वाशिङ्टनको ‘Economic D-Day’ अन्तर्गत इरानसँग कारोबार गर्ने तेस्रो देश, बैंक, तेल–ढुवानी तथा वित्तीय सञ्जालमाथि अभूतपूर्व Secondary Sanctions लगाउने तयारी; तेहरानले आर्थिक युद्धलाई सैन्य आक्रमणसरह लिने चेतावनी दिएपछि युरोपमा समेत सुरक्षा सतर्कता, ग्रीसले क्रेटस्थित रणनीतिक क्षेत्रको सुरक्षाका लागि Patriot प्रणाली सार्‍यो

वाशिङ्टन/तेहरान, अगस्ट २४, २०२६

अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले इरानमाथिको सैन्य दबाब फेरि तीव्र बनाए वा जारी युद्धलाई थप विस्तार गरे युरोपमा रहेका अमेरिकी तथा अमेरिकी सेनाले प्रयोग गर्ने सैन्य ठेगानामाथि आक्रमण गर्ने विकल्पबारे तेहरानले गम्भीर रूपमा विचार गरिरहेको विवरण सार्वजनिक भएको छ। Financial Times ले इरानी मामिलाबारे जानकार स्रोतहरूलाई उद्धृत गर्दै इरानले विशेषगरी दक्षिणपूर्वी युरोपमा रहेका अमेरिकी सैन्य सम्पत्ति तथा रणनीतिक संरचनालाई सम्भावित लक्ष्यका रूपमा अध्ययन गरेको जनाएको छ। यद्यपि इरान सरकारले अहिलेसम्म युरोपमा आक्रमण गर्ने औपचारिक आदेश वा निश्चित योजना सार्वजनिक गरेको छैन।

रिपोर्टअनुसार बुल्गेरिया र साइप्रसमा रहेका वा अमेरिकी तथा सहयोगी सेनाले प्रयोग गर्ने सैन्य संरचनाहरू सम्भावित जोखिममा पर्न सक्ने ठाउँमध्ये छन्। तेहरानले यसअघि पनि इरानविरुद्ध आक्रमण सञ्चालन गर्न कुनै विदेशी मुलुकको भूमि वा सैन्य आधार प्रयोग भए त्यस्ता संरचनालाई वैध सैन्य लक्ष्य मान्न सकिने चेतावनी दिँदै आएको छ। पछिल्लो रिपोर्टले अमेरिका–इरान द्वन्द्व खाडी र मध्यपूर्वको सीमाबाट बाहिरिएर युरोपसम्म फैलिन सक्ने चिन्ता बढाएको छ।

तनावलाई थप गम्भीर बनाउँदै ग्रीसले कारपाथोस टापुमा रहेको Patriot हवाई प्रतिरक्षा प्रणालीको एक ब्याट्री क्रेटस्थित सौदा क्षेत्रमा स्थानान्तरण गर्न थालेको छ। सौदा बेमा ग्रीक सेनासँगै अमेरिका र नेटोका लागि रणनीतिक महत्वका नौसैनिक तथा हवाई सुविधा छन्। ग्रीक सरकारी प्रसारण संस्था ERT का अनुसार इरानबाट बढेको सम्भावित खतरा र पूर्वी भूमध्यसागरमा हवाई प्रतिरक्षा पुनःव्यवस्थित गर्ने योजनाअन्तर्गत महत्वपूर्ण संरचनाको सुरक्षा बलियो बनाउन यस्तो कदम चालिएको हो।

इरानको यो सम्भावित सैन्य रणनीतिसम्बन्धी खबर त्यही समयमा आएको हो, जब ट्रम्प प्रशासनले प्रत्यक्ष सैन्य कारबाहीभन्दा आर्थिक दबाबलाई अझ व्यापक र कठोर बनाउँदै इरानविरुद्ध नयाँ ‘financial offensive’ सुरु गर्ने तयारी गरेको छ। अमेरिकी अर्थमन्त्री स्कट बेसेन्टले सोमबार दिउँसो अमेरिकी पूर्वी समयअनुसार १ बजे इरानमाथि नयाँ प्रतिबन्ध रणनीति सार्वजनिक गर्ने अपेक्षा गरिएको छ।

