नेपाली कांग्रेसको १५औँ महाधिवेशनअन्तर्गत जारी बन्दसत्रले पार्टीको संशोधित विधान पारित गर्दै संगठनात्मक संरचना, युवा सहभागिता, महिला तथा समावेशी प्रतिनिधित्व र विभिन्न पेसागत क्षेत्रका विज्ञलाई नेतृत्व तहमा प्रवेश गराउने नयाँ व्यवस्था अघि सारेको छ।

नयाँ विधानमा कांग्रेसको केन्द्रीय संरचनालाई अझ फराकिलो र समावेशी बनाउँदै महिला, दलित, आदिवासी जनजाति, मधेसी, थारू, मुस्लिम, खसआर्य, पिछडिएको क्षेत्र, अल्पसंख्यक तथा अन्य समुदायको प्रतिनिधित्व सुनिश्चित गर्ने व्यवस्था गरिएको छ। पार्टीका विभिन्न तहमा महिलाको कम्तीमा एकतिहाइ प्रतिनिधित्व सुनिश्चित गर्ने नीति पनि विधानमा समेटिएको छ।

कांग्रेसले यसपटक युवा पुस्तालाई नेतृत्वमा ल्याउने विषयलाई विशेष प्राथमिकता दिएको छ। संशोधित विधानअनुसार ३५ वर्षमुनिका २१ जना युवा अनिवार्य रूपमा केन्द्रीय कार्यसमितिमा निर्वाचित हुने व्यवस्था गरिएको छ। सातै प्रदेशबाट युवा प्रतिनिधित्व हुने गरी तथा खुलातर्फबाट समेत युवा सदस्य निर्वाचित गर्ने प्रावधान राखिएको छ। कांग्रेसको केन्द्रीय नेतृत्वमा यसरी निश्चित संख्यामा युवा प्रतिनिधित्व सुनिश्चित गरिएको यो महत्वपूर्ण नयाँ अभ्यास हो।

राजनीतिमा सक्रिय परम्परागत कार्यकर्तामात्र नभई समाजका विभिन्न क्षेत्रमा अनुभव र विज्ञता हासिल गरेका व्यक्तिलाई पनि पार्टीको नीति निर्माण तहमा ल्याउने बाटो विधानले खोलेको छ। चिकित्सक, इन्जिनियर, प्राध्यापक, पत्रकार, कानुन व्यवसायी, अर्थविद् तथा अन्य पेसागत र बौद्धिक क्षेत्रबाट सात जनालाई केन्द्रीय नेतृत्वमा समेट्ने व्यवस्था गरिएको छ। कांग्रेसले यस्तो व्यवस्थालाई पार्टी संरचनामा विज्ञताको ‘ल्याटरल इन्ट्री’का रूपमा अघि बढाएको छ।

विदेशमा रहेका कांग्रेससम्बद्ध नेपालीलाई पनि पार्टीको केन्द्रीय संरचनामा प्रत्यक्ष प्रतिनिधित्व गराउने व्यवस्था गरिएको छ। नेपाली जनसम्पर्क समितिबाट आएका महाधिवेशन प्रतिनिधिमध्येबाट छ जना केन्द्रीय सदस्य निर्वाचित हुनेछन्। यस व्यवस्थाले विश्वका विभिन्न मुलुकमा रहेका कांग्रेस कार्यकर्ता तथा समर्थकको भूमिकालाई केन्द्रीय तहमा औपचारिक स्थान दिनेछ।

नयाँ विधानमा अपाङ्गता भएका व्यक्ति, श्रमिक, अल्पसंख्यक, प्रजातन्त्र सेनानी, सहिद परिवार तथा द्वन्द्वपीडितलगायत समूहको प्रतिनिधित्वलाई पनि थप व्यवस्थित गर्ने प्रयास गरिएको छ। पार्टीले नयाँ पुस्ता, महिला, समावेशी समुदाय र विशेषज्ञलाई नेतृत्वमा समेटेर संगठनलाई समयअनुकूल बनाउने लक्ष्य लिएको जनाएको छ।

१५औँ महाधिवेशनअघिका विभिन्न चरणमा कांग्रेसको केन्द्रीय कार्यसमितिको आकार र मनोनयन संख्याबारे फरक फरक प्रस्ताव सार्वजनिक भएका थिए। महाधिवेशनअघि प्रकाशित विवरणमा २३२ देखि २३८ सदस्यीय संरचना तथा सभापतिबाट ६१ सदस्य मनोनयन हुने व्यवस्था उल्लेख गरिएको थियो। त्यसैले अन्तिम रूपमा बन्दसत्रबाट पारित विधानको प्रमाणित पाठ सार्वजनिक भएपछि केन्द्रीय कार्यसमितिको निश्चित कुल संख्या र मनोनयन संख्या औपचारिक रूपमा स्पष्ट हुनेछ।

