बडा दशैं नेपाली समाज र संस्कृतिको सबैभन्दा ठूलो र महत्वपूर्ण चाड मानिन्छ। यो चाड हिन्दू धर्मावलम्बीहरूमाझ विजयादशमी नामले पनि प्रचलित छ। प्रत्येक वर्ष आश्विन शुक्ल प्रतिपदादेखि पूर्णिमासम्म मनाइने दशैं आश्विन महिनाको सुरुदेखि १५ दिनसम्म विभिन्न पूजाआर्चना, संस्कार र पारिवारिक मेलमिलापका साथ धूमधामले मनाइन्छ। दशैंलाई दुर्गा पूजा पनि भनिन्छ किनकि यस पर्वमा शक्ति र विजयकी प्रतीक देवी दुर्गाको विशेष पूजा गरिन्छ।

दशैंको सुरुवात घटस्थापनाबाट हुन्छ। घटस्थापनाका दिन बिहानै शुभ साइतमा विधिपूर्वक जमरा राखिन्छ र घरको पूजाघर वा दशैं घरमा देवी दुर्गाको आह्वानसहित कलश स्थापनाको परम्परा चलाइएको छ। कलश स्थापना गर्दा भूमि पूजन, मन्त्रपाठ र दुर्गा सप्तशतीका श्लोकहरू पाठ गरिन्छ। जमरा राखिएको स्थानलाई अत्यन्त पवित्र मानिन्छ र यो ९ दिनसम्म नित्य पूजा, दीप प्रज्वलन र देवीको स्तुति गरिन्छ।

नवरात्रिका नौ दिनमा दुर्गाका नौ रूपहरू पूजा गरिन्छन् — शैलपुत्री, ब्रह्मचारिणी, चन्द्रघण्टा, कुष्माण्डा, स्कन्दमाता, कात्यायनी, कालरात्रि, महागौरी र सिद्धिदात्री। यी प्रत्येक रूपले जीवनमा आस्था, शक्ति, बुद्धि, सफलता र सुरक्षा प्रदान गर्ने विश्वास गरिन्छ। सप्तमी, अष्टमी र नवमीमा विशेष पूजा हुन्छ। महाअष्टमी र महानवमीका दिन शक्ति र विजयको आराधना गर्दै विशेषतया दुर्गा सप्तशतीको पाठ गरिन्छ।

महाअष्टमीमा विभिन्न शक्तिपीठ र देवी मन्दिरहरूमा असंख्य भक्तजनहरू पूजाआर्चनाका लागि पुग्छन्। यस दिन देवीलाई बलि दिने चलन प्राचीन समयदेखि रहँदै आएको छ। तर पछिल्ला वर्षहरूमा जनावरको बलिमा कटौती हुँदै गइरहेको छ र धेरैजसो भक्तहरूले कुभिन्डो, घिरौँला जस्ता प्रतीकात्मक बलि चढाउने प्रचलन बढ्दो छ। महानवमीमा नेपाली सेनाले आफ्ना हतियार र उपकरणहरूको पूजा गर्ने विशेष परम्परा छ। यसलाई विजय प्राप्तिका निम्ति शक्ति र आशीर्वाद माग्ने परम्परागत विश्वासले जोडिएको छ।

दशैंको दशौं दिनलाई विजयादशमी वा टीका दिने दिन भनिन्छ। यस दिन मान्यजन र परिवारका जेठाज्येष्ठले आफ्ना सन्तान, भाइबहिनी र आफन्तलाई दुर्गाको प्रसादस्वरूप राता टीका, जमरा र दक्षिणा दिन्छन्। टीका र जमराले आशिर्वाद र समृद्धिको प्रतीक जनाउँछ। यो दिन परिवार एकै ठाउँमा भेला भई आपसी माया, सम्मान र शुभकामनाको आदानप्रदान गर्ने विशेष अवसर मानिन्छ। टीका लगाउन नसकेकाहरूले पञ्चमीसम्म र कतिपय ठाउँमा कोजाग्रत पूर्णिमासम्म टीका ग्रहण गर्ने प्रचलन पनि छ।

दशैंले नेपाली समाजमा पारिवारिक एकता र सद्भाव बढाउने महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। विदेशमा बस्ने नेपालीहरू समेत यस पर्वका कारण आफ्नो गाउँघर र परिवार भेट्न स्वदेश फर्किने गर्छन्। विद्यालय, कार्यालय र व्यवसायहरू लामो बिदामा जान्छन्, जसले गर्दा सबैलाई विश्राम र पारिवारिक समय बिताउने अवसर मिल्छ। यो पर्वले विभिन्न जातजाति र क्षेत्रका नेपालीलाई साझा उत्सवमा एकताबद्ध गर्छ।

आर्थिक दृष्टिले पनि दशैंको प्रभाव निकै ठूलो छ। यो बेला बजारमा उपभोग्य वस्तु, लत्ता कपडा, खाद्यान्न, माछा, मासु, फलफूल, मिठाई, चिउरा, घ्यु आदि किनमेलमा भारी वृद्धि हुन्छ। व्यावसायिक गतिविधिमा वृद्धि हुने भएकाले यो समय व्यापारी र उद्यमीहरूका लागि पनि अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हुन्छ। घरघरमा नयाँ लुगा किन्ने, घर मर्मत गर्ने, नयाँ सरसामान ल्याउने जस्ता काम गरिन्छ।

धार्मिक र सांस्कृतिक दृष्टिले दशैंले असत्यमाथि सत्यको विजय र सद्गुणमाथि दुर्गुणको हार भन्ने सन्देश दिन्छ। हिन्दू पुराणअनुसार देवी दुर्गाले महिषासुर नामक दानवलाई यही समयमा वध गरेर धर्म र सत्यलाई सुरक्षित पारेकी थिइन्। त्यसैले यो पर्वलाई शक्ति र धर्मको विजयको प्रतीक मानिन्छ।

हालको समयमा दशैंबारे केही बहस र आलोचनाहरू पनि छन्। विशेषगरी बलिदान प्रथाले पशु अधिकारबारे प्रश्न उठाएको छ। आधुनिक पुस्ताले मासु सेवनमा कटौती गर्नुपर्छ भन्ने सन्देश दिइरहेका छन् भने कतिपयले दशैंको खर्चिलो स्वरूपले सामान्य परिवारलाई आर्थिक दबाब पार्ने पनि बताउँछन्। यद्यपि परम्परा र आधुनिकताको सन्तुलन खोज्दै दशैं अझै पनि सबै नेपालीहरूको साझा र आत्मिक पर्व बनेर रहँदै आएको छ।

बडा दशैं केवल एक धार्मिक अनुष्ठान मात्र होइन, यो नेपाली समाजको पहिचान, संस्कार र साझा भावना हो। देवी दुर्गाको आराधना मार्फत शक्ति, समृद्धि र कर्तव्यबोधको संकल्प लिने अवसर हो। परिवारसँग भेटघाट, माया र आशीर्वाद बाँड्ने, सम्बन्धलाई अझ प्रगाढ बनाउने र पुरानो कटुता भुलेर नयाँ सुरुवात गर्ने सन्देश दिने पर्वका रूपमा दशैंले सदैव नेपाली जीवनलाई रङ्गीन र उत्साही बनाइरहेको छ।

Old Photo Archive: