किभ / युक्रेनले रुससँग जारी युद्धका बीच अमेरिका तथा युरोपबाट प्राप्त हुने हतियारमाथिको निर्भरता घटाउने रणनीतिअन्तर्गत स्वदेशमै विकसित नयाँ निर्देशित ‘ग्लाइड बम’ सेनाका लागि औपचारिक रूपमा खरिद गर्न थालेको छ। ‘Vyrivniuvach’ अर्थात् अंग्रेजीमा ‘Equalizer’ नाम दिइएको यो हतियार युक्रेनी कम्पनी DG Industry ले सरकार समर्थित रक्षा–प्रविधि प्लेटफर्म Brave1 को सहयोगमा विकास गरेको हो।

युक्रेनी सशस्त्र सेनाका नवप्रवर्तनसम्बन्धी अधिकारी कर्नेल भ्लादिस्लाभ भोलोशिनका अनुसार परीक्षण पूरा भएपछि Equalizer अब युक्रेनी सशस्त्र सेनाका लागि औपचारिक रूपमा खरिद भइरहेको छ। युक्रेनको रक्षा मन्त्रालयले यसअघि मे महिनामै पहिलो प्रयोगात्मक खेप खरिद गरिसकेको र आवश्यक परीक्षण पूरा भएपछि बमलाई युद्धमा प्रयोगका लागि तयार घोषित गरेको थियो। यसको विकास अवधारणा निर्माणदेखि काम गर्ने नमुना तयार पार्न करिब १७ महिना लागेको बताइएको छ।

के हो ‘Equalizer’?

Equalizer परम्परागत बमलाई पखेटा, नियन्त्रण प्रणाली र मार्गनिर्देशन प्रविधि थपेर लामो दूरीबाट लक्ष्यमा पुर्‍याउन सक्ने precision-guided glide bomb हो। सामान्य बम विमानबाट खसेपछि गुरुत्वाकर्षणका आधारमा तल झर्छ भने glide bomb ले पखेटा र नियन्त्रण प्रणाली प्रयोग गरेर अगाडि धेरै किलोमिटरसम्म यात्रा गर्न सक्छ।

युक्रेनको रक्षा मन्त्रालयका अनुसार Equalizer मा करिब २५० किलोग्रामको वारहेड छ र यसले अग्रपंक्तिभन्दा दर्जनौँ किलोमिटर पछाडि रहेका सैनिक किल्ला, कमान्ड पोस्ट तथा अन्य लक्ष्यलाई निशाना बनाउन सक्छ। यसका कारण युक्रेनी लडाकु विमानले रुसी वायु प्रतिरक्षा प्रणालीको नजिक पुग्नु नपरी टाढैबाट बम छाड्न सक्ने सम्भावना बढ्छ।

Equalizer मा छुट्टै इन्जिन भने छैन। Brave1 का अनुसार यसको उडान बमको आफ्नै गति, aerodynamic design र guidance system मा निर्भर हुन्छ। त्यसैले विमानबाट छाडिएको उचाइ, गति र कोणले यसको वास्तविक दूरीमा प्रभाव पार्छ। Brave1 ले यसको आधिकारिक अधिकतम दूरी सार्वजनिक नगरी “दर्जनौँ किलोमिटर” भनेको छ।

MiG-29 देखि F-16 सम्म

यो हतियार युक्रेनसँग रहेका MiG-29, Su-24 र Su-27 विमानबाट प्रयोग गर्न मिल्ने गरी तयार गरिएको छ। युक्रेनले पश्चिमी देशबाट प्राप्त गरेका F-16 तथा फ्रान्सेली Mirage लडाकु विमानमा पनि Equalizer जडान गर्न सकिने Brave1 ले जनाएको छ। तर ती विमानबाट नियमित रूपमा प्रयोग गर्नुअघि थप परीक्षण तथा प्रमाणीकरण आवश्यक पर्नेछ।

यसअघि युक्रेनले लामो दूरीबाट सटीक प्रहार गर्न मुख्यतः अमेरिकाबाट प्राप्त JDAM-ER, Small Diameter Bomb (SDB) तथा फ्रान्सले उपलब्ध गराएको AASM Hammer जस्ता हतियार प्रयोग गर्दै आएको थियो। विदेशी सहायता राजनीतिक निर्णय, उपलब्ध स्टक तथा आपूर्ति क्षमतामा निर्भर रहने भएकाले युक्रेनले आफ्नै उत्पादन बढाउन विशेष जोड दिइरहेको छ।

DG Industry का अनुसार Equalizer को लागत अमेरिकी JDAM-ER प्रणालीको तुलनामा करिब तीन गुणासम्म सस्तो हुन सक्ने बताइएको छ। उत्पादनलाई ठूलो परिमाणमा विस्तार गर्न सके युक्रेनले महँगा विदेशी precision weapons लाई गहिरो रणनीतिक लक्ष्यका लागि बचाएर तुलनात्मक रूपमा नजिकका रुसी लक्ष्यमा आफ्नै हतियार प्रयोग गर्न सक्नेछ।

पूरै स्वदेशी भने होइन

Equalizer लाई युक्रेनको घरेलु रक्षा उद्योगको महत्वपूर्ण उपलब्धिका रूपमा हेरिए पनि यो पूर्ण रूपमा विदेशी आपूर्ति शृङ्खलाबाट मुक्त भने छैन।

Brave1 का अनुसार बमका पखेटादेखि flight-controller software सम्म युक्रेनमै विकास गरिएको छ। तर केही chips र microcircuits विदेशबाट ल्याइन्छन्। करिब ९० प्रतिशत component base युक्रेन, युरोप र अमेरिकाबाट आउने बताइएको छ। युक्रेनले कुनै एउटै विदेशी स्रोतमा अत्यधिक निर्भरता नहोस् भन्ने ढङ्गले आपूर्ति प्रणाली निर्माण गर्न खोजेको जनाएको छ।

