ने र संकलित रकमअनुसार कुटी निर्माण गरी योग शिविर, अतिथि व्यवस्थापन वा आवश्यकताअनुसार प्रयोग गर्ने अवधारणा छ। देश–विदेशबाट पनि सहयोग लिन सकिने प्रस्तावमा उल्लेख छ।

यद्यपि यी रकम परियोजनाका प्रचार तथा प्रारम्भिक अवधारणामा उल्लेख भएका हुन्। वास्तविक जग्गा मूल्य, स्वामित्व संरचना, कर, निर्माण लागत, नक्सापास तथा सम्झौताको कानुनी अवस्था स्पष्ट भएपछि मात्र आर्थिक दायित्व अन्तिम हुने भएकाले सहभागीहरूले औपचारिक सम्झौता र कानुनी कागजात हेरेर मात्र रकम लगानी गर्नु उपयुक्त हुन्छ।

प्रारम्भिक लागत १७ करोड, दीर्घकालीन योजना अझ ठूलो

निर्देशिकामा समग्र आर्थिक योजना करिब रु. ९९ करोडसम्मको परिकल्पनासँग जोडिएको देखिन्छ भने पहिलो चरणको प्रारम्भिक अनुमानित लागत करिब रु. १७ करोड उल्लेख गरिएको छ।

जग्गा प्राप्ति तथा कानुनी प्रक्रिया प्रचलित सरकारी नियमअनुसार गर्ने, परियोजना सञ्चालन, संरक्षण र व्यवस्थापन ‘संगतआश्रम’बाट गर्ने प्रस्ताव छ।

जग्गा छनोटपछि बढीमा एक वर्षभित्र जग्गा प्रक्रिया पूरा गर्ने, प्रारम्भिक चरणमा आश्रम क्षेत्र, साधक कुटी, बगैंचा र आधारभूत संरचना बनाउने तथा दीर्घकालमा जैविक खेती, संगत बजार, योग–साधना केन्द्र, गुरुकुल र अन्य गुरुयोजनाका संरचना विकास गर्ने लक्ष्य राखिएको छ।

निर्देशिकाले पहिलो चरणको आधार संरचना ६ महिनादेखि एक वर्षभित्र, दोस्रो चरणमा पूर्ण सञ्चालन एकदेखि दुई वर्षभित्र र करिब तीन वर्षभित्र पूर्ण सनातन बस्ती मोडेल तयार गर्ने महत्वाकांक्षी लक्ष्य राखेको छ।

‘घर मात्र होइन, संस्कार बाँच्छ’ भन्ने मूल सन्देश

अभियानको मूल दर्शनलाई प्रस्तावमा एउटा वाक्यले समेटेको छ:
“आउनुहोस्, मिलेर एउटा यस्तो बस्ती बनाऔँ, जहाँ केवल घर होइन, संस्कार बाँच्छ।”

पुष्प राज पुरुष र उनको अभियानले आधुनिक जीवनमा बढ्दो व्यक्तिवाद, प्रकृतिबाट दूरी, अस्वस्थ खानपान, तनाव, संस्कारप्रतिको उदासीनता तथा परिवार–समुदायबीचको कमजोर सम्बन्धलाई चुनौतीका रूपमा प्रस्तुत गर्दै सामूहिक जीवन, प्रकृति, योग, आध्यात्मिक अभ्यास र आत्मनिर्भरतालाई जोड्ने वैकल्पिक सामाजिक मोडेलका रूपमा सनातन बस्ती अघि सारेका हुन्।

नेपालमा धार्मिक तथा परम्परागत बस्ती संस्कृति नयाँ विषय भने होइन। पशुपति क्षेत्रमै ऐतिहासिक रूपमा टोल, ढोका, डबली, धारा, शक्तिपीठ र समुदायबीचको सम्बन्धले सांस्कृतिक जीवन चलाएको उल्लेख पुराना अध्ययन र समाचार सामग्रीमा पाइन्छ। तर संगतसंस्कृतिको प्रस्तावको विशेषता भनेको त्यही सांस्कृतिक–सामुदायिक सोचलाई आजको समयमा योग, जैविक कृषि, प्राकृतिक चिकित्सा, गुरुकुल, स्वावलम्बन र नियोजित आवाससँग जोडेर नयाँ बस्तीका रूपमा प्रयोग गर्ने प्रयास देखिनु हो।

तर परियोजनाको सफलताका लागि अवधारणा मात्र पर्याप्त हुँदैन। जग्गाको स्पष्ट स्वामित्व, विस्तृत परियोजना प्रतिवेदन, नगरपालिकाबाट स्वीकृत मास्टरप्लान, वातावरणीय तथा प्राविधिक अध्ययन, पानी–ढल–सडकको दीर्घकालीन योजना, पारदर्शी आर्थिक व्यवस्थापन, सहभागीको लगानी र स्वामित्व अधिकार, सञ्चालन समिति तथा लेखापरीक्षण प्रणाली स्पष्ट हुनु आवश्यक देखिन्छ। महालक्ष्मी नगरपालिकामा शहरी विकास र भवन निर्माणसम्बन्धी छुट्टै कार्यविधि तथा मापदण्ड लागू रहेकाले त्यही कानुनी ढाँचाभित्र निर्माण अघि बढ्नुपर्ने हुन्छ।

समग्रमा, ‘सनातन बस्ती’ पुष्प राज पुरुषको संगतसंस्कृति अभियानअन्तर्गत अघि सारिएको संस्कार, साधना, प्रकृति, सामूहिक जीवन र आत्मनिर्भर अर्थतन्त्रलाई जोड्ने महत्वाकांक्षी अवधारणा हो। अब यसको वास्तविक परीक्षा भनेको प्रस्तावित दर्शनलाई कानुनी, आर्थिक र प्राविधिक रूपमा पारदर्शी तथा दीगो बस्तीमा कति सफलतापूर्वक रूपान्तरण गर्न सकिन्छ भन्नेमा हुनेछ।

एउटा साधु, सन्त पुष्पराज पुरुषको परिकल्पना यो परिकल्पना साकार हुन सके नेपालमा एउटा अर्को नयाँ शुरुवात हुने छ । आशा गरौँ पुष्पराज पुरुष आफ्नो यो परिकल्पना पुरा गर्न सफल हुने छन् ।