Reuters का अनुसार अमेरिकी ट्रेजरीले Secondary Sanctions अर्थात् इरानसँग कारोबार गर्ने गैर–इरानी देश, कम्पनी, बैंक, वित्तीय संस्था तथा व्यवसायलाई समेत अमेरिकी प्रतिबन्धको दायरामा ल्याउने व्यवस्था विस्तार गर्ने तयारी गरेको छ। नयाँ नीतिले इरानसँग प्रत्यक्ष कारोबार मात्र होइन, तेस्रो मुलुकमार्फत हुने निश्चित कारोबारसमेत प्रतिबन्धको जोखिममा पार्न सक्छ।

बेसेन्टले यस अभियानलाई “Economic D-Day” का रूपमा प्रस्तुत गर्दै इरानी अर्थतन्त्रलाई बाँकी विश्वसँग जोडिरहेका आर्थिक तथा वित्तीय मार्गलाई काट्ने अमेरिकी उद्देश्य रहेको बताएका छन्। नयाँ अभियान विशेषगरी इरानी पेट्रोलियम किन्ने तथा ढुवानी गर्ने कम्पनी, तेल ट्यांकर र ‘shadow fleet’, मुद्रा सटही केन्द्र, स्वतन्त्र व्यापार क्षेत्र, बैंकिङ तथा भुक्तानी संयन्त्र, जहाज दर्ता प्रणाली, फ्रन्ट कम्पनी र प्रतिबन्ध छल्न प्रयोग हुने तेस्रो देशका सञ्जालमाथि केन्द्रित हुने अपेक्षा गरिएको छ। Reuters ले नयाँ प्रतिबन्धले इरानसँग कारोबार गरिरहेका देश तथा संस्थालाई अमेरिकी वित्तीय प्रणालीबाट अलग पार्ने जोखिम अझ बढाउने जनाएको छ।

ट्रम्पले पनि इरान आर्थिक रूपमा कमजोर हुँदै गएको दाबी गर्दै आफ्नो प्रशासनले तेहरानलाई थप एक्ल्याउने नीति अघि बढाउने बताएका छन्। अमेरिकी रणनीतिको मूल उद्देश्य इरानलाई तेल बिक्रीबाट प्राप्त हुने आम्दानी, अन्तर्राष्ट्रिय बैंकिङ पहुँच र प्रतिबन्ध छल्ने वैकल्पिक वित्तीय मार्गबाट वञ्चित गर्नु रहेको देखिन्छ।

यो नीतिको सबैभन्दा ठूलो अन्तर्राष्ट्रिय प्रभाव चीनमाथि पर्न सक्ने अनुमान गरिएको छ। चीन लामो समयदेखि इरानी तेलको प्रमुख खरिदकर्तामध्ये एक रहँदै आएको छ। Reuters का अनुसार अमेरिकी दबाब, ढुवानी अवरोध र यसअघि लगाइएका प्रतिबन्धबीच अगस्टमा चीनतर्फ जाने इरानी तेलको मात्रा जुलाईको तुलनामा उल्लेख्य रूपमा घटेको छ। वाशिङ्टनले चिनियाँ रिफाइनरी तथा ढुवानी कम्पनीमाथि यसअघि नै कारबाही गरिसकेको छ, तर नयाँ Secondary Sanctions ले चिनियाँ बैंक तथा अन्य वित्तीय संरचनामाथि दबाब बढाउन सक्ने देखिएको छ।

तर तेहरानले अमेरिकी आर्थिक अभियानलाई सामान्य प्रतिबन्धका रूपमा मात्र नलिने संकेत दिएको छ। इरानी वरिष्ठ अधिकारीहरूले अमेरिकाको आर्थिक दबाबमा कुनै देशले सहयोग गरे त्यसलाई इरानविरुद्धको शत्रुतापूर्ण कार्यका रूपमा हेरिने चेतावनी दिएका छन्। नयाँ अमेरिकी प्रतिबन्ध लागू भए खाडीबाट हुने ऊर्जा आपूर्तिमा थप अवरोध सिर्जना हुन सक्ने चेतावनीसमेत इरानबाट आएको छ। Reuters का अनुसार तेहरानले नयाँ अमेरिकी कदमको प्रतिक्रिया “विनाशकारी” हुन सक्ने बताएको छ।