Equalizer एउटा मात्र परियोजना पनि होइन। Brave1 का अनुसार युक्रेनमा कम्तीमा आठवटा निर्माता विभिन्न किसिमका glide bomb प्रविधिमा काम गरिरहेका छन्। यसले भविष्यमा फरक आकार, वारहेड र दूरीका निर्देशित बम विकास गर्न सकिने आधार तयार पार्ने युक्रेनी अधिकारीहरूको अपेक्षा छ।

रुसको glide bomb अभियानले युक्रेनमाथि ठूलो दबाब

युक्रेनले आफ्नै glide bomb विकासलाई तीव्र बनाउनुको प्रमुख कारण रुसले यस्ता बमको प्रयोग व्यापक रूपमा बढाउनु पनि हो।

युक्रेनी रक्षा मन्त्रालयका अनुसार जुलाई २०२६ मा मात्रै रुसले ८,३०० भन्दा बढी निर्देशित glide bombs प्रयोग गरेको थियो, जुन सन् २०२२ मा पूर्णस्तरीय युद्ध सुरु भएयताको सबैभन्दा ठूलो मासिक संख्या हो। जुनमा पनि रुसले ८,२६६ वटा यस्ता बम प्रयोग गरेको थियो। जुलाईको तथ्यांकलाई औसतमा हेर्दा रुसले प्रतिदिन करिब २६८ वटा glide bomb प्रयोग गरेको देखिन्छ।

रुसले पुराना Soviet-era FAB बममा पखेटा र UMPK guidance kit जोडेर ठूलो संख्यामा तुलनात्मक रूपमा सस्तो glide bomb निर्माण गर्दै आएको छ। यसले रुसी विमानलाई युक्रेनी वायु प्रतिरक्षाबाट केही टाढा बसेर अग्रपंक्ति, सैनिक संरचना तथा नजिकका शहरमाथि भारी विस्फोटक बम प्रहार गर्ने क्षमता दिएको छ।

किभमाथिको घातक आक्रमणपछि वायु प्रतिरक्षाको चिन्ता

Equalizer सम्बन्धी समाचार सार्वजनिक भइरहेका बेला रुसले युक्रेनमाथिको मिसाइल र ड्रोन आक्रमणसमेत तीव्र बनाएको छ। अगस्ट १९–२० को रात किभ र आसपासका क्षेत्रमा भएको ठूलो रुसी मिसाइल तथा ड्रोन आक्रमणमा मृत्यु हुनेको संख्या कम्तीमा १७ पुगेको र ४० भन्दा बढी घाइते भएको पछिल्लो विवरणमा जनाइएको छ। आवासीय भवन, विद्यालय, बाल अस्पताल तथा अन्य संरचनामा क्षति पुगेको युक्रेनी अधिकारीहरूले बताएका छन्। रुसले भने आफ्नो आक्रमण सैनिक तथा सैन्यसँग सम्बन्धित पूर्वाधार लक्षित रहेको बताउँदै आएको छ।

यसैबीच राष्ट्रपति भोलोदिमिर जेलेन्स्कीले Patriot वायु प्रतिरक्षा प्रणालीका interceptor missiles को गम्भीर अभाव रहेको बताउँदै आएका छन्। उनले अमेरिकासँग Patriot missile नियमित रूपमा उपलब्ध गराउने सहमति रहेको बताए पनि आउने संख्या युक्रेनको आवश्यकताका लागि पर्याप्त नभएको बताएका छन्। सन् २०२६ मा सहयोगी देशबाट प्राप्त हुने interceptor missiles को मात्रा अघिल्लो वर्षको तुलनामा उल्लेखनीय रूपमा घटेको युक्रेनको भनाइ छ।

युद्धमा कति प्रभावकारी हुन्छ भन्ने अझै खुल्न बाँकी

Equalizer को विकास र सरकारी खरिद युक्रेनको घरेलु रक्षा उद्योगका लागि महत्वपूर्ण कदम मानिए पनि यसको वास्तविक प्रभाव ठूलो परिमाणको उत्पादन, मार्गनिर्देशनको शुद्धता, रुसी electronic warfare विरुद्धको प्रतिरोध क्षमता र युद्धक्षेत्रमा नियमित उपलब्धता मा निर्भर हुनेछ।

युक्रेनी रक्षा मन्त्रालयले पहिलो प्रयोगात्मक खेप खरिद गरेको पुष्टि गरिसकेको छ र अहिले औपचारिक procurement अगाडि बढेको छ। तर Equalizer कति संख्यामा उत्पादन भइरहेको छ, कहिलेदेखि ठूलो मात्रामा युक्रेनी वायुसेनामा उपलब्ध हुनेछ र वास्तविक युद्धमा कति व्यापक रूपमा प्रयोग भइसकेको छ भन्नेबारे पूर्ण विवरण सार्वजनिक गरिएको छैन।

तर चार वर्षभन्दा बढी समयदेखि जारी युद्धमा विदेशी सैन्य सहयोगको मात्रा र राजनीतिक समर्थन अनिश्चित बन्दै जाँदा Equalizer युक्रेनको ‘आफ्नै हतियार, आफ्नै आपूर्ति शृङ्खला र आफ्नै निर्णयमा प्रयोग गर्न सकिने युद्ध क्षमता’ विस्तार गर्ने प्रयासको महत्वपूर्ण हिस्सा बनेको छ।