भारतीय सेनाको आयोजनामा शुक्रबारदेखि भारतमा नेपाल र भारतका अवकाशप्राप्त सेनाप्रमुखहरूको १०औँ ‘चीफ्स कन्क्लेभ’ सुरु भएको छ। उक्त सम्मेलनमा नेपालका चार जना पूर्वप्रधानसेनापति सहभागी भएका छन् भने भारततर्फबाट आठ जना पूर्वसेनाध्यक्ष उपस्थित रहेको जनाइएको छ। कार्यक्रममा द्विपक्षीय सैनिक सम्बन्ध, क्षेत्रीय सुरक्षा अवस्था तथा बदलिँदो सामरिक चुनौतीबारे छलफल हुने बताइएको छ।

नेपालमा फागुन २१ गते प्रतिनिधिसभा निर्वाचन हुन गइरहेको सन्दर्भमा आयोजना गरिएको यस सम्मेलनलाई कतिपय विश्लेषकहरूले अर्थपूर्ण रूपमा हेरिरहेका छन्। निर्वाचनको मुखमा उच्च तहका सैनिक व्यक्तित्वहरूको जमघट हुनु कूटनीतिक संकेतका रूपमा पनि बुझिएको छ।

भारतीय सञ्चारमाध्यमहरूका अनुसार भारतीय सेनाध्यक्ष उपेन्द्र द्विवेदीले सहभागी नेपाली पूर्वप्रधानसेनापतिहरूलाई आधुनिक युद्धकला, प्रविधि–आधारित सुरक्षा चुनौती तथा क्षेत्रीय रणनीतिक परिवेशबारे जानकारी दिने कार्यक्रम छ।

नेपाली सेनाका प्रवक्ता सहायक रथी राजाराम बस्नेतका अनुसार नेपाल–भारत ‘चीफ्स कन्क्लेभ’ नियमित रूपमा वर्षेनि पालैपालो आयोजना हुँदै आएको कार्यक्रम हो। गत वर्ष नेपालमा आयोजना भएको उक्त कार्यक्रम यस वर्ष भारतमा भइरहेको र आगामी वर्ष पुनः नेपालमै आयोजना हुने उनले बताएका छन्।

भारतमा प्रत्येक वर्ष जनवरी १५ मा सैनिक दिवस मनाइन्छ भने नेपालमा महाशिवरात्रिका अवसरमा सेना दिवस मनाइने परम्परा छ। सोही सन्दर्भलाई जोडेर दुवै देशबीच यस्तो कार्यक्रम सञ्चालन हुँदै आएको उल्लेख गरिएको छ। नेपाल र भारतका बहालवाला सेनाप्रमुखहरू एकअर्काको सेनामा मानार्थ महारथी रहने परम्परासमेत दुवै देशको विशेष सैनिक सम्बन्धको प्रतीक मानिन्छ।

भारतीय सेनाले सामाजिक सञ्जालमार्फत सम्मेलन प्रारम्भ भएको जानकारी दिँदै सहभागी नेपाली पूर्वप्रधानसेनापतिहरूले नयाँदिल्लीस्थित राष्ट्रिय युद्ध स्मारकमा पुगेर वीरगति प्राप्त सैनिकहरूप्रति श्रद्धाञ्जली अर्पण गरेको जनाएको छ। नेपाली पूर्वसेनाप्रमुखहरूलाई फागुन १७ गतेसम्म भारत भ्रमणका लागि निमन्त्रणा गरिएको जनाइएको छ।

भारतीय सञ्चारमाध्यमहरूका अनुसार मिजोरमका राज्यपाल तथा पूर्वसेनाध्यक्ष वी.के. सिंहसहित आठ जना अवकाशप्राप्त सेना प्रमुख सम्मेलनमा सहभागी छन्। साथै, भारतका दिवंगत फिल्ड मार्शल श्याम मानेक्श र पूर्व सेनाध्यक्ष जनरल विपिन रावतका परिवारलाई पनि विशेष निमन्त्रणा दिइएको उल्लेख गरिएको छ। सम्मेलनको विस्तृत कार्यसूचीबारे भारतीय सेनाले औपचारिक जानकारी भने सार्वजनिक गरेको छैन।

अवकाशप्राप्त भारतीय मेजर जेनरल अशोक मेहताका अनुसार यस्ता बैठकहरूमा प्रायः क्षेत्रीय सुरक्षा, द्विपक्षीय सम्बन्ध र आपसी हितका विषयमा छलफल हुन्छ। यो शिष्टाचार आदान–प्रदान र रणनीतिक समझदारी सुदृढ गर्ने अवसर भएको उनको भनाइ छ। यद्यपि केही भारतीय सञ्चारमाध्यमहरूले गत वर्ष पाकिस्तानविरुद्ध सञ्चालन गरिएको ‘अपरेशन सिन्दूर’ जस्ता विषयमा पनि चर्चा हुन सक्ने अनुमान गरेका छन्।

नेपाल र भारतबीच सैनिक सहकार्य तालिम, संयुक्त अभ्यास र उच्चस्तरीय भ्रमणमार्फत निरन्तर हुँदै आएको छ। गएको डिसेम्बरमा भारतको पिथौरागढमा सम्पन्न ‘सूर्यकिरण’ संयुक्त सैन्य अभ्यासमा दुवै देशका ३३४–३३४ सैनिक सहभागी भएका थिए। नेपालले भारतबाहेक चीन र अमेरिकासँग पनि विभिन्न स्तरका संयुक्त सैन्य अभ्यास गर्दै आएको छ। केही दिनअघि अमेरिकी इन्डो–प्यासिफिक कमान्डका कमान्डर एड्मिरल स्यामुएल जे. पापरोले नेपाल भ्रमण गरी उच्चस्तरीय भेटवार्ता गरेका थिए।

अवकाशप्राप्त उपरथी विनोज बस्न्यातका अनुसार पूर्वसेनाप्रमुखहरूको यस्तो सम्मेलन सैनिक कूटनीतिको एक महत्वपूर्ण आयाम हो। उनका अनुसार यसले एकअर्काको दृष्टिकोण बुझ्ने, संवाद सुदृढ गर्ने र आपसी विश्वास कायम राख्ने अवसर प्रदान गर्छ।

दक्षिण एशियामा बदलिँदो शक्ति सन्तुलन, क्षेत्रीय तनाव र नेपालमा हुन लागेको निर्वाचनले पनि अन्तर्राष्ट्रिय चासो बढाएको विश्लेषण गरिएको छ। निर्वाचनपछि बन्ने सरकारले रणनीतिक मुद्दाहरू कसरी सम्बोधन गर्छ भन्ने कुराले सुरक्षा नीति र सैनिक कूटनीतिको दिशालाई प्रभाव पार्ने देखिन्छ। समग्रमा, भारतमा भइरहेको यो सम्मेलनलाई नियमित परम्पराको निरन्तरता मानिए पनि नेपालको समसामयिक राजनीतिक परिवेशसँग जोडेर अर्थपूर्ण रूपमा हेरिएको छ।