विश्वका ऊर्जा बजारका लागि सबैभन्दा ठूलो चिन्ता भनेको स्ट्रेट अफ हर्मुज हो। विश्वको प्रमुख तेल तथा ग्यास ढुवानी मार्गमध्ये एक यो जलडमरूमध्य अमेरिका–इरान द्वन्द्व सुरु भएदेखि तनावको केन्द्रमा छ। सोमबार मात्रै इरानले आफ्नो नियम उल्लंघन गरेको आरोप लगाउँदै ४५ वटा तेल ट्यांकरलाई कालोसूचीमा राखेको र ती जहाजलाई जरिवाना, नियन्त्रण वा कार्गो जफत गर्न सकिने चेतावनी दिएको Reuters ले जनाएको छ।

अमेरिका र इरानबीचको तनावका कारण हर्मुज हुँदै हुने जहाज आवागमन सामान्य अवस्थाभन्दा प्रभावित बनेको छ। अमेरिकी नौसेनाले मार्ग खुला राख्न प्रयास गरिरहेको भए पनि इरानले जलमार्गमाथिको आफ्नो अधिकार र सुरक्षा नियम कडाइका साथ लागू गर्ने बताउँदै आएको छ। यस्तो अवस्थामा नयाँ आर्थिक प्रतिबन्धसँगै सैन्य तनाव थपिए विश्व बजारमा तेलको आपूर्ति, बीमा शुल्क, ढुवानी खर्च र ऊर्जा मूल्यमा ठूलो असर पर्न सक्ने जोखिम छ।

सोमबार नयाँ प्रतिबन्ध घोषणाअघि अन्तर्राष्ट्रिय वित्तीय बजारमा समेत सतर्कता देखिएको छ। Reuters का अनुसार तेलको मूल्य यसअघि बढेपछि सोमबार प्रारम्भिक कारोबारमा केही घटे पनि बजारमा मुख्य चिन्ता प्रतिबन्धको वास्तविक स्वरूप र त्यसको बदलामा इरानले कस्तो प्रतिक्रिया जनाउँछ भन्नेमा केन्द्रित छ।

अर्कोतर्फ, युरोपमा सम्भावित इरानी प्रहारसम्बन्धी रिपोर्ट सार्वजनिक भएपछि नेटोले कुनै पनि खतरा सामना गर्न गठबन्धन तयार रहेको जनाएको छ। यद्यपि हालसम्म इरानले युरोपमा अमेरिकी ठेगानामाथि आक्रमण सुरु गरेको प्रमाण छैन र सार्वजनिक विवरण मुख्यतः सम्भावित विकल्प तथा आकस्मिक सैन्य योजनाबारे केन्द्रित छन्। यही कारण, इरानले “युरोपमा हमला गर्ने निर्णय गरिसकेको” भनेर निष्कर्ष निकाल्नुभन्दा उसले अमेरिकी सैन्य विस्तार भए प्रतिकारका विकल्प अध्ययन गरिरहेको भन्ने रूपमा घटनालाई बुझ्नु तथ्यगत रूपमा बढी उचित हुन्छ।

हालको अवस्थाले अमेरिका–इरान संघर्षलाई नयाँ र झन् खतरनाक मोडमा पुर्‍याएको छ। एकातिर ट्रम्प प्रशासन प्रत्यक्ष सैन्य आक्रमणको गति केही कम गर्दै इरानको तेल, बैंकिङ, ढुवानी र अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारिक सम्बन्धलाई निशाना बनाउने आर्थिक युद्धलाई तीव्र बनाउँदै छ; अर्कोतिर तेहरानले आर्थिक घेराबन्दीलाई सैन्य संघर्षकै विस्तारका रूपमा हेर्ने संकेत दिइरहेको छ।

यदि इरानले वास्तवमै युरोपस्थित अमेरिकी वा नेटोसम्बद्ध सैन्य संरचनालाई निशाना बनायो भने अहिले मुख्यतः मध्यपूर्व र खाडी क्षेत्रमा केन्द्रित रहेको द्वन्द्व युरोपेली सुरक्षा र नेटोको सामूहिक प्रतिरक्षासँग प्रत्यक्ष जोडिने जोखिम बढ्नेछ। त्यसैले सोमबार सार्वजनिक हुने अमेरिकी प्रतिबन्धको वास्तविक दायरा र त्यसपछि तेहरानले चाल्ने कदमलाई अब विश्व कूटनीति, सुरक्षा तथा ऊर्जा बजारले अत्यन्त नजिकबाट हेरिरहेका छन्।