महाधिवेशनको बन्दसत्रले पार्टीको आर्थिक प्रतिवेदनसमेत पारित गरेको छ। कांग्रेस नेतृत्वले पार्टी सदस्य तथा शुभेच्छुकको सहयोगका कारण ठूलो संख्यामा प्रतिनिधि सहभागी भएको महाधिवेशनलाई तुलनात्मक रूपमा मितव्ययी ढंगले सञ्चालन गरिएको दाबी गरेको छ।

संशोधित विधान पारित भएसँगै अब कांग्रेसको नयाँ केन्द्रीय नेतृत्व चयनका लागि निर्वाचन प्रक्रिया अघि बढ्ने बाटो खुलेको छ। नयाँ विधानअनुसार हुने निर्वाचनले पार्टीको आगामी नेतृत्वमा पुरानो पुस्तासँगै युवा, महिला, विभिन्न समुदाय, विदेशस्थित नेपाली तथा पेसागत विज्ञको उपस्थिति उल्लेख्य रूपमा बढाउने अपेक्षा गरिएको छ।

कांग्रेस महाधिवेशनमा युवा प्रतिनिधित्व, आत्मसमीक्षा र ‘हाइपरपोलिटिक्स’ बहस

नेपाली कांग्रेसको १५औँ महाधिवेशनमा युवा प्रतिनिधित्व, पार्टीको आन्तरिक सुधार, राजनीतिक संस्कृतिको पुनर्निर्माण र बदलिँदो नेपाली समाजमा देखिएको ‘हाइपरपोलिटिक्स’को बहस प्रमुख विषय बनेका छन्।

महाधिवेशनमा सहभागी युवा प्रतिनिधिहरूले पछिल्लो जेनेजी आन्दोलनले उठाएका सुशासन, अवसर, समानता, भ्रष्टाचारविरोध र पुस्तान्तरणका मुद्दालाई कांग्रेसले आत्मसात गर्न थालेको दाबी गरेका छन्। कांग्रेसले संशोधित विधानमार्फत ३५ वर्षमुनिका २१ जनालाई केन्द्रीय सदस्यमा सुनिश्चित प्रतिनिधित्व दिने व्यवस्था गरेको छ। युवा प्रतिनिधिहरूले यसलाई पार्टीभित्र पुस्तान्तरणको सुरुवातका रूपमा लिएका छन्, यद्यपि पदाधिकारी तहमा समेत युवा प्रतिनिधित्व सुनिश्चित गर्नुपर्ने आवाज कायम छ।

झापाकी २२ वर्षीया महाधिवेशन प्रतिनिधि रुवि सिटौलासहितका युवा प्रतिनिधिले नयाँ व्यवस्थाले आफ्नो पुस्तालाई पार्टीभित्रैबाट आवाज उठाउने अवसर दिएको बताएका छन्। अर्की प्रतिनिधि एलिजा ढकालले जेनेजी आन्दोलनपछि कांग्रेसले विगतका कमजोरीमाथि पुनरावलोकन गर्दै नयाँ पुस्ताका मुद्दा सम्बोधन गर्ने प्रयास गरेको बताएकी छन्। इलामका मिलन चापागाईं, सिन्धुलीका मुकेश घिमिरेलगायत प्रतिनिधिले युवा कोटा सकारात्मक सुरुवात भए पनि कांग्रेसलाई अझ प्रविधिमैत्री, खुला र नेतृत्व हस्तान्तरणमा स्पष्ट बनाउनुपर्ने बताएका छन्।

सभापति गगनकुमार थापाले महाधिवेशनमा प्रस्तुत गरेको राजनीतिक प्रतिवेदनमा पनि विगतका कमजोरी स्वीकार गर्दै पार्टीले पछिल्ला दुई दशकमा मूल उद्देश्यभन्दा पद, सत्ता, गठबन्धन, भागबन्डा र गुटगत प्रतिस्पर्धालाई बढी प्राथमिकता दिएको आत्मसमीक्षा गरिएको छ। युवासँगको दूरी घटाउने, संगठन पुनर्संरचना गर्ने, पार्टी निर्णयमा डिजिटल सहभागिता बढाउने तथा जेनेजी पुस्ताका असन्तुष्टि र माग अध्ययन गर्न स्वतन्त्र युवा विज्ञसहित विशेष कार्यदल बनाउने प्रस्ताव गरिएको छ।

