काठमाडौं / नेपालमा फोहोरी राजनीतिको फैलावट यतिबेला हावाबाट बढेको धुलोझैँ सर्वत्र देखिन थालेको छ। निर्वाचन आयोगको तथ्यांकले नै देशको अस्वस्थ राजनीति कति छरपस्ट रूपमा फैलिएको छ भन्ने प्रस्ट देखाएको छ—१३७ दल दर्ता, १०६ दलले प्रतिनिधि सभा निर्वाचनका लागि निवेदन दर्ता, र जेनजी आन्दोलनपछि मात्र १९ नयाँ दल जन्मिएका। नेताको भीड छ, कार्यकर्ताको भिडन्त छ, तर अभाव छ त—“नेपाली” को, देश चलाउने, राष्ट्र बनाउने, जिम्मेवारी बोक्रिन सक्ने नागरिकीय चरित्रको।

राजनीतिक दल कुनै समय विचारका आधारमा जन्मिन्थे, नेपालमा अहिले दल जन्मिन्छन् रिस, अवसर, बदला र स्वार्थका आधारमा। एउटा आन्दोलन भयो भने अर्को बिहान ‘नयाँ पार्टी’ जन्मिएको घोषणा हुन्छ। ५०० मतदाताको सनाखत पनि नजुट्ने दलहरू ‘सत्ता परिवर्तन’ र ‘देश बचाउने’ नारा बोकेर दर्ता काउन्टर धाइरहेका छन्। हरेक टोलमा अध्यादेशजस्ता ‘दल’ खुलिरहेका छन्—नारा, झण्डा, चिन्ह सबै तयार; नीतिको ठाउँ भने खाली।

१३७ दल भएको देशमा विचार भने ५–७ भन्दा धेरै छैनन्, र तिनै विचारलाई सयौं टुक्रामा बाँडेर हरेक जना आफू ‘नेता’ बन्न आतुर छन्। नेपालमा अहिले नेता छ–छ, कार्यकर्ता छ–छ, तर राजनीतिक संस्कार, जिम्मेवारी र राष्ट्रिय चरित्र बिर्सिएको “नेपाली” दुर्लभ बन्दैछ। जुन देशमा दलको संख्या दिनदिनै बढ्छ तर समाधान, दृष्टि र राष्ट्रिय एजेन्डा दिनदिनै घट्छ, त्यो देशले प्रगतिको बाटोमा अघि बढ्ने आशा राख्नु कठिन छ।

राजनीतिक सान, गुट, अवसर र टिकटले देशलाई बाँड्दै लैजाने यही प्रवृत्तिले आजको नेपाली राजनीतिलाई फोहोरी बनाइदिएको छ। सबै नेता छ, सबै अध्यक्ष छ, सबै त खुदाबी कहलाउन चाहन्छन्—तर देश चाहिँ अनाथझैँ दिशाविहीन उभिएको छ।

नेपालमा लोकतन्त्रले धेरै दिनुभयो, तर हामीले लोकतन्त्रलाई जिम्मेवारी दिन सकेनौं। त्यसैले दल बढ्दा बढे, नेतृत्व घट्दै गयो, चरित्र हराउँदै गयो। आज दल धेरै, तर अनुशासन छैन; नेता धेरै, तर नीति छैन; कार्यकर्ता धेरै, तर कार्यक्षमता छैन। र अन्ततः, सबैभन्दा ठूलो अभाव—जसले देशलाई पहिचान दिने “नेपाली”पन नै हराउँदै गएको अनुभूति।

नेपाललाई एउटा अर्को राजनीतिक दल होइन; एउटा दृढ चरित्र, इमानदार नेतृत्व, र नागरिकीय चेतना चाहिएको छ। नभए, दलहरु झैँ झैँ बढ्दै जाला, राजनीति अझै फोहोरी बन्दै जाला, तर देश—उही ठाउँमा, उही दु:खमा, उही दिशाविहीनतालाई बोकेर उभिरहनेछ।

आगामी फागुन २१ गतेका लागि तय गरिएको प्रतिनिधि सभा निर्वाचनमा भाग लिनका लागि मंसिर १ देखि १० गतेसम्म निर्वाचन आयोगमा १०६ राजनीतिक दलले दर्ता निवेदन पेश गरेका छन्। आयोगले बुधबार साँझ दर्ताको समय थप चार दिन बढाउने निर्णय गरेपछि अझै बाँकी दलका लागि पनि निर्वाचन प्रयोजनका लागि दर्ता गराउने बाटो खुलेको छ। आयोगका अनुसार हालसम्म १३७ दल आयोगमा वैधानिक रूपमा दर्ता छन्।

