काठमाडौँ । भारतका अतिरिक्त विदेश सचिव मुनु महावर चारदिने नेपाल भ्रमण सकेर बुधबार नयाँदिल्ली फर्किएका छन्। महावरको यो भ्रमणले यसपालि असामान्य कूटनीतिक संकेतहरू देखिएको छ, किनकि अघिल्ला वर्षहरूमा जस्तै उनले राष्ट्रपतिदेखि राजनीतिक दलका शीर्ष नेताहरूलाई भेट गर्ने परम्परा यसपटक दोहोरिएन।

आइतबार काठमाडौँ आएका महावरले प्रधानमन्त्री सुशीला कार्की र केही मन्त्रीहरूसँग मात्र शिष्टाचार भेट गरे। उनीले प्रमुख दलका शीर्ष नेताहरूलाई भेटेनन् मात्र होइन, राष्ट्रपति रामचन्द्र पौडेलसँग पनि शिष्टाचार भेटघाट भएन।

प्रधानमन्त्री निकट एक स्रोतका अनुसार, भारतले यसपटक निकै स्पष्ट सन्देश दिएको छ—“जेनजी आन्दोलनको भावना र देशमा देखिएको नयाँ राजनीतिक चेतनालाई सम्मान गर्दै राजनीतिक दल र नेताहरूसँग तत्काल घनिष्ठता राख्न भारत इच्छुक छैन। तर नेपाल–भारत सम्बन्धलाई निरन्तरता दिनेनीति भने बदलिएन।”

महावरले मंगलबार मात्रै सबै महत्त्वपूर्ण भेटवार्ताहरू सम्पन्न गरेका थिए। उनले प्रधानमन्त्री कार्की, अर्थमन्त्री रामेश्वर खनाल, ऊर्जा मन्त्री कुलमान घिसिङ, गृहमन्त्री ओमप्रकाश अर्याल, उद्योगमन्त्री अनिलकुमार सिन्हा, सञ्चारमन्त्री जगदीश खरेल र परराष्ट्र सचिव अमृतबहादुर राईसँग वार्ता गरेका थिए। भारतीय दूतावासका अनुसार, यी भेटघाटमा दोस्रोतर्फको सहकार्यमा भइरहेको प्रगति, आगामी दिनमा साझेदारी विस्तार गर्ने उपाय र स्थिर द्विपक्षीय सम्बन्धका विषयमा छलफल भएको छ।

जेनजी आन्दोलनपछि नेपाल–भारत राजनीतिक सम्पर्कमा नयाँ दूरी देखिएको स्रोतहरू बताउँछन्। केही नेपाली नेता भारत पुगे पनि उच्चस्तरीय भेट पाउन सकेनन्। दिल्लीको बुझाइ अनुसार, यस संवेदनशील समयमा नेताहरूसँग अत्यधिक नजिक देखिनु नेपालभित्र भारतविरुद्धको भावना झनै प्रबल बनाउन सक्ने भएकाले भारत “पर्ख–र–हेर”को अवस्थामै छ।

महावर नेपालको लुम्बिनीमा एक सांस्कृतिक कार्यक्रममा सहभागी हुने शीर्षकमा आएका भए पनि उनको भ्रमणका तीन प्रमुख उद्देश्य थिए—नेपालको पछिल्लो राजनीतिक परिस्थिति बुझ्नु, निर्वाचन तयारीका विषयमा प्रत्यक्ष जानकारी लिनु, र भारतद्वारा सञ्चालित परियोजनाको अवस्थाबारे नजीकबाट अवलोकन गर्नु।

स्रोतका अनुसार, महावरले जेनजी आन्दोलनको प्रभावलाई दुई देशबीचको सम्बन्धमा नकारात्मक असर हुन नदिन विशेष जोड दिएका थिए। उनले नेपाल–भारतबीच रहेका झण्डै तीन दर्जन संयन्त्रहरू जनताको हितका लागि अत्यन्त महत्वपूर्ण भएकाले तिनको बैठक रोकिन नहुने धारण व्यक्त गरे।

प्रधानमन्त्री कार्कीसँगको भेटमा महावरले नेपालको राजनीतिक अवस्था, जेनजी आन्दोलनपछि गठन भएको उच्चस्तरीय छानबिन आयोगको काम, तथा फागुन २१ मा हुने प्रतिनिधिसभा निर्वाचनबारे बुझ्न चासो देखाए। गृहमन्त्री अर्यालसँग भने उनले शान्ति–सुरक्षा अवस्था, जेनजी आन्दोलनका क्रममा भागेका कैदी–बन्दी, हराएका हातहतियार, सीमा सुरक्षाका मुद्दा तथा निर्वाचन सुरक्षा तयारीबारे विस्तृत जानकारी मागेका थिए।

नेपालले निर्वाचनका लागि भारतसँग ६ सयको हाराहारीमा सवारीसाधन मागेको छ, र महावरले नेपाललाई आवश्यक स्रोतसाधन तथा सुरक्षा सामग्री उपलब्ध गराइने प्रतिबद्धता व्यक्त गरेका छन्। “निर्धारित मितिमै निर्वाचन हुनु नेपालको लोकतान्त्रिक प्रक्रियाको लागि अपरिहार्य छ,” उनी उद्धृत गर्दै स्रोतले भन्यो।

महावरले जाजरकोट भूकम्पपछि पुनर्निर्माण तथा बाढी–पहिरोले क्षति पु¥याएका संरचनामा सहयोग निरन्तर गर्ने आश्वासन पनि दिए। ऊर्जा मन्त्री कुलमान घिसिङसँगको भेटमा भने उनले नेपालमा कार्यरत भारतीय कंपनिहरूले जलविद्युत् आयोजनामा भोगिरहेका समस्या, विशेषतः तल्लो अरुण (६६९ मेगावट) र अरुण तेस्रो (९०० मेगावट) आयोजनाका वनजग्गा सम्बन्धी ढिलाइ, प्राथमिकताका साथ उठाएका थिए।

परराष्ट्र सचिव अमृत राईसँगको भेटमा महावरले जेनजी आन्दोलनका कारण नेपाल–भारत सम्बन्धमा कुनै अवरोध आउन नहुने स्पष्ट संदेश दिए। “राजनीतिक उतार–चढावले दुई देशबीचको सम्बन्ध रोकिनु हुँदैन,” उनले स्पष्ट रुपमा भनेका थिए।

भारततर्फको कूटनीतिक सावधानी र नेपालतर्फ देखिएको नयाँ राजनीतिक संरचनाबीच महावरको यो भ्रमण दुई देशबीचको कूटनीतिक सन्तुलनको संवेदनशील चरणका रूपमा हेरिएको छ।