थापाले पछिल्लो समय बारम्बार प्रयोग गर्दै आएको अर्को शब्द हो, ‘हाइपरपोलिटिक्स’। राजनीतिशास्त्री एन्टोन यागरले लोकप्रिय बनाएको यो अवधारणाले समाजमा राजनीतिक चासो, आक्रोश, बहस र सक्रियता अत्यधिक बढे पनि त्यो ऊर्जा दीर्घकालीन संगठन, पार्टी, युनियन वा संस्थागत संरचनामा रूपान्तरण नहुने अवस्थालाई जनाउँछ।

थापाको विश्लेषणमा नेपालमा राजनीति संसद् र दलको सीमाभन्दा बाहिर फेसबुक, टिकटक, रिल, लाइक, सडक प्रदर्शन र दैनिक बहससम्म विस्तार भएको छ। प्रत्येक विषय राजनीतिक बन्ने र प्रत्येक नागरिक कुनै न कुनै रूपमा राजनीतिक बहसमा जोडिने अवस्थालाई उनले नेपालको ‘हाइपरपोलिटिक्स’सँग जोडेका छन्। यसको मुख्य प्रश्न राजनीति धेरै भयो कि भएन भन्ने होइन, त्यो राजनीतिक ऊर्जा कति संस्थागत र दीर्घकालीन परिवर्तनमा रूपान्तरण भइरहेको छ भन्ने हो।

कांग्रेस उपसभापति विश्वप्रकाश शर्माले पनि महाधिवेशनमा पार्टीको राजनीतिक संस्कृतिमा सुधार गर्न १५ वटा सार्वजनिक संकल्प अघि सारेका छन्। उनले नेतृत्व परिवर्तन मात्र पर्याप्त नहुने भन्दै संगठन सञ्चालनको शैली, गुटबन्दी, व्यक्ति केन्द्रित राजनीति, पद दोहोर्‍याउने प्रवृत्ति, राजनीतिक संरक्षण र अपारदर्शितामा सुधार आवश्यक रहेको बताएका छन्।

शर्माले व्यक्तिको देवत्वकरण वा दानवीकरण नगर्ने, स्थायी गुटलाई संगठनको आधार नबनाउने, उम्मेदवार छनोटमा पहुँच र सम्बन्धको प्रभाव घटाउने, ‘इलेक्सन ब्युरो’ गठन गर्ने, सामाजिक सञ्जाललाई आन्तरिक विवादको अखडा नबनाउने र डिजिटल माध्यमबाट पार्टी सदस्यको भावना निर्णय प्रक्रियामा जोड्ने प्रस्ताव गरेका छन्।

समग्रमा कांग्रेसको १५औँ महाधिवेशन केवल नयाँ नेतृत्व चयनमा सीमित नभई युवा पुस्तालाई नेतृत्वमा ल्याउने, विगतका कमजोरी स्वीकार गर्ने, राजनीतिक संस्कार बदल्ने, संगठनलाई डिजिटल र समावेशी बनाउने तथा जनतासँगको दूरी घटाउने प्रयासका रूपमा प्रस्तुत भइरहेको छ। तर महाधिवेशनमा गरिएका यी संकल्प र संरचनागत परिवर्तन व्यवहारमा कति लागू हुन्छन् भन्ने कुरा कांग्रेसको आगामी कार्यशैलीले नै परीक्षण गर्नेछ।

छोटो सारांश: कांग्रेसले ३५ वर्षमुनिका २१ युवालाई केन्द्रीय समितिमा प्रतिनिधित्व सुनिश्चित गर्दै नयाँ पुस्तालाई नेतृत्वमा प्रवेश गराउने बाटो खोलेको छ। गगन थापाले जेनेजी असन्तुष्टि, डिजिटल राजनीति र ‘हाइपरपोलिटिक्स’लाई पार्टी सुधारको सन्दर्भमा उठाएका छन् भने विश्वप्रकाश शर्माले आत्मालोचना, गुटबन्दी अन्त्य, पारदर्शिता र नागरिकको विश्वास जित्ने राजनीतिक संस्कृतिका लागि १५ संकल्प अघि सारेका छन्।