जेनजी आन्दोलनपछि आयोगमा दर्ता भएका १९ नयाँ दलमध्ये बुधबार साँझसम्म १६ दलले आगामी निर्वाचनमा भाग लिन दर्ता गराइसकेका छन्। पहिलोपटक प्रतिस्पर्धामा उत्रन लागेकामध्ये नेत्रविक्रम चन्द ‘विप्लव’ नेतृत्वको नेकपा (माओवादी), धरानका मेयर हर्क साम्पाङको दल, साथै नागरिक उन्मुक्ति पार्टी नेपाल, श्रम संस्कृति पार्टी, स्वाभिमान पार्टी, राष्ट्रिय परिवर्तन पार्टी लगायतका दल छन्।

यसैबीच, विभिन्न दलहरूले मिलेर एकल चुनाव चिन्हमा निर्वाचनमा उत्रन आयोगमा निवेदन दिएका छन्। कुलमान घिसिङको उज्यालो नेपाल पार्टी र खगेन्द्र सुनारको हाम्रो पार्टी नेपालले संयुक्त चिन्हमा निर्वाचन लड्ने गरी निवेदन दर्ता गरेका छन्। नेपाल संघीय समाजवादी पार्टी, बहुजन एकता पार्टी नेपाल, नेपाल जनजागृति पार्टी, राष्ट्रिय मुक्ति पार्टी नेपाल, जनता समाजवादी पार्टी र नागरिक उन्मुक्ति पार्टी नेपालले पनि संयुक्त चिन्हका लागि आवेदन दिएका छन्।

जेनजी आन्दोलनपछि दर्ता भएका १९ नयाँ दलमध्ये अधिकांश दललाई ७७ जिल्लाबाट ५०० मतदाताको सनाखत संकलनमा समस्या परेको आयोगले जनाएको छ। बुधबार साँझसम्म नागरिक बचाउ दलले ३०१, जनता लोकतान्त्रिक पार्टीले १२३, जनअधिकार पार्टीले ९ र लिबरल पार्टीले ७ मतदाताको सनाखत मात्रै बुझाएका छन्। आयोगको अनुमानअनुसार थप ४ देखि ५ दलले मात्र पूर्ण प्रक्रिया पूरा गरी दर्ता सम्भावित देखिन्छ।

प्रतिनिधि सभा निर्वाचनमा भाग लिन दर्ता भएका १०६ दलको सूचीमा देश विकास पार्टी, प्रगतिशील लोकतान्त्रिक पार्टी, नेपाल मजदुर किसान पार्टी (नेमकिपा), राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी, नेपाली काँग्रेस, नेकपा (एमाले), जनता समाजवादी पार्टी, राष्ट्रिय जनमोर्चा, नेपाली कम्युनिष्ट पार्टी (संयुक्त), नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (माले) लगायत पुराना प्रमुख दलदेखि विभिन्न नवगठित दलहरूसमेत छन्। त्यस्तै, उज्जवल भविष्य पार्टी, विवेकशील साझा पार्टी, राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी, राष्ट्रिय जनमत पार्टी, प्रगतिशील समाजवादी पार्टी, नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (माक्सवादी), राष्ट्र निर्माण दल नेपाल, तराई–मधेश लोकतान्त्रिक पार्टी, गान्धिबादी पार्टी, राष्ट्रिय गौरव पार्टी लगायतका दल पनि दर्ता सूचीमा समावेश छन्।

आगामी निर्वाचनमा पहिलो पटक प्रतिस्पर्धा गर्न लागेका १६ नयाँ दलको सूचीमा राष्ट्रिय परिवर्तन पार्टी, गतिशील लोकतान्त्रिक पार्टी, नागरिक उन्मुक्ति पार्टी नेपाल, श्रम संस्कृति पार्टी, स्वाभिमान पार्टी, नेकपा (माओवादी), जनादेश पार्टी नेपाल, सार्वभौम नागरिक पार्टी, राष्ट्रिय उर्जाशील पार्टी नेपाल, उज्यालो नेपाल पार्टी, नागरिक सर्वोच्चता पार्टी नेपाल, नागरिक सेवा पार्टी, हाम्रो पार्टी नेपाल–उज्यालो नेपाल पार्टी (संयुक्त), प्रगतिशील नागरिक पार्टी, राष्ट्र निर्माण दल नेपाल, राष्ट्रिय जनमत पार्टी र समुन्नत नेपाल पार्टी रहेका छन्।

समग्रमा निर्वाचन आयोगमा दलहरूको दर्ता चाप बढेको छ भने जेनजी आन्दोलनपछिको असन्तुष्ट वातावरणले नयाँ राजनीतिक शक्तिहरू निर्माण र दर्ता प्रक्रियालाई तीव्र बनाएको देखिएको छ।